O indeciso votante por correo

Sen saber por que, das poucas imaxes que quedan no álbum da súa autobiografía vénlle ao recordo a tradución das Catilinarias.

 Anda xa polo tempo que dicían de otium cum dignitate, é dicir, que está xubilado. Tería 13 ó 14 anos cando lle facían traducir o prólogo de In Catilinam, 1,1-3). Rememórao confuso ante a papeleta de voto, cando pasaron máis de dous mil desde que foi pronunciado.

Paralelismos

Era o ano 63 a.C. e Marco Tulio Cicerón increpaba no Senado Republicano de Roma ao populista Lucio Sergio Catilina que conspiraba para tomar ilegítimamente o poder: Quo usque tandem abutere, Catilina, patientia nostra? (Ata cando vas abusar da nosa paciencia?). Nunha versión algo libre, o votante lector advirte notables paralelismos discursivos coas invectivas que suscitan diversas decisións dos líderes ultraconservadores e conservadores despois das eleccións do pasado 28-M:

      “Durante canto tempo ides tratar de seguir eludíndonos con rabia, ata onde chegará, desenfreada, a vosa audacia? Impórtanvos un pito as institucións, a seguridade pública, o respecto ao pobo, as asembleas de todos os representantes do pobo, as cámaras lexislativas xerais e autonómicas, que pensen ou digan cuantos vos ven? Non vos decatades de que os vosos pactos están á vista; non vedes que están no coñecemento de todos?. Creedes que alguén ignora esas reunións vosas, onde estivestes e con quen, que decisións tomastes para maquillar as palabras que expresan as liberdades que tanto nos custou ter e así recortalas mellor ou suprimilas…?”.

 O prestixioso senador e avogado enseguida traía a colación o contraste entre a permisión do estamento senatorial co conspirador e a sorte que esperaba a cuantos se fiasen da institución. E o indeciso votante, máis que traducir, glosa o que dixeraCicerón:

 

“Oh tempos, oh costumes! Todo o mundo está a velo e, con todo, estes líderes teñen crecente presenza. Viven? Non só iso: crecen nas asembleas de comunidades e concellos, participan na deliberación pública, marcan e destinan o destino da cada un de nós. Mentres, os cidadáns confían e ata cren facer algo pola democracia votándoos e defendendo as súas posicións nas súas reunións máis ou menos privadas contra cantos nos contradigan. Non cren que, pola súa propia conveniencia, a inclinación dos seus votos debera arrastralos á calamidade que maquinan contra todos xa hai tempo”.

 

En fin, seguindo cunha tradución algo libre, antes de meter a súa papeleta no sobre, o votante a distancia atopou paralelismos nas contradicións que Cicerón advertía na lenta reacción dos seus pares, e como non dubidou en apoiarse no exemplo de personalidades como Publio Escipión, para convocar vontades fronte ao conspirador, “ansioso de devastar o orbe da terra con morte e incendios” que todos sufrirían”. E, tras ese recurso ao pasado, reclamáballes memoria: Houbo, houbo noutro tempo nesta república esta virtude: os homes fortes castigaban con suplicios máis crueis ao malicioso que ao inimigo máis acérrimo. Independentemente da importancia deste discurso na historia da República romana, os que o oiron tomaron unha decisión, “vehemente e grave”, que culminaría na derrota militar de Catilina na batalla de Pistoya. Cicerón logrou o seu propósito de pararlle os pés.

 Atención ao relato!

Ante o de recorte crecente de liberdades e dereitos –especialmente a mulleres e a persoas LGBT-, a lectura do seu discurso é estimulante se se parte doutra máxima soada: Historia, magistra vitae, que creara o propio Cicerón en: De Oratore. Neste ensaio sobre Retórica, escrito en forma de diálogo, explicaba como utilizar a palabra para persuadir. Nel trataba, ao modo aristotélico, as posibilidades da palabra como manifestación racional do ser humano que, se combina o agradable e o verosímil, persuadirá mellor aos oíntes; e a quen quixese utilizala con civilizada intelixencia, recomendáballe a Historia como recurso do que dispoñer. Enténdase, con todo, que Cicerón non fala de Historia en sentido estrito, senón máis ben dun conxunto de feitos e episodios que, a modo de anécdotas, axuden a que a exposición verbal sosteña a atención do oínte. Máis que o ocorrido realmente, a este maxisterio da historia atraíao a nostalxia do non acontecido; Cicerón escribe De oratore nun frustrante momento político, no ano 55 a. C., cando a lealdade das lexións ao Estado romano –e ao Senado (SPQR)- está a mutar, sucédense as conspiracións contra a República e as guerras civís dan paso ao Imperio de Augusto. Ademais, os oradores aprenderan a empregar non a Historia senón as historias como exempla, e non era difícil atopar repertorios delas. Polibio xa escribira unhas Historias no século II, a.C., e o título, en plural, foi frecuente en autores do século I e II d. C., como Polibio ou Tácito e, con epígrafes parecidos, noutros como Valerio Máximo: Feitos e devanditos memorables, ou Luciano de Samosata: Historias verdadeiras. Paulo Orosio empregaría a finais do século IV d.C. , cristianizado, este recurso exemplarizante nas súas Historias; o calagurritano M. Fabio Quintiliano preconizara no século I d. C. esta aculturación nas súas Institucións oratorias. A tradición proseguiu e pode verse, por exemplo, nas “historias” que conta O Conde Lucanor, no século XIV.

A sensibilidade que poida xerar esta Catilinaria nos votantes do 23 de xullo é discutible: o pasado non se repite, e sempre hai quen prefire soflamas e sofismas patrióticos. Iso si, quen nacese antes da Transición advirten –e máis se viron a luz na posguerra-, alucinan vendo reverdecer diversas “historias” de entón coma se nada ocorrese. Encolléronlles o mundo en pouca idade e, por vivilas como exempla –e non de oídas-, xa repiten –máis consciente que cando facían o Bacharelato de Sainz Rodríguez-, a displicente invectiva ciceroniana: Quo usque tandem abutere, Catilina… Que vaian facer co voto é outra historia da Historia de España.

TEMAS: Eleccións xerais.- Transición.- Historia actual.- Ultraconservadurismo.- Historia e anécdotas.

 MMC (28.06.2023) 

Emerxen fortes insastisfaccións tralo 10-N

Non só é que sexa unha perda de tempo e de recursos. Deu ocasión a que collese forza un ultraconservadurismo de vellas raíces.

As eleccións do pasado 10-N brindan a ocasión para que, se non nos quedamos en lamentacións estériles, ocuparnos de herdanzas e aprendizaxes paralizantes. Só cando nos desprendamos desas mochilas, poderemos dicir que somos o que nos quede por ser.

Sorpresas previstas

Os politólogos e especialistas mediáticos teñen nas estatísticas xeradas nestas eleccións un amplo material documental para múltiples estudos. Aos máis ocupados no bipartidismo, os mortecinos resultados do PP e PSOE tranquilizáronos algo. Os que tivesen postas as súas esperanzas no CS ou en Unidas Podemos, quedarían máis decepcionados, polo batacazo do primeiro e polo imparado descenso do segundo, logo de ser ambos estrelas políticas desde 2014. Entre estes catro grupos, xógase, de todos os xeitos, gran parte da posibilidades dunha lexislatura, que, polo visto no escaso día e medio transcorrido desde a noite electoral, non é descartable que termine en decepcionante expectativa. Os demais grupos, en fragmentación crecente, serán comparsas máis ou menos fieis a un pragmatismo individualista, moi ideoloxizado.

Ata o tres de decembro, os máis expertos en profecías non pararán de darlle voltas á irresponsabilidade, inxenuidade ou mala estratexia que uns e outros, con pouca prudencia e máis confusión que acerto, desenvolveron nos seis meses anteriores ata desembocar nesta repetición de novembro. O panorama quedou -ata trala dimisión de Rivera- bastante máis leado do que estaba desde abril, con voluntarismos do tipo “agora si”, pero con menosescanos e máis actores imprescindibles para que cadren os números.

Vox do 15,09%

A gran conversación da noite do reconto foi para o enorme tirón dos 3.640.063 votos de VOX. Que en menos dun ano tivesen o desenvolvemento que mostraron primeiro en Andalucía, e que, entre as xerais de abril ou de agora, pasasen de 24 a 52 escanos, con 962.890 votantes máis. De onde saian eses millóns de votantes, con tendencia forte a crecer, é relevante. Non cabe pensar que esteamos ante algo inexplicable, como eran na nosa infancia os fenómenos micolóxicos do outono.

Desde 1982, en que Fuerza Nueva desaparecera oficialmente do mapa, era moi habitual dicir que en España tamén nisto eramos distinto e que, respecto de outros países europeos, eramos unha excepción polo vigor da nosa democracia. Ata hai pouco, ninguén apostaba polos ultraconservadores. Ata en fútbol, onde tiñan frecuente visibilidade os ultrasur cunha cifra que en 2014 roldaba os 10.000 -segundo o Ministerio do Interior-, dicíase que estaban “en decadencia”. Había certa satisfacción por terse reducido o número de adictos e a gravidade de incidentes protagonizados nalgúns estadios.

No entanto, merece a pena reler o que viña denunciando o Informe Raxen, que patrocina Movemento contra a Intolerancia. No de 2018, aparecía un amplo mostrario de casos de racismo, xenofobia, antisemitismo, islamofobia, neofascismo e outras moitas manifestacións de intolerancia existentes na nosa sociedade. Como é importante non esquecer a longa serie de problemas de convivencia que nos centros educativos e nas súas proximidades se veñen visibilizando para ser traballados como obxectivo educador. E igual de imprudente sería deixar fóra de toda consideración a larguísima serie de violencias en contornas desestructurados por diversos motivos: no que vai de ano, 51 mulleres foron vítimas de “violencia de xénero” e non de pura cuestión intrafamiliar -como pretende VOX-. Todo ese trasfondo violento estivo aí en todos estes anos, igual que moitos outros, alleos ao que demanda unha convivencia democrática coherente cos valores propugnados en 1978.

O pacto da CE78 supuxo unha tregua en aspectos políticos. Pero a realidade sociopolítica non cambiou radicalmente e non desapareceron vellos hábitos fascistas. É falso, xa que logo, falar do ocorrido desde entón desde unha especie de intemporalidade acrítica que sería proporcionada por unha suposta “liberdade da cultura e da educación”. Por algo Edurne Uriarte (Vox)tivo bo coidado, no debate de 24HS da noite do 11-N, de reivindicar para os seus electores que eran xente pacífica e respectuosa coa Constitución. Coma se as cousas que din e as que están promovendo onde o PP e CS lles deron capacidade de decidir, non encerrasen violencia estrutural e conceptual, promotora de pautas contrarias a unha convivencia en pluralidade. Nunha sociedade con múltiples retos e esquizofrenias alentadas por un desenvolvemento con múltiples fendas socioeconómicas crecentes -e con descontentos múltiples, non só entre os ricos senón tamén entre os pobres- esas iniciativas e modos de falar dos conflitos alentan as formas fascistizantes en que poder e orde van da man, alegremente coordinados desde as redes e os medios. As novidades non logran ocultar a nostalxia polo fascismo dos anos vinte e trinta; sobre todo,cando berran consignas cando os problemas internos dos outros partidos políticos, unidos aos da territorialidade española, conxuráronse para destapar este trasno da súa aparente hibernación.

Satisfacción social?

Desde a gran posta en escena da praza de Colón, en febreiro , quen queira estar atento ao que animou o crecemento parlamentario de VOX debería prestar atención especial á xerga e construtos como os detectados por Constanza Lambertucci, nun barrio cunha media de 112.000 euros de renda familiar, onde co PP acapararon case todos os votos: “Patriotismo”, “Firmeza en Cataluña”, “Unidade de España”, “Dereito á vida”, “Contra a Eutanasia”, “Integridad de España”, “Viva España”, “Amor a España”, “Honestidade dos dirixentes”, “Aforro e gasto recursos”, “Subir os impostos aos ricos non soluciona a pobreza”?

J. K. Galbraith, o economista e historiador americano, chamaba A cultura da satisfacción a este conxunto de actitudes propicias ao mantemento da orde instituida na sociedade adiñeirada, cando nas estatísticas sociais de EEUU-1992 había un 12,8% de pobres. Unha boa proporción nesta España actual en que os que teñen dificultades serias para sobrevivir alcanzan -segundoo VIII Informe FOESSA, deste pasado mes de outubro- ao 50% da poboación madrileña. Unha situación propicia para preguntarse se este preexistente bloqueo social ten que ver co bloqueo político resultante en España ata despois do anunciado principio de acordo PSOE-Unidas Podemos, e se non seguirá facendo crecer exponencialmente á órbita de VOX.

Hai, no campo educativo, un exemplo paradigmático -paralelo e iluminador- para acceder aos embrións que retroalimentan ao actual ultraconservadurismo ou os seus sinónimos denominativos. Ofréceo o acontecido con Educación para a Convivencia, presentada, materia presentada como proxecto innovador en 1983 e que a LOXSE non recolleu en 1990. Propuxo, en cambio, unhas unidades “transversais” de inconsistente presenza curricular e, logo de 16 anos, a  LOE retomouna ao seu modo naquela Educación para a Cidadanía (EPC) que non parou de ter obxectores ata que a LOMCE a suprimiu en 2013. Esta atrabiliaria historia suxire tres preguntas importantes para a calidade do futuro democrático en España: quenteme a unha educación nos valores democráticos, máis ou menos regulada? Os que abogan por soster, custe o que custe, un ensino da Relixión no curriculum escolar, indemne a todo cambio como pode verse no BOE? Independentemente da eficiencia deste corpus de materias, que tipo de cidadáns e votantes propicia a actitude oficialmente imperante?

TEMAS: Resultados eleccións 10-N.- Ultraconservadurismo.- Cultura da satisfacción.- Educación para a Convivencia.- Informe Raxen.

Manuel Menor Currás

Madrid, 12.11.2019.