O uso público da Historia na tele deixa soltos bastantes cabos e axuda pouco a entender o presente.
A miniserie que, en catro
episodios puxo Movistar na súa plataforma, ten máis de novela interrelacionadora
de personaxes do 23F, que de Historia real. A concatenación de causas e efectos
é máis próxima á literatura, ámbito aproximativo, suxestivo e poético, en que o punto de vista sobre o que se conta,
desviando acontecer de como fose, móstrao máis propicio ao “gústame” do lector.
Ao insinuar que este “instante” quere falar, segundo Borges, do “destino”, non advirte
que o lúcido arxentino é máis certeiro respecto ao tempo, por exemplo, en Eloxio
na sombra (de 1969 ). E no relativo ao “destino”, Virxilio non ligaba o fatum a un “instante”, senón a un continuum de decisións da
vontade humana, máis forte que o poder dos deuses que andan pola Eneida. A cuntos fosen testemuñas dos
feitos ou tratasen de investigalos razoablemente, o relato do suposto
“instante” que precede ao 23F pódelles resultar apabullantemente curto. Os que
investigan ou ensinan Historia saben que, a pesar de a esixencia que se impoñan
na análise documental, nunca logran a precisión total coa realidade, e menos a
conseguen se toman partido por Heráclito ou Parménides.
En puridade, o “instante” desta serie non existe. Desde antes de
que en xullo de 1976 Adolfo Suárez fose
nomeado presidente por Juan Carlos I, ata que en febreiro de 1981, cando
Leopoldo Calvo Sotelo ía substituílo e tivo lugar o intento de golpe de estado do
23F, van máis de cinco anos, aos que se engade o alongamento do xuízo dos
golpistas principais ata xuño de 1982, en que se coñece a sentenza. E a este tempo habería que engadir
os 50 anos do Tribunal Supremo custodiando o segredo dos 43 tomos do sumario, a
pesar de ser causa xulgada. Neste aleatorio marco temporal, o suposto “instante”
causante da historia contada ocorrería o 9 de abril de 1977, cando Suárez, para normalizar a Transición,
decidiu legalizar o Partido Comunista e a cidadanía de Santiago Carrillo en España, razón de que o
búnker franquista os repudiase a ambos a ambos e a Gutiérrez Mellado como traidores. Aínda que os
personaxes centrais do relato son estes tres , en realidade foron moitos máis.
Os procesados foron 33, sen contar a gran multiplicidade de voces que, por
diversos factores -máis aló do militar e falanxista-, estiveron implicadas con
variada intensidade, activa e pasiva, nesta cronoloxía. Á espera de que a elipsis narrativa lles dea cancha,
cuestións relevantes apenas son suxeridas con leves palabras ocasionais. Outras
quedan encomendadas ao coñecemento incerto do espectador, ao que se lle conta unha
novela de supostos heroes e viláns, sen que a secuencia evenemencial explique o
alcance do “instante” nin as súas repercusións.
Como fórmula correctora do que a Historia escolar non ensinou a moitas xeracións, talvez axude a configurar outro esquema perceptivo dun momento sensible do recente pasado. E como apoio ao currículo vixente no BOE para as etapas escolares –especialmente para Historia de 2º de Bacharelato-, pode ser útil baixo a guía de docentes atentos aos rumbos narrativos. Da súa boa formación –e do compromiso por enfrontarse a rutinas establecidas- dependerá que lle saquen partido a esta posta en escena. Sen estas cláusulas, o ensino xeral da “Historia actual” sempre será insuficiente; esta Anatomía dun instante é un signo máis dalgúns dos problemas con que se enfronta -desde sempre- o tratamento educativo da HISTORIA E A MEMORIA DEMOCRÁTICA.
O uso público da Historia –ou non Historia, máis ben- propicia o crecemento da ultradereita e, de paso, mostra que a súa ignorancia non se propaga soa. Acompañada de gran abandono por parte dos responsables de xestionar unha educación común, as súas limitacións prácticas falan dunha tradición profundamente manipuladora desde 1938, se temos en conta que a primeira lei franquista de Reforma do Ensino Medio. Pero tamén sinalan que a Historia que os libros de texto e currículos oficiais prolongaron desde 1978 variou pouco o que propoñía a LXE de Villar Palasí en 1970. A lexislación que seguiu á Constitución tratouna cal paquete turístico rexido por un guía non ben informado, e os seus déficits apenas foron advertidos antes da Lei de Memoria de 2007 , salvo por quen, urxidos por algún aniversario obrigado, viron o seu contraditorio ensino nos centros educativos. E o que transpiraban aínda vive nas estatísticas últimas, en que, despois da Lei de Memoria democrática de 2022, aparece gran adicción ao que ensinaba a Enciclopedia de 2º Grao ou, antes, José Mª Pemán na súa Historia de España contada con sinxeleza. Esta constatación non permite alegrarse co que -en xeral- segue ensinando o sistema escolar. Nin é exemplar esta pedagoxía, nin a praxe administrativista de fiala a voluntarismos docentes. O seu mérito non garante que o alumnado atope na obrigatoriedade escolar un proxecto eficiente, en que a suposta achega do coñecemento do pasado lle axude a entender este presente . É dicir, que o que é urxente exporñer é se é cuestión do “destino” que moito mozos e mozas poidan vivilo, ou se están a gañar a partida quen actúa para que desparezcan da escena asuntos substantivos en Dereitos Humanos, como o dunha educación digna para todos
Aquí e agora, Sanidade, Vivenda, Terceira Idade e Educación suman a deterioración de logros posteriores a 1978 sen que importe o difícil que fora alcanzalos desde que no século XIX, se cuestionaron as inxustizas sociais. A unhas e outras administracións non parece importarlles moito que os orzamentos públicos, tan proveitosos para “emprendedores” privados, para motivar corrupcións de variada aparencia, ou que a acaparación monopolística de privatizacións ao redor da dor, a educación e outras necesidades estean a facer, neste “instante”, que o fundamental do pacto social coa cidadanía estea ao azar da rendibilidade contable. Entre outros exemplos, a recente anatomía da Universidade madrileña -gran buque insignia do que sucede noutras comunidades-, indica que o seu “destino”, sinalado nas protestas recentes dos estudantes, é o do “caderno de queixas” que, desde 2007, recitan a miúdo na rúa docentes e estudantes do sistema escolar. Como culminación dunha longa historia de desencontros e trampas visuais, advirte –outra vez máis- que o artg. 27 da CE78 fai perigar o sistema educativo. Como suposto “ascensor social”, na práctica nunca atendeu todas as capacidades, e a súa “igualdade de oportunidades” parece regresar ao concepto educador que lle imprimiu José Ibáñez Martín en 1946.
TEMAS: Transición.-Uso público da Historia.- Equidade de Dereitos.-Igualdade de oportunidades.- Educación común.
