Como norma, as “altas capacidades” son unha trampa

Non favorecen a liberdade que debe ter unha educación democrática e deterioran a universalidade que un sistema educativo alcanzase.

A película de Víctor García León pon o dedo nun dos asuntos de maior ambigüidade na sociedade española actual. Coas moitas variantes que interveñen no seu desenvolvemento, a educación é un pretexto de aspiracións múltiples de cantos interveñen nela, incluídas as menos solidarias. Non é o mesmo considerar a educación como negocio que como un dereito fundamental; non é igual que todos teñan igual oportunidade de recibila que partir de que é un ben escaso e, como todo recurso –sempre escaso e accesible a poucos - ou ambicionar que sexa un ben común, fundamental para que todos e todas poidan convivir nunha Terra cada vez máis farta de humanos crédulos da forza, a violencia e intrusión irresponsable e contaminante na vida de todos.

                                

"A Disater, Such a Catastrophe" Anna Weyant, 1922

A historia educativa dos cidadáns é pródiga en discriminacións. Na área europea, ata que no século XVIII empezou a haber unha educación para os fillos da aristocracia, a que había era case exclusiva de cregos, e non de todos. En Madrid , impartíaa un “Seminario de Nobres e, para que empezase a ser lixeiramente accesible ao resto da cidadanía despois da revolución parisiense contra o Antigo Réxime en 1789, foi escasa e seguiu tendo moitos compoñentes de raíz confesional. Ademais, en 1931, cando a IIª República decidiu que alcanzase a todos e todas con dignidade equiparable, o analfabetismo aínda alcanzaba en España a un 40% da súa poboación. E en 1938, cando Pedro Sáinz Rodríguez  “reformou” o Ensino Medio, o que veu logo fortaleceu unha división educativa que aínda prosegue despois da CE78. Antes de 1931, existía unha clara diferenza entre “ir á escola” e “estudar”, como testemuña Barea na Forxa dun rebelde, pero desde abril de 1939 esa divisoria profundouse máis, e a estrutura clasista que tiña o ensino non cesou de presidir todas as reformas alternantes que, mesmo desde que se redactou o artg. 27 da Constitución actual. Hai habido. É dicir, despois de nove leis orgánicas que pretenderon desenvolver ese artigo, seguimos coa mesma estrutura; coa peculiaridade de que a diferenza entre “concertada” e “privada” é máis administrativista que conceptual. A estas alturas , tanto os informes da OCDE como os dos sindicatos de clase no sector, cando mencionan carencias, as máis significativas seguen mostrando un alto compoñente de pertenza social, tanto que se fale de eficiencia e rendibilidade do sistema –un parámetro esencialmente economicista- como de segregación ou exclusión –indicadora moi fiable para detectar rumbos e incumprimentos en sintagmas como “calidade”, “nivel”, “excelencia educativa” e similares, que non teñen en conta –como insistía o gran coñecedor dos sistemas de avaliación internacionais, Julio Carabaña- que “a literacia” que medían abarcaba factores de coñecemento, sensibilidade e cultura familiar, e non só os que puidese transmitir unha escola ou colexio, aínda que os compoñentes de sempre sexan os que marcan distincións de centros e seleccionan o alumnado.

Calidade e altas capacidades

 En realidade, por tanto, as capacidades para entrar nuns ou outros circuítos do ensino, sen garantir que por iso a educación que proporcionen sexa mellor, ten lugar á marxe do alumnado. Desde antes de que naza, o sistema recibe a uns ou outros – e a unhas ou outras alumnas- asociando, salvo raras excepcións na historia española, tempo e espazo escolar con orixe social e xénero. O sistema dispuxo, ás veces, algunhas pasarelas para salvar unha suposta “igualdade de oportunidades”, un concepto en por si discriminatorio por recoñecer implicitamente a desigualdade intrínseca do sistema, e as bolsas foron un dos modos de paliar esa situación. Valga lembrar que, como sistema, o orzamento para bolsas en 1960 só era de 95 millóns e medio de pesetas, cando a carencia de prazas escolares –patente nos Pactos da Moncloa en 1977- estaba lonxe de solucionarse; predominaba o paternalista compoñente benéfico para solapar o incumprimento dun dereito inalienable.

Tras a CE78, o recurso á psicoloxía e á psicopedagoxía para apreciar que pasaba dentro do sistema educativo, afixo impoñerse sempre ás consideracións que os sociólogos facían aos sistemas educativos. Era máis barato, pero desde os anos sesenta, as análises deBowles e Gintis (Escolarización e Capitalismo en América (1976) mostraban como a escolaridade americana, á parte de coñecementos, reproducía desigualdades sociais de todo tipo e transmitía os valores primordiais do capitalismo: disciplina e obediencia, división do traballo, xerarquización de saberes e deberes, e dourándoo todo, sentimento de pertenza a unha contorna social con valores propios do grupo. En Europa, as análises de Bourdieu, Passeron –e moitos outros- tamén mostraron como o sistema educativo perpetuaba a desigualdade, e como a división entre centros educativos prefixaba esa determinación. En España, os estudos de Julia Varela e Fernando Álvarez de Uría en particular e a dirección de libros na Picaraña –reeditados en parte en Morata-, foron relevantes nunha corrente de “socioloxía crítica” onde cabe destacar, entre outros, a Carlos Lerena e a súa Reprimir e Liberar (1983) ou a Mariano Fernández-Enguita, dirixindo a Revista de Socioloxía da Educación en 1988 ou, vinte anos máis tarde, escribindo: Máis escola e menos aula.

 Volven agora a mencionarse con forza as “altas capacidades” para potenciar un negocio privado, con estratexias comerciais dentro dun mercado educativo en alza. Non se trata unicamente de elixir entre escola ou colexio, senón tamén itinerarios de Formación Profesional, másteres profesionalizantes en diversos niveis de competencias e, no cumio do sistema, graos universitarios propiamente tales. Os datos de crecemento do este oligopolio son moi zumarentos nun panorama produtivo moi cambiante coa IA e outros fluxos tecnotácticos, que determinan –tras os currículos educativos duns ou outros segmentos da educación- os de cada candidato a un novo posto laboral. En toda entrevista de traballo, ha de acreditar as súas posibilidades de acceso, converténdose este trámite en determinante da confluencia de intereses que concordan nel. As supostas capacidades –o de “altas” é case sempre ficción do mercadotecnia- xa non son exclusiva preocupación ideolóxico-confesional, como podía ser a do P. Ayala cando en 1940 escribiu a súa Formación de selectos, senón que todo emprendedor económico con pretensións, para reducir custos e aumentar beneficios, quere controlar e rendibilizar as maneiras de validar as cualificacións que os seus traballadores vaian ter. Todo isto implican “as altas capacidades” a que alude a película de García León, e diso van tamén as súas implicacións na liberdade real –non só para tomar unha caña cos amigos- en que se move a deteriorada situación actual da educación común.

MMC 30.03.2026