As súas prestacións son unha grande ocasión para desterrar abandonos e desidias causantes dun vello “mal de escola”.
A acumulación de informes e tristezas burocráticas, que Remedios Zafra empezou a poñer en evidencia en 2017, desde a súa análise do Entusiasmo ou Precariedade e traballo na era dixital, axuda a observar os seus reflexos no sistema educativo. Sobre todo, se se lembra que a súa debilidade xa era notable antes de que o trumpismo de Elon Musk e asociados, como Zukerberg ou Pável Dúrov, completasen un círculo que Dante podía poñer no Inferno. A historia escolar xa acumulara unha longa tradición de violencias censoras sobre supostos desvaríos cognitivos da doxa e, en especial, sobre quen entendese que “ensinar” implicaba “educar”, “liberar” e verbos afíns á autonomía persoal. No periplo educador, os pasos intermedios do basto e o sutil produciron control, obediencias cómplices e unha desmemoria de constantes neglixencias silenciosas. Proba relevante é que, no que incumbe a unha educación común, as limitacións que había antes da Constitución de Cádiz, acomodaron no seu articulado a exclusiva doutrinal de la Iglesia Católica, de modo que ler, escribir e contar reflectisen a súa verdade única. En 1851, o Concordato determinou ese mesmo horizonte á Lei Moyano en 1857 e, desde 1953, alcanzou a condicionar, en 1979, o panorama que ten hoxe enmarcado en continuidades limitantes das políticas educativas.
O único momento histórico en que o Estado asumiu autónomo un compromiso serio coa educación de todos foi o da CE31, que apenas durou cinco anos. Desde 1936, un peculiar dereito educativo apartou ás/os estudantes “selectos” da desidia con que a escola pública -cando a había- limitaba as capacidades dos demais. En 1957, a doutrina oficial aseguraba que, fronte a “as doutrinas subversivas” do “ser tradicional dos españois”, “o Nacionalsindicalismo” edificara “un sistema orgánico sobre o campo escombrado da realidade nacional”. Despois da Transición, a xestión do artg. 27 da CE78 -que debería fortalecer a equidade educativa- deu pé aos partidarios da súa fraxilidade para continuar tendo moito predicamento, de modo que conxuntar a súa “universalidade” e “liberdade” segue sendo confuso. Os vellos acordos, en combinación con beneficios económicos contables, colonizan a Educación e impiden que a Administración pública constrúa unha “casa educadora común”, en que todos poidan “habitar” e “ser” cidadáns.
Durante este tempo, a entrada das TIC nos circuítos educativos foi a máis desde os anos oitenta e, sen corrixir a sempre incompleta atención a un amplo sector do alumnado, ademais de reproducir inequidade, expón novos problemas. A posibilidade dos candidatos a docentes para formarse individualmente on-line é un negocio que copan fondos de capital risco e, sen que a súa eficiencia se vincule á convivencia de todos, esta tecnocracia acurta o aprecio á educación común. Doutra banda, a existencia de políticas e políticos para quen esta educación de todos non está entre as súas ambicións, favorece que a información, grazas á IA, poida subverter mellor as calidades que debería ter. A imparable presenza das plataformas dixitais quere rendibilizar os seus algoritmos e xera unha alienante inseguridade -parecida á do Internet mutante-, en que a crecente robotización das actividades produtivas precariza o valor das aulas para cantos interaccionan nelas. Docentes e alumnos xa experimentaron durante a pandemia unha híbrida comunicación dixital que fixo sospeitar que, no canto de profesores, poderían ser máis útiles, por máis baratos, os dispositivos tecnolóxicos. Moi turbadora é igualmente a saturación que, con Fake news, memes e incitacións ao copieteo do curta e pega, ou supostos divertimentos -a conta de inocentes- poboan situacións disruptivas dun traballo escolar coherente e valioso. O adestramento dos algoritmos pode abrigar tendencias pouco favorables á xustiza social, ao funcionamento democrático e á simple convivencia; na Rede, incluso o odio, como informa MUNDIARIO, pretende aproveitar o suposto anonimato para facer dano. Son moitas, por tanto, as frontes que a IA abre, na escola, á súa obrigada presenza no currículo e, sobre todo, nas metodoloxías apropiadas para aproveitar a multiplicidade informativa que propicia. Prohibila é poñer portas ao campo, e formar docentes que só “bancaricen” saberes é contradicir a deontoloxía profesional que os capacite para xestionar que o alumnado aprenda a construír coñecemento desde a pluralidade cognitiva e actitudinal.
A IA e os móbiles son unha oportunidade para revisar a fondo as esixencias que unha escola valiosa debe ter. Desde os anos cincuenta -sen contar os anteriores-, a gran cuestión escolar en España sempre foi que unha crecente “liberdade” de centros, individualista e competitiva, contradixo a equidade do dereito a unha digna educación. Lograda a escolarización universal, a robotización informativa con que traballa a IA é ambigua, e sería lamentable que fortalecese a idea de que todo o alumnado padece o Mal de escola, que dicía Pennac. Hoxe non é de todos, nin para todos; non cobre as necesidades de boa parte do alumnado, nin o capacita para moverse con igualdade de partida na ruda engrenaxe relacional e laboral. As leis orzamentarias seguen sen estar de parte da súa equidade, e a atención a unha escola pública -que ás veces se demanda blindar- é “residual” fronte ao crecente peso da privada e concertada. Se o sistema xa era alérxico a “todos” os educandos, a recente interferencia da IA no seu hábitat anima a múltiples axentes económicos, culturais e políticos, a ampliar os acenos dunha privacidade segregadora. Unha maior exclusión externa –unida á non corrixida internamente en moito centros- debilita, máis aínda, o criterio do xusto e inxusto que rexe o dereito cidadán a unha educación digna.
Conxuntar vontades para coidar qué debe ser educar hoxe e cómo facelo expón unha ética universal que o trumpismo -moi militante en España- non propicia. Os señores dos medios de produción, que sempre dispuxeron de medios para involucionismos, teñen o seu mellor cómplice hoxe na anfibolóxica presenza da IA en móbiles e aparellos dixitais, que fan accesible pasar da información ao coñecemento, pero tamén embaucan e distraen na mentira. Cando nos levaban de excursión e cantabamos Montañas nevadas, o espectro de “o normal” non cambiaba aínda que cantásemos: Imos contar mentiras, tralará. De modo parecido, a “normalidade” destes útiles electrónicos pode ser unha trampa para que o sistema educativo sexa de todos. Se non se atende á sutil influencia dos seus dominios, mutilará máis o dereito a unha “boa educación”; resentirase a solidariedade cos outros e co medio. A “universalidade” educativa, se falsifica a “liberdade” escolar e dixital, seguirá sendo -entre moita palabrería- a Cidade ausente de que falaba María Zambrano en 1928: “todo son alí puntos de partida, problemas para a mirada”, os ollos só “a soñan”, aínda que estea no intelecto “en presenza ideal, chea de graza”.
TEMAS: IA e educación.- Liberdade escolar.- Universalidade educativa.- Dereito á Educación.- Educación común.
MMC (10.03.2026)
No hay comentarios:
Publicar un comentario