O ano 2026, nada máis empezar, non resolve a cadratura do círculo

Encolle o ánimo que Trump non pare de mover o taboleiro do seu país e do mundo entre tantos seguidores.

 

Como adolescente hiperactivo, ansioso por deixar pegada aos seus 79 anos, o seu xogo, en aparencia aloucado, vai colocando as súas pezas onde máis lle convén á súa estratexia neocolonial. Á Bolsa non lle parece mal e non atopa demasiada resistencia en moitos ambientes. As súas proclamas primeiras sobre o Golfo de México, Panamá e Groenlandia parecían só retórica banal e enseguida viñeron ensaios máis precisos en Oriente Medio apoiando a Netanyahu e aos petrodólares árabes para complexos turísticos en Gaza. Agora, o que acaba de facer en Venezuela desconcertou máis a propios e estraños por explicar que o que máis lle importaba era o petróleo e as terras raras. A democracia podía esperar, pois o labor extractivo duraría anos. Por se a puidese compaxinar, a premio Nóbel de 2025 iniciou unha peregrinación –empezando polo Vaticano- por ver de que vai a trampa visual, e a Academia Sueca está a pensar se en 2026 premiará o autoproclamado pacifista de oito guerras e máis conflitos.

 

                                                O rapto de Europa segundo Vidal Souto

Namentres –como xa se dixo nesta columna-, a Real Academia Española,  recoñeceu á palabra “arancel” como a máis usada en 2025 e, entre as que a seguiron en frecuencia, está tamén “trumpismo”, neoloxismo válido para referirse ás ideas, estilo e políticas asociadas a Donald Trump. En minúscula ¡e sen comiñas, fala do seu populismo conservador, con retórica hipernacionalista e mitos antiprogresistas. Tras os dous termos está unha historia non improvisada desde a súa primeira campaña electoral. Con ela alcanzou o liderado republicano USA en 2016 e, desde entón, o seu desinhibición converteuse en táctica exitosa con decisións que contraveñen gran parte do establecido. Como analizou Maya Kandel no seu Trump e o Trumpismo: unha primeira aproximación (2025), tras o show que constantemente representa ante as masas, tamén hai unha redefinición do conservadurismo con ingredientes evanxélicos brancos e fundamentalistas católico. Nesta combinación da dereita americana, neoreaccionarios diversos e achegas da dereita tecnolóxica, están Heritage Foundation, o Instituto Claremont, NatCon, Fundación Edmund Burke, o fundador de Paypal e Palantir, o movemento MEGA e multimillonarios investidores en Sillicon Valley, Elon Musk e os seus medios. Diversos teóricos do movemento nacional-conservador, que se uniron a Trump xa na primeira lexislatura, pertencen ao elitismo intelectual e, en 2024, lograron que votantes das clases traballadoras, das clase medias e populares, se sentisen representados coa súa oferta ao sentimentalismo antisistema. A principal división que agora existe en EEUU entre demócratas e republicanos sería, segundo Kandel, a que marca o nivel educativo.

 

En 2026, o xogo de Trump , co seu narcisista estilo vulgar, e a súa personalidade de triunfante negociador implacable, con solucións simplistas para todo, está a facer do taboleiro internacional un xogo de nenos. Cuba e Groenlandia –ademais de Irán- parece que vaian ser as seguintes pezas con que entusiasmar aos seus votantes antes das eleccións de medio mandato, o 02.06.2026, en que se elixirá o 34% do Senado e 435 escanos da Cámara de Representantes, ademais de 34 dos gobernadores dos 50 estados da Federación. Pillados por sorpresa, os políticos europeos apúranse a poñer remendos a unha situación en que o “amigo americano” está a mostrar que pode non ser tal se prosegue co seu realismo para frear ao expansionismo da China. Tardarán en recoñecer se teñen ou non capacidade de reaccionar con outra xogada que desbarate a subordinada protección que esixe. A OTAN xa está case rota, o militarismo europeo toma carreira e o restablecemento da mili xa leva 30.000 mozos “voluntarios” en Francia, mentres en España imaxinan un exército de interposición entre Ucraína e Rusia, para cando asinen a paz. En todo caso, a variedade de políticos europeos é tal que, como na Hungría de Viktor Orbán, favorables á desunión europea, aproveitan a necesidade de uniformidade de voto para retardar decisións con criterio propio.

Da decadencia e caída

Ante xogadas como a que Trump expón aos socios de Dinamarca a conta de Groenlandia, “polas boas ou polas malas”, as voces consentidoras de transgresións do dereito internacional e os Dereitos Humanos tamén disentirán dos milagres que trouxo consigo a sucesiva ampliación da primitiva Unión do Carbón e do Aceiro (CECA) desde 1951 –antecesora do Tratado de Roma e a súa Comunidade Económica Europea (CEE) en 1957, da UE actual desde 2002, e as súas posteriores ampliacións. Pronto confirmaremos que, nese tempo, non foi capaz de dotarse de personalidade independente, e de responder á ofensiva que axexa desde EEUU. É o momento de advertir con claridade que é sintomático non ser capaces de ter unha historia común para os escolares, pero será fácil facer unha “Historia da decadencia e caída da UE”, igual que Gibbon escribiu (entre 1776 e 1788) a de Roma ao advertir a gran presenza que o Papado católico seguía tendo na cidade dos Césares despois da “toma da cidade” polas tropas do Reino de Italia en 1870.

Desde España, podemos contribuír moito nesta dirección. O 18% dos españois, segundo enquisa recente, propician que o trumpismo ultra creza. O PP tenlle tanta afinidade que, ademais de cederlle parcelas de poder nas autonomías –en Estremadura están niso-, se lles suman os seus votos a escala nacional serán bos propagadores das ideas de TRUMP sobre o país, o mundo e o que faga falta. O mitinero Feijóo –en competencia con Ayuso- xa o imita imputando ao Gobierno o “comprar o poder” co seu plans reformistas, de financiamento autonómico ou o que sexa. E hai un amplo público receptivo, con longa traxectoria de desafecto como mostra, ademais da Vivenda, o Estudo estatal do sindicato STES: Causa do estado de malestar docente no ensino público non universitario: “Nove de cada dez docentes de centros públicos considera que non existe unha aposta clara pola escola pública fronte á privatización do ensino”. Moitos deixárona, porque a miúdo é imposible dar clase: “un 83% dos profesores ven cada vez máis agresións verbais e físicas”. A degradada situación e o pouco investimento nas aulas fan medrar o número de adolescentes que nin estuda nin deixan estudar, e as súas familias non poden motivalos. En barrios de Madrid e Andalucía ou Murcia, Aragón e Euskadi, é un milagre que algunhas o fagan. Poucas teñen a expectativa na educación que, como conta Peridis (O tesouro do convento caído), tivo a súa familia para que el e os seus irmáns estudasen cando non había onde.

TEMAS: Trumpismo.- Neocolonialismo.- Dereitos Humanos.- Democracia.- Escola común e servizos públicos.

 

MMC (13.01.2026).

50 anos despois de Franco: un onte que é aínda?

Os problemas de memoria  histórica van máis aló do que o memorismo fose capaz de reter en todos estes anos.

 

O optimismo inicial que seguiu á CE78 nunca imaxinou que en 2025 un 21,3% de españois pensaría que a ditadura franquista fora “boa” ou “moi boa”, como asegura o último Baremo do CIS. A gobernanza educativa posterior á Transición non variou sustantivamente a traxectoria educativa anterior. A 55 anos da Lei Xeral da Educación, un sistema cómodo para o elitismo sostense cunha débil cualificación docente e outros condicionantes que retardan o dereito de todos a un tempo educación digna. A LOECE de 1980 xa fixo veraz o que García Márquez escribira sobre Macondo: “Fixemos tantas guerras…, e todo para que nos pintasen a casa de azul” (Cen anos de soidade, 1967). Desde a Constitución de Cádiz o “plan xeral do ensino público” (art. 131) –é dicir, ensinar a “ler, escribir e contar”(art. 366)- encomendouse ao Catecismo, pouca  formación docente e máis escasos recursos.

Nas conmemoracións, é habitual case sempre falar máis dun presente abstracto, que de explicar un pasado que axude á conversación democrática. Con todo , o sistema educativo que se logrou construír se resignificará pouco se esquece que os intentos de acordos significativos, despois de 1978, xeraron conflitos. Menos cambiará con mentalidades adanistas de quen alardea de clarividencia esquecendo que, nos cincuenta anos transcorridos desde 1975, seguen vivos múltiples ingredientes que facilitaron esa especie de escándalo ante a suposta ignorancia dese 21,3% de mozos. Ningún viviu a suposta calidade de vida dos anos franquistas que parece estrañar, mentres os afáns das políticas educativas destes anos, motivados polo urxente e non polo necesario, non prestaron atención a quen tivo diante a diario unha deteriorada realidade escolar. Con idéntico estilo ao do despotismo ilustrado, obsesionados por subir ao BOE/BOE normas, leis e decretos, ansiaron quedar ben ante non instancias superiores inconcretas, sen atender os problemas que expón o diálogo coa realidade.

 

A casa da esquina (Vila Kochmann en Dresde) Ludwig Meidner, 1913

É propio desta “cultura” herdada, moverse de arriba abaixo , como algo propio de seres excepcionais pola súa proximidade ao poder supremo. É moi adecuado para reiterar receitas ou fórmulas que, como as dos memoriais arbitristas da segunda metade do século XVI, soñan con solucións que non acertan senón a dicir que o problema segue vivo. Coincidentes en que pareza abondar que se lles ocorreu algo, cren que, coa súa simple inspiración, prodúcese un efecto balsámico sobre a teimosa realidade. Case sempre fían as súas solucións a que a audiencia lles faga caso pasivamente, e acompáñanse sempre de baratura e ausencia de recursos salvo a boa vontade de quen lles presta oídos. Pode verse en como, despois de a CE78, levamos nove leis orgánicas, máis expresivas de vontades e formulacións enfrontadas que de vontade por desenvolver coherentemente a democracia do artg. 27.

Entre diverxencias de distinto calado, os apaños curriculares non resolveron cuestións estruturais. Unha que transversaliza moito outras radica no tardío que foi o chamar a atención sobre a memoria, entendida como reivindicación de verdade e reparación dos represaliados do franquismo. Era 2007, cando se trouxo a colación na lei 52/2007, do 26 de decembro, 29 anos despois da CE78. E houbo de reformularse na Lei 20/2022, do 19 de outubro, de Memoria Democrática, para que –quince anos despois- se ampliasen e fortalecesen as medidas adecuadas para fomentar un mellor coñecemento da democracia en España . Moitos máis anos de tardanzas habería que contabilizar se se pensase nunha memoria histórica máis ampla, en que as amnesias do sistema educativo foron constantes, con máis asuntos que os relativas ás desgrazas inxustas dunha Guerra, e unha posguerra con mortos e represaliados a sangue frío. As pelexas polos dereitos sociais e laborais desde os anos 30 do século XIX, e as reaccións calculadas fronte a elas, aínda teñen menos percorrido nos libros de texto escolares, que as destes episodios incívicos. Con todo, unha cousa e a outra van unidas e a proba é que os currículos escolares, os seus correspondentes tratamentos nas normativas de cada Comunidade e nos medios para tratalas dignamente nas aulas, apenas se modificaron. 

Dentro de particulares visións opostas, dependentes da cor ideolóxica que mande en cada Comunidade, nin hai un modo coherente de tratar estas cuestións, nin vontade política de que se faga. Este asunto, tan prolongado nos desacordos institucionais, ten gran repercusión no traballo docente. Entre outros que o denunciaron, merece a pena volver ao Bulldozer negro do Xeneral Franco (Barcelona: Edic. Pasado&Presente, 2016), onde Fernando Hernández Sánchez detectaba que “unha Historia de España no Século XX para a primeira xeración do século XXI”, tiña profundas carencias. Hai nove anos, demostraba como nas aulas de Bacharelato falábase pouco ou nada do que fora a “España actual” –a que abarca desde o primeiro terzo do século XX-, ben porque “non daba tempo”, ben porque non se sabía moi ben que dicir, ben porque era controvertido referirse na aula aos asuntos recentes, co resultado de que, por non desentoar ou crearse conflitos, moito profesores non os trataban. A fiabilidade estatística dos datos que achegaba este investigador eran moi fiables; as súas enquisas aos alumnos de máster de profesorado de Historia, cando entraban no curso, eran posteriores a 2009, e tiñan lugar despois de cursar o Grao. Era xa vello o problema. Nos anos 80, detectábanse no alumnado de COU –cinco anos despois da morte do ditador- grandes baleiros. E despois da LOXSE, en 1990, o debate de “as Humanidades, de Esperanza Aguirre, encargouse de que concluíse nunha Historia de España, propia dun catecismo socio-político como o Manual do Instituto de España en 1939, moi lonxe do coñecemento adecuado á un 2º de Bacharelato do século XXI. Este desmán logrou modificarse bastante no Decreto de Mínimos de Historia que a LOMLOE pretende ensinar, pero non foi obstáculo para que, nas probas de selectividade 2025 de autonomías como Madrid, estivese vixente o daquel proxecto imposible para algo valioso.

Sen remover as pantasmas que roldan os datos do CIS, -condicionantes da súa estrutura-, o actual sistema educativo pouco parece que poida facer, en por si -coma se fose unha burbulla allea á contorna sociopolítico- para corrixir un fracaso de funcionamento durante estes 50 anos. Non está á altura do que debería, e, dadas as erosións que lle seguen causando moito vontades, poida que lle estea pasando algo parecido ao que, segundo temen moito cidadáns, está a suceder ao fiscal xeral do Estado coa sentenza do TS.

TEMAS: Educación común.- Educación pública.- Sistema educativo.- Memoria histórica e Historia.- Democracia.

MMC ( 20.11.2025)

Este presente móvese entre crecentes maneiras de desinformación

A autodeterminación dos humanos complícase coa cantidade de programas que promoven que non deixen de ser rabaño.

 

A novidade respecto a outras épocas -se é que hai algunha- reside na conxunción rápida que a tecnoloxía e a sobreinformación poden xerar en varias frontes. É algo moi arraigado. Na antigüidade, Zeus ou Xúpiter e os deuses do Olimpo gobernábano todo, e nada see movía sen a súa determinación. Entre outras cosmogonías, máis ou menos míticas, na xudaica o gran conflito orixinario do ser humano foi querer saber máis; a pluralidade de divindades causantes do ben e do mal arrepiábaos e preferiron un monoteísmo organizador do mundo, que os cristiáns e musulmáns tamén seguiron para explicar a existencia humana e, con ese fondo estrutural, construíron unha teoría harmonizadora, integradora de diversos campos cognitivos, confesionais e políticos tivo gran forza e, na área habitualmente chamada Occidente, a hierofanía cristiá –coas súas variantes- foi predominante durante gran parte da historia posterior ao século IV d.C.

No transcurso do século XX, á parte de conflitos que prorrogaron no primeiro terzo os que carrexaba a caída do Antigo Réxime, esa “cultura de cristiandade” tivo unha acollida variable. As estatísticas dos sociólogos retratáronas e, no caso español, as súas mudanzas, incluídas as de confesións non católicas, son especialmente significativas. Desde moito antes de que na CE78 se optase por un ambiguo “aconfesionalismo”, neste campo sociolóxico, as prácticas dos crentes católicos descenderon ostensiblemente, mentres a matrícula nas clases de Relixión e a súa relevante presenza no ensino privado xeraron desacordos sensibles á pluralidade democrática. Nese contexto, é intelixible o afán por demostrar un retorno a “o cristián” que, nos últimos días, utilizan algúns medios aproveitando a coincidencia da estrea da película Os domingos e a comercialización do álbum de Rosalía, Lux. As afinidades entre “o cristián”, “o relixioso”, “o místico” e “o espiritual” e ata de “o confesional” están a ser mixtificadas nos medios aproveitando alusións destas dúas obras recentes da  expresividade artística. A intención é clara, a pesar de que  unha leve observación e goce destas obras mostra que, salvo que se teña prexuizada intención, as alusións de referencia non van máis aló de pretexto ambiental no caso da película, nin dunha elaborada operación de mercadotecnia no lanzamento do disco da cantante catalá.

Maruja Mallo, 1952. Estrela de mar, Colección Abanca

Á directora desta película, Alauda Ruiz, non lle interese moito que sexa a vocación ou suposta “chamada de Dios” a unha moza de 17 anos, senón o efecto que produciría hoxe, nunha familia da medianía social e aparencia culta, a decisión dunha filla que quere profesar como monxa de clausura. Os xestos e palabras dun sacerdote e a superiora do convento non son suficientes para entender que unha moza con problemas de autoestima decida que ese podería ser o seu camiño, e tamén queda no aire a inconsistencia desta “chamada” ante eventualidades futuras e entre persoas bastante maiores e con razóns dispares e ata surrealistas para vivir alí. A película queda excesivamente aberta en tales cuestións e, á marxe do interese cinematográfico dos seus 110 minutos –premiado en San Sebastián como “mellor película” de 2025- pouco vale como síntoma de cambio sociocultural. Unha cousa parece certa neste momento, e é que “o relixioso” -visto dun modo xenérico-, non suscita o rexeitamento que suscitaba. En todo caso, os solapamentos conceptuais non garanten nada, e menos se con iso se pretende eqquecer cuestións pendentes ou as que no presente contradín o cristianismo evanxélico, o que aparece nos Evanxeos. O suposto misticismo que  poida ter un xesto artístico, benéfico, social ou político, pode ser un bo negocio, pero non é cristián se exclúe a fraternidade ou, en termos laicos, a igualdade dos Dereitos Humanos. Neste sentido, é irrelevante esgrimir a última produción de Rosalía, en que que imita a outras estrelas do Pop como fórmula publicitaria e segue un ronsel xa trillado por cantantes populares que tamén imitaban a melodía e posta en escena do Ave María de Schubert. Hai quen di que “achega aos mozos á fe” obviando que esta é “graza de Deus” segundo a máis Teoloxía católica, e que máis parece buscar récords de vendas sen convencer aos expertos máis fiables en cuestión estritamente musical.

De noite, igual que de día, non todos os gatos son pardos. Estes métodos  de aproveitar reflexos do pasado para controlar poder mostran as cosmogonías que gobernan aos humanos de hoxe. Outro exemplo sintomático está nas noticias que saturan o taboleiro mediático. A abundancia de casos xudiciais permite distinguir o que contan do que sucede. A distancia entre o que parece xulgarse e o que debería xulgarse –e con que prelación- é insalvable para a maioría de espectadores, e é aí onde a maneira de contalo nos medios modela unha realidade acorde co que quere que se pense, non necesariamente ten que ver coa Xustiza. O que convén aos cidadáns tamén é difícil velo nas noticias que suscita a véspera electoral en varias autonomías e, con particular interese en Andalucía, se se contrastan coa mala xestión do cribado do cancro. Situar á fronte de Valencia a alguén non contaminado pola xestión da Dana non lle vai á zaga, e o mesmo sucede co relativo aos apaños que, tras a ruptura de Junts , expoña o Goberno central para chegar a 2027.

Todos os medios –en boa medida para sobrevivir- tratan de poñer a mellor cara para que seguidores, amigos e votantes dos seus candidatos non esquezan. Na simbiose que xeran cos seus lectores, é difícil discernir o que debe refugarse; sempre queda o efecto de confusión, tendente a admitir como válido o que pauta a burbulla en que cada un se move. En todo caso, a proliferación de máis-media non trouxo o mundo feliz; o seu simplismo manipulador tende ao aplanamento do pensamento autónomo e, con iso, ao descoñecemento de como sexan internamente as cousas. A interrelación da economía, a política e a cultura  en decisións que afectan a todos, non frecuenta ese ecosistema, en cuxas análises, con todo, cada palabra e a narrativa a que serve modelan sentimentos e imaxes, cuxa validez se verá cando desapareza o afecto que amplifican os seus likes e influencers. O proxecto de orzamento de gastos da Comunidad de Madrid para 2026 é moi apto para observar que teña de verdade ou honestidade equitativa para a cidadanía a xestión que os deseñou.  En cada partida debúxase a cosmogonía real a que obedece, e é raro que mesmo as deterioracións en Sanidade, Educación e Vivenda, -manifestos nos informes de pobreza, como o último de FOESSA-  queiran ser aproveitados nos discursos e nos medios para honrar a políticos que, na Comunidade máis rica de España, propoñen os recursos máis baixos en capítulos tan sensibles. É un milagre de MAR?

TEMAS: Democracia.- Liberdade de conciencia.- Autodeterminación.- Mass-media.- Ben público.

 MMC (09.11.2025)

P´adiante: In crescendo

A partitura da comunicación política emite sinais perigosos para as institucións que rexen a vida democrática.

Isto vai a máis. É difícil de parar cando, máis aló das lóxicas distancias entre formulacións políticas, leva consigo tensións persoais e dificulta o imprescindible diálogo. Sen querer ou querendo, impón o desgaste das palabras importantes e chega un momento en que non se sabe o que se está dicindo nin facendo; impera –contra toda razón democrática- o salvar quen poida e o máis forte cree ter poder sobre o máis débil. Non outra cousa son os autoritarismos de diversos niveis de intensidade, nos  asuntos macro e micro sociais en que andamos.

Esta semana foi densa en episodios deste cariz e non parece que vaia a amainar neste Mar dos Sargazos. Nada está en calma e medra o número de enredos que como, as algas do xénero Sargassum e os desencontros que chegaron ao presente, enlean todo con tal maraña que impiden movementos acertados. Neste momento, no canto de andar, estamos parados oíndo a fachendosos campións da estupidez cuxo mérito é achegar palabras e xestos provocadores que inciten á violencia. Os desplantes e agresións xestuais da súa linguaxe corporal disputan co hiperbólico como desbaratar calquera forma de entendemento. O seu exceso empeza a ser incontrolable e pouco importa quen ten razón, como empezou o desconcerto e a que se deba tanto despropósito: o despropósito desgoberna tanto relato incoherente e impón arbitrariedades que toda a cidadanía xa está a pagar.

Non foi este o obxectivo da Constitución, tan invocada como desaproveitada. Non parece que sexa de recibo que, por razóns máis persoais que sociopolíticas propiamente tales, moitos que sentan no Congreso de Deputados, no Senado e noutras institucións representativas, cobren un soldo dos impostos de todos; algúns e algunhas acoden a estes espazos da palabra política armados de guións de insultos que algún sabio conselleiro lles escribiu para que insulten, descaradamente e sen razón, para tapar as súas hipocrisías. Esta estratexia xustificativa do apropiado de calquera medio para alcanzar o poder e que “o que poida facer que faga”, pode ser rendible entre adictos unicamente ás súas propias crenzas, pero degrada canto toca, por moita liberdade que invoque e nula educación política demostre. Como tamén o embarra toda esa politiquería pseudodemocrática dispoñible para que , en pleno despregamento de floripondios esperpénticos –xa ensaiados a mediados dos anos noventa- , os supostos árbitros das disputas preparen causas xudiciais vantaxosas pro domo sua. Non era isto o que se pactou en 1978.

Supremacismo ideolóxico

Desde que empezou o curso político e académico, esta tensión expresiva nas  cámaras de representación autonómica e nacional non cesou, e as cuestións que saíron a escena, ben sexa pola xestión de Cataluña, a inmigración, a vivenda, os orzamentos, a corrupción na xestión dos recursos, ou o posible mangoneo extractivo dos máis espabilados do lugar, non cesou de ser motivo  de escasas solucións. Estas pelexas cotiás ante a cidadanía, deixan en dúbida, de entrada, a liberdade de ser de dereitas, de esquerdas ou do centro; impiden a liberdade de conciencia e preveñen, a modo de censura e prohibición radical, contra canto disinta dun pensamento dogmático en case todo. Parece que volvese –ou non se foi- a inquisición conservadora doutrora, agora a berros, cun exército de fieis seguidores de opinións publicadas e retransmitidas baixo os preceptivos canons do insulto a unha intelixencia plural.

Quen invoca un constitucionalismo excluínte para humillar aos seus adversarios e quedarse con todo o pastel dunha patria súa e de ninguén máis, debería lembrar que ese ofendido orgullo bocalán foi  básico para que o nazismo tivese o mellor caldo de cultivo para impoñer o supremacismo ario; o lema “Deus connosco ” proporcionoulle convencidos votantes, certeiros en proporcionarlle toda a verdade e todo o poder. Non é idéntico o que sucede -a Historia non se repite aínda que se pareza sempre en canto a tropezos- , pero soa parecido o que seguimos vendo en directo en Palestina, Líbano e Israel, onde un sacralizado dogmatismo imperialista non para de levarse por diante persoas e bens sen fin. Parecido é tamén canto sucede en Ucraína, espazo que a Historia da pasado disputa coa racionalidade democrática hoxe posible. E o mesmo acontece en media Europa, onde a doutrina Meloni acerca da emigración está a impoñer criterio a gran parte da propia UE, a socialdemocracia inglesa e ao pretendente Feijóo. De engadido, estas dúas semanas que faltan ata as eleccións americanas van seguir deslizando cara á insignificancia a semántica das palabras que tanto motivaron sempre aos defensores da liberdade e igualdade dos humanos. A Declaración Universal dos Dereitos Humanos non axuda a entender os leva e trae publicitarios dos contendentes, nin parece que vaia orientar as decisións de quen desempate as previsións demoscópicas. 

En 1940, John Dewey xa advertira en Liberdade e cultura, que o risco para a democracia non estaba tanto nos totalitarismos doutros, canto nas actitudes favorables aos factores que neses países lles outorgaron a vitoria estruturando “a disciplina, a uniformidade e a confianza” en líderes dese cariz. Pasaron 84 anos, pero é un bo aviso para navegantes entretidos na escuma do que se ve e se oe. Ulises, en situación similar, atouse ao mastro da súa nave para non deixarse seducir polo canto das sereas.

 

TEMAS: Democracia.- Liberdade de expresión.- Pluralidade política.- Autoritarismo.- Lealdade institucional.

 

MMC (Madrid: 21.10.2024). 

Oportunismos

É época de excesivas néboas, moi aptas para que uns obcecados en salvarse a si mesmos, pretendan guiar a tanto invidente.

No plano rudimentario do día a día, despois do turismo de Semana Santa, a de Pascua trouxo novidades tan vellas como a humanidade. A relación entre oportunidade e oportunismo, tan presente está na evolución humana,  que se desbordou con casos como o da exculpación xudicial de Mónica  Oltra en Valencia –despois do oportunismo acusica do conservadurismo valenciano contra Compromís e o pacto do Botánic- ou a morte –“non intencionada” despois de 200 cooperantes mortos- de varios voluntarios da ONG do chef José Andrés en Gaza.

Outros actores asiduos dos telexornais e Redes emprenderon a procura do seu oco de noticia facendo gala de oportunismo. En moitas escenas lembran a novela de Martin Amis: Zona de interese (2014), un tramo de vida cotiá pegado ao mesmo campo de Auschwitz en que, a pesar dos berros, disparos, ruídos e fume continuos que xera o Holocausto, un grupo de persoas, executores administrativos daquel horror parecen satisfeitas co seu traballo, a súa obediencia xerárquica, a suposta grandeza do seu líder e, sobre todo, porque esa eficiente estrutura proporciónalles benestar material, unha casa espléndida, servidume fácil e expectativas dun futuro superior ao que sempre soñaron. A película homónima de Jonathan Glazer, en 2023 recreou ese ambiente en que o ben dalgúns, esquecendo o pesadelo dos que estaba morrendo por milleiros, admite que a insensibilidade e a inhumanidade convivan coa monstruosidade. Nubrada toda piedade, viven risoños porque lle sacan proveito á desgraza doutros. Salvo que se optou pola actitude fría e indiferente que, ante ese pano de fondo bárbaro, adoptan as personaxes centrais de Zona de interese, as súas actitudes suscitan moitas cuestións sobre a especie humana e, en especial, sobre quen, presumindo de que saben mellor que ninguén cañ é a verdade, eríxense nos seus paladíns e deixan detrás inquiedantes dúbidas sobre si mesmos,  os seus actos e consecuencias.  

Non é estraño que moitas destas persoas traten de impedir, por todos os medios, a memoria de cantos se senten incapaces de esquecer as múltiples feridas que os oportunismos grandilocuentes de todas as guerras deixaron detrás. Acaba de pasar en Valencia cunha imposible “Lei da Concordia”, que imita a de Aragón. Nesta rexión, a memoria das vítimas do Holocausto, que o 27 de xaneiro celebra todos os anos a ONU, viña tendo reflexo en actos conmemorativos en que o coñecemento do pasado era ferramenta de cambio e a educación un valor democrático para a convivencia plural. O 15 de febreiro, o actual Goberno desa Comunidade promulgou a Lei 1/2024, “de derogación da Ley14/2018, do 8 de novembro que  regulaba a memoria democrática de Aragón”. Alegan que a “memoria é algo subxectivo e persoal e non debe ser obxecto de desenvolvemento lexislativo”; segundo a actual maioría  gobernante, este tipo de iniciativas, impoñen unha “visión partidista da historia” . En consecuencia, coa nova norma derrogan todo o actuado nos últimos seis anos e suprimen o censo de memoria democrática de Aragón , o rexistro das entidades dese ámbito e as actuacións que a lei anterior prevía no ámbito educativo.

A zona de interese desta nova lei aragonesa é o cultivo do esquecemento: nese anaco de Península Ibérica, nunca pasou nada que non teña a ben dicir esta autoridade autonómica, que prescribe aos docentes cancelar ou  substituír as actividades específicas que tivesen en curso por “actuacións sobre a historia de Aragón e a relevancia da Declaración Universal dos Dereitos Humanos na Constitución española para os aragoneses” (sic). Moito terán que ignorar ou esquecer estes ensinantes se queren arrombar a Historia do século XX de modo que lles resulte agradable a estes supostos defensores da “liberdade” de saber. Será de ver como logran que as pílulas de catequese histórica que impartan en diante sexan asépticas e non molesten a ninguén. Nin sequera volvendo impoñer a Enciclopedia Álvarez de 2.º grao lograrán volver á unidade patriótica que impoñía o “Prólogo” da  Lei de Ensino Medio de 1938.  Doutra parte, esta coalición gobernamental fía á oportunidade de ter maioría na Asemblea aragonesa o dispoñer de tanta verdade do coñecemento histórico que se permiten suprimir canto de investigación historiográfica se produciu desde antes de a CE78 e, ademais, ditaminan con gran alborozo impoñer que verdade hase de predicar nos centros de ensino. Por moito que –reencarnando un patriótico neodespotismo ilustrado- pensen no ben dos aragoneses, coartan a liberdade, a educación e a modernización científica que os cidadáns merecen.

Hai moitas doses de narcisismo e mal ambiente detrás de decisións deste cariz, e demasiado oportunismo populista. Silenciando o pasado pretenden embarrar o seu coñecemento á vez que, culpando á República e á esquerda democrática dos anos 30, alongan o vituperio das súas ideas democráticas ata o presente. A esta actitude negacionista pode chamárselle de moitas maneiras pexorativas, pero non lles importa. Un fiel destes estilos, o Sr./Sr. Tellado, acaba de usar a palabra “ultimato” absolutamente oportunista e sen vir a conto. En todo caso, o realmente importante é que os devotos da hipérbole dramática pro domo sua amargan a vida dos cidadáns e énchena de arbitrariedades. Só se acougan cando os ven obedientes e sumisos; falándolles de “liberdade” néganlla, impídenlles ter coñecemento do que ocorre, restrínxenlles a igualdade de oportunidades e, en situacións duras,  fanos sentirse fráxiles. Estudar a Historia de Aragón, a de España ou a de calquera grupo humano non é repetir o que escribira algún mandarín, senón tratar de entender por que non avanzamos máis como sociedade: non todo pode ser oportunismo dos máis listos. Esa é a verdadeira zona de interese da Historia que só unha boa escola de todos pode proporcionar, como moi ben sabía un gran aragonés, viaxeiro impenitente, profesor de Historia e cantor da liberdade: José Antonio Labordeta.

Cando só brilla o oportunismo, fallan bastantes claves da convivencia. Ao israelí Netanyahu non lle importou levar por diante a 14.000 nenos, entre os máis de 32.000 palestinos que, ao seu parecer, naceron coa síndrome do mal. A varios monifates que estes días desfilarán polas comisións de investigación abertas no Congreso e o Senado, tampouco lles afectou o pánico da COVID-19. Como Defoe ao final da súa novela: Diario do ano da peste, din: morreron miles de persoas, “pero eu sobrevivo!”

TEMAS.- Oportunismo político.- Memoria histórica.- Ensino da Historia. Convivencia social.- Democracia.

REVERSOS

 Entre mirar e ver sempre hai distancia, determinante sempre para actuar de modo acorde coa convivencia cidadá.

 Ata comezos de marzo estará aberta ao público unha exposición do Prado que pode ser un descubrimento para moitos. Aos especialistas en Historia da arte, restauradores, coleccionistas e marchantes, o territorio que mostra non lles é descoñecido. Aos museógrafos, tampouco; non é a primeira vez que se fai obxecto museable nin pictórico o REVERSO dos cadros, o seu parte de atrás. Non fai falta ir a Róterdan para ver como no Depot Boijmans Van Beuningen, -tan exitoso en Holanda- as obras están dispostas máis como nun almacén, todo provisional e como de paso para a súa conservación e restauración. En Valladolid, unha das últimas exposicións de éxito do MuseoNacional de Escultura Relixiosa foi Almacén (o lugar dos invisibles) en que a escultura barroca adquiriu en 2019 dimensións ben distintas das que ordinariamente ten nun templo ou nunha procesión.

 Reversos pictóricos

Ver o REVERSO de 105 obras –unha delas escultórica- procedentes de 29 museos e coleccións, é ocasión única para apreciar bastantes aspectos da produción artística e, de paso, deixar voar a imaxinación ao fío do que se ve, en gran parte novo; a montaxe está disposto sobre un fondo de intenso negro lembrando a caverna de Platón, como espazo que concentre e estimule mellor, ademais da información do reverso dos cadros, a conexión duns cadros con outros, aínda que sexan de etapas distantes. Desde a Idade Media ata o presente, pódense advertir pulsións, asuntos, miradas que poden amalgamarse nun diálogo constante dunhas a outras épocas históricas. A obra artística é en todas elas un obxecto material, do que habitualmente vemos soamente a parte máis vistosa. Agora, tamén está á vista a que mira á parede, oculta case sempre, salvo para os especialistas. Ao darlle a volta, ademais de limpar o po acumulado, advírtense , de entrada, os traballos dos conservadores para manter vivo o cadro propiamente tal, os testemuños da súa vida social, funcións e situacións polas que pasou (doazóns, propiedade, luxo, viaxes, dedicatorias, comercio, guerras e devastación), e ata as pegadas que imprimiu o traballo do pintor coa impregnación das substancias da pintura, ou porque na súa pobreza reutiliza materiais anteriores ou de mala calidade, sen que se trate de intencionada arte pobera .

REVERSO abre a mirada tamén a outros aspectos que, ás veces, están presentes nas artes. A hipocrisía, por exemplo, dos poderosos compradores de cadros; as súas dúas caras poden verse nunha pintura de aparencia inocente, como o do sueco Martin van Meytens (S. XVIII), que non oculta o vicio de que o dono do cadro gozaría en segredo; no propio Museo do Prado houbo unha sala destas características en tempos non moi afastados, como ilustran as súas guías antigas. Á súa vez, outra maneira de ver o reverso de moitos cadros pon en valor os sucesivos intentos, arrepentimentos, probas, bosquexos e palimpsestos de ideas que o pintor ensaia antes de facer a obra definitiva. E así mesmo, nun momento como o actual en que, como di Marina Garcés, é urxente cambiar o punto de vista, porque a idea que tiñamos de progreso deixounos sen futuro “e non podemos seguir perdendo o tempo”, esta exposición facilita tomar conciencia explícita das materias biolóxicas de que están feitas as obras: as teas, a madeiras, cravos, herraxes, resinas, ceras e pigmentos. Coa evolución que no paso do tempo tiveron para soportar o caruncho e outras inclemencias –incluído un bombardeo, como na Guerra tivo o Prado-, o cadro, obxecto frecuentemente moi prezado, é fráxil.

REVERSO ponnos, ademais, en condicións de advertir o ilusoria que é a pintura. Se nas Meninas Velázquez fainos, mirar ante todo, o reverso do cadro que está a pintar, ábrenos a porta a que non nos deixemos seducir polo que aparentemente vemos, o mesmo fan Goya, Van Gogh ou Rembrandt, como estímulo para que sigamos mirando e non esgotemos a capacidade de descubrir e admirar o que a primeira vista non vemos. Nesa dimensión vai tamén unha sección da exposición dedicada a descubrirnos a nós mesmos mirando. Cando un fotógrafo capta a linguaxe corporal dos visitantes dun museo desde atrás, pode mostrar asuntos de gran interese sociolóxico e cultural, baleiros, ausencias, obsesións ou preocupacións, como as da irónica fotografía de Elliot Erwitt captando aos mirones das majas de Goya, Sorprendente é, así mesmo, o espello-cadro de Pistoletto, cun Caballete con lenzo, de costas ao espectador; de finais dos sesenta. O que ao mirar o cadro vese reflectido dando a impresión de que se mira a si mesmo e que fose el un pintor, coa ilusión de que estivésemos a ver ao seu lado o que estivese a pintar. En fin, o remate –ou o principio, segundo mírese- é a traseira aparentemente baleira dun suposto cadro do tamaño do auténtico das Meninas e, sobre todo, varios trampantoxos, aos que se suma un Magritte surrealista tratando de facernos ver que o que vemos non é un cadro.

Distopías e retrotopías

Se unha das funcións primordiais con que naceron os museos foi a pedagóxica, a desconfianza do que cremos ver é un bo ensino que deixa tras si o paso polos REVERSOS desta mostra. Pode axudar a mirar con afán poético –máis que como mirones pasivos de noticiarios e Redes- o que sucede na contorna crispada actual, tan inclinado a iracundas e catastróficas distopías. Se na área de Palestina vemos de continuo o exceso de celo partidario, capaz de esquecer a igualdade dos humanos ata facer desaparecer aos distintos por razóns étnicas, históricas ou culturais, o reverso é a inhumanidade que nos acabará esmagando a todos mentres as furiosas ondas do mar seguirán crecendo. De Gaza xa non queda case nada, e Darwix preguntábase xa en Menos rosas, en 1986, se a Terra é “de todos os homes”. Tampouco desmerece o que estamos a ver en España, con persoas de traxectoria pública incitando a un “cambio cultural”, é dicir, á revolta na rúa, en institucións do ámbito xudicial e na xestión de moitas Comunidades. A fartura de unilateralidade que provocan para non perder un chisco dos seus intereses, está a chegar ao que Eric Mª Remarque poñía en boca do protagonista de Sen novidade na fronte en 1929: “Estamos de máis ata para nós mesmos”. Este REVERSO antipedagóxico do que a democracia debería ser pode verse como retrotopía, que oriente á cidadanía cara a un mundo máis vivible, como propoñía Bauman, pero esta esperanza roza o imposible.

MMC (08.11.2023)

TEMAS: Museo do Prado.- Museografías.- Emocionalidade política.- Democracia.- Violencias antipedagóxicas.

https://youtu.be/aWM47qsfoOQ

O desgastar de palabras como “liberdade” é arriscado

 Tras un ano de pandemia, a fraxilidade anímica é grande; sen sólida exemplaridade democrática, o recordo do 23-F non é suficiente.

É o momento oportuno para reler Unha princesa en Berlín, novela de Arthur Solmssen ambientada na Alemaña de 1922, en que se poden advertir notables paralelismos co momento actual. A pandemia daquel momento era a inflación, tan alta que os que entraban nalgún establecemento hosteleiro, segundo pagasen ao principio ou ao final da consumición, podían verse obrigados a dobrar o prezo do consumido. As outras pandemias que circulaban ao seu aire, alimentábanse do descontento, do hipernacionalismo, do medo á liberdade e do odio ao inmigrante, un conglomerado poderoso que, cando apareceu alguén con capacidade de movelo a gusto, foi a base máis adicta á obediencia nazi.

Editada en España en 1986, esta novela contén avisos notables para navegantes deste presente, desnortados entre as dúbidas e a metafísica. Os tacticismos duns e outros políticos, incapaces de dar a seguridade conveniente nas institucións, só favorecen a inestabilidade. En nada desaparece a inquietude, por exemplo, con renegar do pasado, exacerbar os límites da liberdade de expresión e seguir dicindo, porque si, que canto dicten os xuíces é dogma inquebrantable.

Pasado e presente

A estas alturas de suposta maioría de idade democrática -e, segundo nos insisten, dunha das democracias máis completas do mundo-, non coa que un partido como o PP, que tanta historia ten detrás, diga agora que non ten nada que ver co seu pasado e que reinvente o presente. Parece indicar unha forte conversión, pero cun arrrepentimento tan indefinido entre a atrición e a contrición ten un inclasificable mérito para o perdón da cidadanía votante. Todos terán moi presente que detrás de Bárcenas xa foi Naseiro, ao que non condenaron por unha minucia técnica que os xuíces atopan cando queren salvar a alguén. Está por diante, ademais, unha inoportuna ristra de débedas e xuízos que fan difícil a crenza de corte radical coa corrupción que poida representar o dicir que xa non sairán á fiestra de Génova 13 a saudar.

Nin se sabe, de momento, que vaian ter ocasión pronta para poder facelo noutro lugar; e mentres, vanse sabendo moitas outras cousas, nada interesantes para o fortalecimento da democracia, relativas ao rigoroso proveito dos que usaron este partido como exponente dos seus moi privados intereses. Cando nos viría moi ben alegrarnos de que sempre habemos ter aí un necesario partido liberal, razonablemente conservador, este PP di renunciar ao seu pasado, coma se fose posible actuar sen memoria. Ilumínase así máis a actitude que seguen sostendo ante situacións de estrita memoria histórica deste país, e fan moi desacougante saber en que brazos se van deixar caer sen pasado.

Judicatura independente

Pásanos tamén con moitas sentenzas ás que sempre dicimos “respectar”; non faltaría máis, pero a necesaria independencia que atribúe a Constitución aos xuíces non conleva que nos creamos o fervor do universo político pola tutela do seu soporte organizativo e prescriptivo; nin conleva, por suposto, que creamos a suposta equidade das súas sentenzas, coma se sempre fosen independentes de xuízo e que, con máis frecuencia da conveniente, non fosen ditadas amparadas nos seus propios prexuízos. O que sociólogos como Bourdieu chamaron “ruptura epistemolóxica” con saberes preestablecidos, non parece inquedar a moitos xuíces nas súas cavilacións, e ampáranse na técnica procesual como garante de imparcialidade cando pode ser unha trampa de desatinos prexuizados. Estes días, é representativa unha sentenza que dará que falar aos que anden por despachos administrativos en que haxa superiores pedindo aos seus subordinados trampas de xeito evidente discriminatorias coa suposta equidade democrática. O dos mestrados é o chocolate do loro, pero por este buraco desínchase a confianza no pacto constitucional, e acelérase a picaresca do sálvese quen poida, de que tan pouca exemplaridade adicional vimos con motivo a vacina anti-Covid.

Liberdades

Esta pedra de toque está sendo sacudida estes días de xeito insensato, non menos, con todo, que outras veces en que se lle deu leña a rabiar. O caso deste rapeiro catalán, xusto logo das eleccións na súa terra, nin parece fortuíto nin menos debería ser indiferente. Trátese da expresión de ideas, da educación dos fillos, da ampliación de calquera dos dereitos recolleitos na Constitución, ou da liberdade é un dos significantes que poden resultar máis danados se a racionalidade democrática -e non o balbordo máis audaz- non é quen de atopar o ton adecuado. Antes de impoñer cada razón particular como insuperable, cabe recordar que, como sucede coas cereixas, case sempre son varias as que se arrastran ao coller unha; e tampouco se debería esquecer que, como estudou Erich Fromm, o medo á liberdade é o causante de precipicios insospeitados, como o corte das máis prezadas.

TEMAS: Liberdade/liberdades.- Independencia xudicial.- Pasado e presente histórico.- Democracia.- Memoria histórica.

Manuel Menor Currás

Madrid, 22.02.2021

A inestabilidade política en EEUU aféctanos perigosamente

Parece unha obviedade, pero precisamente por parecelo, o asalto ao Capitolio de Washington non debería pasar como unha noticia meramente curiosa.

É grave o acontecido; para moitos un golpe de Estado. Contradi que foron os portaestandartes da modernidade política que axilizou un sentido do común con fundamentos distintos dos que rexían o absolutismo do Antigo Réxime; antes mesmo de que en París se proclamase a Declaración de Dereitos do Home e do Cidadán en 1789, a Declaración de Filadelfia en 1774 foi pionera, pero o espectáculo que deron onte -día de Reis en España- pareceuse en exceso á queima do Reichstag en Berlín en febreiro de 1933. Cando se lles escapa a hexemonía mundial, puxeron de manifesto a súa prepotencia de proclamarse a si mesmos como adoutrinadores democráticos dun mundo que controlaron logo da IIGM (Segunda Guerra Mundial).

O contrafactum do té

Os musicólogos utilizan este termo para referirse a cando, nunha canción, se substitúe o texto dunha determinada melodía; isto está sucedendo na política americana e, particularmente, nas pretensións hexemónicas entre os republicáns. Parece que o asunto do té -que fai 240 anos serviu para alentar o sentido democrático das entón colonias inglesas-, investiuse dentro do Partido Republicano ata dar nome a unha das súas faccións máis ultras e acoller os sentimentos fascistoides dalgúns grupos hexemónicos do panorama social americano; son os protectores das fanfarronadas de Trump, personaxe ao que ninguén parou e que seguirá marcando a axenda política de EEUU por máis que hoxe regrese a normalidade formal na sucesión de Biden na Presidencia federal.

Merece a pena atender ás razóns e métodos postos en marcha para que poida producirse este penoso espectáculo. Algunha historia temos detrás para comprender que nada sucede gratuitamente e por casualidade no terreo sociopolítico, onde sempre hai quen trata de pescar aproveitando que as circunstancias de calma vense alteradas por acontecementos incontrolables como pode ser -entre outros, neste caso- a COVID-19.

Política e politiquerías

Este tipo de pescadores, alleos ao uso aristotélico do sentido da “POLÍTICA”, como o concernente á POLIS (a cidade-o Estado) en que todos poden exercer a palabra -non as voces, cousa que os demais animais usan moito mellor- para tratar o xusto e inxusto, o conveniente e útil para todos, abusan do espazo de comunicación e tenden a copalo en exclusiva; segundo din, só eles e ninguén máis ca eles, ten coñecemento perfecto do que convén aos demais; arróganse, ata, como os reis absolutistas do Antigo Réxime -ou como os faraóns exipcios e os emperadores romanos- ser descendentes da divinindade ou, ata, verdadeiros deuses na Terra, aos que ninguén debe replicar se non quere ser considerado como inimigo e, como tal, represaliable.

Actualmente -despois do ben coñecido afinamento desta teoría por Goebbels, e pola publicidade que nos machuca as neuronas diariamente para que compremos algunha cousa inútil-, estes aprendices de bruxos e charlatáns de crecepelos abusan dos medios ao seu antollo, teñen arsenais de colaboradores que lles preparan o camiño dedicándose, entre outras cousas, a que o idioma que usamos en boa lei se desvirtúe. Ao compás de novos marcos lingüísticos que crean, desenvolven estratexias envolventes cos oíntes incautos a base de centrarlles a atención en problemas secundarios para desviar a súa atención do principal e, cando o ven oportuno, colocan no seu parloteo as súas solucións ao problema, sempre adecuadas aos seus intereses e aparecendo eles como salvadores porque a mellor sempre é a súa, segundo aseguran. Hai que recordar, neste momento, A teoría do Shock (de Noemí Klein, 2007) e, logo, Non penses nun elefante (de George Lakoff, 2017).

Liberados para ser obedientes

Esas son as claves para infantilizarnos, dourarnos a píldora e idiotizarnos de paso coas súas mentiras, graciñas e achados e, mentres tratan de conmovernos emocionalmente -e ata pasionalmente- con algún asuntiño que nos distraia, facer que nos sintamos culpables do que sucede por non lles ter votado sendo eles tan intelixentes e audaces; se nos deprimimos por tan mala acción como fixemos, máis idiotas nos consideraremos e esixiremos que sexan eles os que garden a nosa liberdade: eles liberarannos dos que traten de abusar dela -xeralmente outros en situacións peores que as nosas- e de imposicións supostamente abusivas dunha democracia aberta.

Un gran invento deste neofascismo rampante -tamén en Europa- é que nos sintamos adanistas, coma se nada sucedese antes de nós. Por contraditorio que poida parecer xa sucedeu antes e ben preto; cando a II República, os nacionais apareceron para “liberar aos españois” das hordas comunistas e, de paso, priváronnos das mellores intentos da historia española porque todos tivesen un posto escolar digno; Para entón, en Alemania xa estaban en escena os nazis, para liberar aos alemáns da humillación que sufriran na 1ª Guerra Mundial e no Tratado de Versalles e, de modo parecido, os italianos oían entusiasmados a Mussolini desde a marcha de Roma en outubro de 1922. Tamén sería un erro esquecer que sempre tiveron cómplices nese salto cualitativo desde a racionalidade da palabra á irracionalidade da forza, ou que algúns deles sobreviviron para seguir intentándoo.

Desligados de prexuízos, pódese observar con facilidade, así mesmo, que nas “culturas escolares” que rexeron e rexen as nosas vidas, os currículos educativos non son alleos a estes pasos da historia política e social; o sistema educativo que temos, cos seus miúdos, son herdeiros desta historia inacabada. Por iso, é recomendable volver ler a John Dewey -prohibido en España ata que o publicou Morata en 1975-, cuxas advertencias dos anos corenta insistían -para non botar balóns fóra- no que podía estar sucedendo ao redor; sen contar con que acontecementos como o de onte en Washington teñen soñadores entre nós, as institucións democráticas sempre están en risco cando cedemos a nosa liberdade ao autoritarismo de líderes totalitarios. Medo á liberdade, de Erich Fromm (1941), axuda a entender as enormes ambigüidades en que se move esa suposta caracterización do ser humano, e máis cando esta palabra -das máis belas da linguaxe sociopolítica- é sobada por expertos en remover o seu sentido máis iluminador da existencia.

TEMAS: Liberdade.- Democracia.- Golpe de Estado.- Herdanzas educativas.-Adoutrinamiento mediático.

Manuel Menor Curras

Madrid 07.01.2021

Estridencias no Congreso dos Deputados

Adiántanse reaccións que aguilloarán á posible Coalición de Goberno que poida saír o día sete de xaneiro, un xeito de frear as súas iniciativas.

A cabalgata dos Reis Meigos en Madrid, segundo preveu o alcalde Almeida, evitou este ano as “estridencias”, que, ao seu parecer, tivera na etapa da súa predecesora. Deu por suposto que, como outras tradicións, esta era inamovible de como foi na súa infancia, e que endexamais debería ter  outra versión imaxinativa.

Invención da tradición

No seu afán de marcar o seu propio estilo municipal, obviar que moitas tradicións son inventadas, como dixo Eric Hobsbawn en 1983. Esta dos Reis Magos é variable, non só segundo tempo e países, senón ata en canto ao número, oficio e posturas que os personaxes adoptan nos distintos relatos, incluídos os dos Evanxeos apócrifos ou, en España, o Auto toledano, probablemente do século XII. Parecería máis propio dos fieis católicos de Colonia esta firmeza do munícipe madrileño. Din ter as súas reliquias auténticas, aínda que, para cando nese século chegan a esta cidade, o cristianismo, as cruzadas e as peregrinacións xa tiñan unha historia nada fácil de contar con transparencia. Certamente, o relicario que se lles dedicou na catedral colonesa é un dos máis belos de Europa, labrado por Nicolás de Verdún en 1180. Pero polas mesmas datas, tamén en Santiago de Compostela empezáronse a reivindicar algúns restos do apóstolo homónimo.

No entanto, os pasados días catro e cinco non houbo reparo ningún en que as estridencias alcanzasen a toda España. E non se trataba dunha tradición cultural máis ou menos firme a conta de consumismos culturais colonizadores. Tratábase de algo de maior importancia, digno de suma atención pola súa transcendencia. Unha investidura de Goberno non sucede, afortunadamente, coa periodicidade anual do paso do Zodíaco. Os catro anos que en teoría legal pode durar teñen relevancia na vida dos cidadáns. A novidade, en todo caso, era que o Goberno podería pasar de xeito máis consistente que a provisional e de trámite, a mans que puidesen exercelo en toda a dimensión que lle atribúe a CE78, cun carácter distinto do que había ter ata que Rajoy tivo que  deixalo nunha moción de censura o 01.06.2018.

Argumentos ad hominem

Esta novidade explicárona ou rebatérona os múltiples grupos con capacidade para dicir -ou dicir de xeito provocador e ata alarmista- os seus xeitos de entender ou desentender como debe ser España e a hipotética convivencia dos españois. Nas súas intervencións -e expresións de linguaxe corporal-, moitos aproveitaron a liberdade parlamentaria para soltar as súas soflamas mitineiras e provocacións e que os seus partidarios se sentiran felizmente recoñecidos. Non repararon en si era o máis conveniente e oportuno para os intereses de todos os demais españois. Buscaron as palmas dos que lles votaron, garantes exclusivos dos seus programas. De aí a entrar directamente no terreo da pura Herística ou arte de ter sempre razón -que diría Schpenhauer- non houbo máis que a determinación de estar aí caese quen caese e pasase o que pasase. A primeira gran estridencia do Congreso eses días foi a dunha mala pedagoxía para os cidadáns, a moitos dos cales o barullo producido nalgúns momentos pensarían que estabamos en vésperas de algo moi distinto dunha democracia. A segunda estridencia do propio Congreso foi que algúns dos participantes créronse con dereito de excluír aos demais porque eles e só eles tiñan a exclusiva da verdade democrática e, sobre todo, da “unidade de España”. Esta especie de sortilexio, que co de “constitucionalista” e “non constitucionalista” serve para dividir polo menos en dúas Españas, como dixera Antonio Machado á propósto do guerracivilismo. Parello a esta antiunidade, con todo, foi, unha vez máis, que a esencia de España aparecera como algo, intanxible e esgrimible a vontade dunha determinada bancada, á que, entre tanta grandilocuencia retórica, a vida dos españois debe importarlles pouco. Cando de problemas concretos se trata, adoito non queren saber nada ou, como moito, afrontános desde algunha enxeñosa especie colateral destinada a deixar fóra de xogo a quen o propoña, co máis rancio estilo sofista de levar a conversación ou o debate.

Os argumentos ad hominem sobraron todos. Pero a falsa argumentación mostrouse sistémica -e agravou a estridencia- cando se orquestrou con manifestacións de rúa a destempo. Xa hai unha convocada para o 12 de xaneiro. E xa houbo un anticipo o propio día cinco –“pola unidade de España”- ante o propio Congreso, mentres tiña lugar o debate de investidura. Pódese intuír con facilidade que a estratexia seguirá por ese camiño de aumentar o ruído e, se é posible, crear intranquilidade crecente no resto dos cidadáns. É un vello truco, ben coñecido dos anos trinta, capaz de facer crer que o ruído e a incerteza danlle a un a razón para soster ideas e xeitos públicos exclusivas dalgunhas minorías que lle sacarán rendibilidades de todo tipo.

Milagreiría política

O curioso da barafunda é que, ao ritmo que vai tamaña estridencia, xa non se sabe ben ata onde chegan os cooperantes das voces máis ruidosas. A suposta dereita, ao que se ve, non está disposta a frear aos máis audaces da súa dereita; con tal de que o Goberno que se forme sexa débil, cre que lle irá ben. Ao que falaba das estridencias da cabalgata municipal de Carmena, non se lle oíu ningunha réplica; tampouco aos seus outros socios municipais, nin ao seu propio xefe de filas no Congreso ou á sustituta de anterior líder de non se sabe que centro, unha moza que intenta unha voz desgarrada e fai signos de colexiala. Para remate, xa temos bispos que rezan para que sexa verdade o que esta mesma señora lles  insinuou aos deputados do PSOE: facilitar un “tamayazo” como o acaecido en 2003 na Comunidade de Madrid. Nas Redes, ademais, rendeu a súa mensaxe  e rechiaron así mesmo milagreiras incitacións a rezar, por ver sei a Virxe ou o Espírito Santo libraban a España –“a terra de María”- de que a Coalición progresista forme Goberno. Especificando máis, algún destes chíos dicía: “Invítote a que reces comigo, polo ben de España, un Ave María á nosa Nai do Ceo. Ela conseguirá do espírito Santo, o milagre de cambio de voto en dous ou máis congresistas españois de aquí ao día sete de xaneiro”?. A Valle Inclán encantoulle para algunha das súas novelas da “serie carlista” ou das do Ruedo ibérico.

Dito doutro xeito, que con tanta estridencia denotativa, estase querendo facer ver que, despois  dos Reis, podería ser o fin do mundo. Pero os que con iso desafinan do que é a democracia e as súas regras, non están dispostos a parar as súas ansiosas proclamas de “traidores” sobre os que discrepen de “o seu” España ou “a súa” bandeira. Seguirán berrando que España non se rompe e lemas similares se esta Coalición de Goberno sae adiante. E evidente é que, por moito tino que puidese ter en non provocar con decisións de cariz simbolicamente máis radical, a situación de acoso continuado fará que, separadamente das grandes dificultades que o probable Goberno vai ter para saír adiante no día a día, algunhas solucións que debería adoptar para atender problemas urxentes, haberán de demorarse unha vez máis. Este é o xogo. Atentos!

TEMAS: Democracia. Investidura. Dereita/Esquerda. Ultradereita. Presidencia do Goberno.


Madrid, 06.01.2019

Manuel Menor Currás