A aposta é o presente, non o pasado nin o futuro

A fin de ano, as festas adozan a percepción do tempo e poden resultar autodestructivas

 A chegada de fin de ano entre grilandas de luces e despois da xolda ao redor do Nadal ou o Solsticio de inverno, se se prefire, é ocasión frecuente para a melancolía. O uso do WhatsApp, máis áxil que as felicitacións postais de antes , non evita que os días e meses  pasen sen deterse e nos abandonen un tras outro, igual que moito amigos, situacións e cousas que nos pareceron principais. Embelesados coa cronoloxía do ano que comeza, esperamos que, se non mellor, polo menos non vaia peor que o que acaba de irse. Con todo, o cambio de calendario  aumenta, ano a ano, a sensación de que o tempo subxectivo da memoria altera non só as distancias cronolóxicas, senón tamén as duracións da temporalidade e a orde do que está antes ou despois de cada acontecemento que tentamos relacionar con outros. De nenos, era máis claro ou parecíao, pero aos poucos aprendemos a mirar simultaneamente cara adiante e atrás, tratando de controlar o paso do que, en canto a afrontar sen medo os medos e limitacións da idade. sucedería, sucedía e fose suceder.

 

Vidal Souto, 1977. O David músico

A medida que pasa o calendario e pesan os anos, a marabilla é que -por riba das cronoloxías- comezar outro novo se faga mantendo intacta a curiosidade interminable por aprendizaxes descoñecidas. Para este inminente 2026, o desexable é non deixarse fascinar polo renome e a confusión publicitaria, e que entre os encantamentos novos se manteñan as ansias de vivir e creza en amplitude profunda “o ollo de ler”, de que falaba Gonzalo Rojas (Premio Cervantes de 2004). Estes días fai un frío glacial, as variantes meteorolóxicas fan problemática a existencia en lugares da Península que aínda lucían primaverais hai pouco. Non é mellor canto acontece nos ámbitos sociopolíticos e, como lembra Michelle Grangaud (Calendario de Poetas: Ano tolo I), cabe preguntarse con Freud se “é inevitable que os xornais mintan con regularidade e sen ningún limite”. Entre quen trata de estar atentos, crecen quen di non entender nada do que está a ocorrer, e a exaltación do fin de ano, con a bula que se monte ao redor dos Reis Magos, non o propicia. Nestes días, proclives máis ben ao contrario, o que vaia suceder xa está a suceder. Por contentos que nos poña o espumoso con que pretendamos traspasar a fronteira das 24 horas do día 31 de decembro á do un de xaneiro, a continuidade do que se fixo –ou deixouse  de facer- seguirá o seu curso na maioría de asuntos que marcan a vida persoal e social. É practicamente imposible, por exemplo, que a guerra en Ucraína desapareza, por máis aspiracións ao Nóbel que se fagan desde o peloteo con que Trump trata ao resto do mundo. Aínda que hoxe nos dixesen que todos os implicados deixaban de poñer alí as súas mans, seguirá sucedendo o que en Palestina desde que se asinaron papeis parecidos o pasado dez de outubro e, se se mira ben, desde a súa partición o 29.11.1947.

Einstein estableceu a relatividade como principio da Física e a rixidez do tempo cedeu paso á flexibilidade como característica que a Cuántica relativizou máis aínda, o que permite e obriga a considerar menos intelixibles as decisións inspiradas en agoiros e profecías indemostrables. Si o son, en cambio, quen configurou os seus obxectivos de futuro mediante estratexias e equipos de traballo que, sen descanso, non cexan en determinados tipos de logros. Vista desde esta perspectiva, a futuroloxía do 2026 non é unha cuestión conspiranoica, senón de medios e recursos para apoiar, defender e esixir unhas ou outras maneiras de facer e de organizarse persoal e colectivamente. E, doutra banda, fai máis fácil entender como, nos cambios culturais, a activación de determinadas decisións sobre outras dinámicas que puideron ter e non se tiveron fai que os tempos longos e curtos de moito aspectos da vida colectiva, ademais de entrecruzarse entre si, pervivan e se sigan expresando de determinadas maneiras, sempre en prexuízo dos mesmos colectivos que os padeceron.

É significativo, neste sentido, que estea a crecer en medios máis ou menos “populares” –palabra equívoca onde as haxa- o aprecio ao autoritarismo reaccionario, cando estamos a ver que sectores amplos do conservadurismo inclínanse por naturalizar a radicalidade ultra. Entre os impulsos que moven ese ámbito ideolóxico, cantos teñen medo a que o mundo tranquilo e cómodo en que foron educados desnaturalice os seus esquemas. Inclínanse  pola radicalización e proclaman a súa contrariedade aos inmigrantes, cando moitos deles o foron; declinan as normas do esquecemento histórico, cando as súas familias, represaliadas, sufriron o control ditatorial; non se acordan de que as mulleres o pasaron peor e volven ás leis dun patriarcalismo dirixido desde o móbil. Se ademais temen perder algún dos seus dereitos e privilexios de propiedade, non admiten de que vaia isto do cambio climático, se no verán sempre fixo sol, e ante fenómenos como o da DANA sobre Catarroxa, nada din ter que ver nin de que responsabilizarse. Tampouco as cuestións de vivenda ou Saúde os inquedan : eles apañánse, e a opción do “medo á liberdade” dos outros (Fromm, 1941), acaba de confirmarse en Estremadura como “liberdade negativa” ou ausencia de intervencións legais do Estado que permitan unha autonomía persoal de todos con iguais dereitos. En consecuencia, a “liberdade de elección de centro” –que reivindicaban no século XIX-, coas implicacións que iso segue tendo no libre desenvolvemento de mercantilizadas redes educativas, seguirá sendo en 2026 como foi en 2025, allea a unha “educación común”.  

No balance deste case pasado ano, non se percibe un cambio significativo nos hábitos perceptivos do tempo e podería estar a crecer a “cronofobia” de que fala Sergio Fanjul. Mentres pasa o tempo cronolóxico, entre o subir e baixar uns ou outros camiños, minguar ou crecer dos días, lograr e non lograr aspiracións, o medo ou a fobia seguen. Cando falamos de “a experiencia”, case sempre nos referimos ao que permanece, a un  futuro abolido do que dubidamos que quen veña detrás poida alcanzar. Deixamos percibir que, entre as rutinas e a tensión existencial, albíscase que o paso do tempo é un fracaso e que crece a destrutiva nostalxia desencantada. Este fin de ano, entre propósitos e despropósitos de emenda, talvez sexa o momento de insistir na necesidade que teñen os humanos de ser educados no desenvolvemento dunha “nostalxia restaurativa” do ser que tiveron “as cousas ben feitas”, único modo de volver aos lugares do pasado sen que se perdan os bos tempos. En todo caso, a aposta non é o antes nin o despois, senón o agora: Que os bos fados nos acompañen!   

TEMAS: Tempo cronolóxico.- Tempo histórico.- Tempo subxectivo.- Tempo longo/tempo curto.- Continuidade/permanencia.

MMC (29.12.2025).

Voa o tempo?

O tempo preelectoral parece está a ser moi pouco crítico, pero si moi repetitivo ata o punto de que parece inmóbil.

Na vida humana todo sucede no tempo, palabra polivalente para as variables meteorolóxicas, para a cronoloxía, para a experiencias vitais e para a ciencia. Na idade adulta, a mención conversacional ao seu transcurso adoita obviar case todas as variables semánticas para cargarse de subxectividade.

Tempos vividos

Tan forte é a variación que hai minutos que parecen eternos, e hai anos en que non pasou nada. Os escritores adoitan vivir de contar estas percepcións do vivido: tempos de tribulación, o tempo perdido, a historia interminable, un tempo amarelo, eterno, amargo, ou digno doutros cualificativos por motivos tan variados como os abrazos, o desasosego, o amor, o coñecemento, o paso das horas ou calquera outra circunstancia inesperada pero significativa. Este universal é así mesmo obxecto de dispares áreas de coñecemento: hai un tempo xeolóxico, que pouco ten que ve co tecnolóxico ou o doutras ciencias; hai o tempo cuántico, o narrativo, o histórico, o filosófico, queTomás de Aquino sinalou coma se fose algo externo -“o movemento cun antes e un despois”- que non tivese que ver coa carga persoal que lle poñemos cando falamos.
Esa experiencia, coa súa capacidade para colorear o presente e proxectar un futuro, xa a tiña o ser humano antes de que existise o reloxo e calquera outro modo de medir o transcurso cronolóxico de canto se move na Natureza. Os tempos verbais son un modo rudimentario da linguaxe que temos para expresar as diferentes escalas da temporalidade, que deixan fóra, ademais, gran parte da vivencia que temos dos cambios polos que pasan as cousas ata facerse máis vellas, ou os que non teñen ata parecer que se conxelaron. Que cambia cando dicimos que o tempo voa? Cambian as cousas ou cambiamos nós?Cambiaron ao mesmo tempo o observador e as cousas que observa? Quen escribe os relatos que máis circulan na vida cultural non adoitan ser os investigadores rigorosos na análise da documentación do pasado; hai amanuenses adestrados para o revisionismo histórico que non son historiadores, igual que hai xornalistas venais e habilidosos manipuladores da linguaxe para que a comunicación flúa, que nas redes mediáticas circule de todo e predominen interpretacións parciais do tempo que nos toca vivir.

Tempo de eleccións

Todas as historias e todos os relatos teñen que ver co presente en que se escribe; o tempo de eleccións é un bo observatorio de versións absolutamente opostas do que nos toca vivir. A listaxe de asuntos que entran a diario na axenda dos debates políticos acelérase no tempo preelectoral con tal intensidade que o tópico que adoitamos aplicar a canto pasa rapidamente debera ser cuestionable. Pode suceder, por tanto, que na vida política o propio non sexa o paso do tempo ou a súa linealidade con pasado, presente e futuro. Máis ben parece que o característico da vida política sexa a circularidade reiterativa, moitas veces tan chá que nin sequera adquira na seguinte volta electoral a forma espiral. Tan romo é o seu nivel que case nunca é quen de lograr o adxectivo que tanto gusta ao xornalismo habitual: “histórico”. Poucos destes procesos, e menos os seus ingredientes, teñen ese rango; o habitual e o realmente histórico –para quen anceie facer razonadamente Historia- é que non implicaron apenas cambio e movemento, senón continuidade ou retroceso.

Se as eleccións trouxesen “cambios” fortes no logro de solucións, na etapa do seu mandato debería ter mellorado xa a realidade que pretenden xestionar coas súas promesas. Tanto se magrean estas que, ás veces, son intercambiables, tamén as caras que as sustentan; esta ductilidade de moitos candidatos e as súas promesas é xustamente una das variables do pouco que “voa” o tempo (o electoral neste caso). Menos se advirte ese voo se se presta atención a cuestións que levan anos e anos flotando no aire sen que alcancen a atopar solución nas palabras que circulan en días preelectorais.Reparen, por exemplo, nas voltas que deu a mención a ETA e, de rebote, a Bildu, desde que o 20 de outubro de 2011 a propia organización armada anunciou o seu “cesamento definitivo”; como carnaza de reclamo está a mostrar que o tempo non pasa; os últimos 13 anos non existiron e seguimos, por tanto, nun tempo moi pouco actual. Igual sucede con Doñana, recurso de propaganda electoral que, ademais de negar o presente, nega calquera previsión de futuro, porque nega a raíz do problema: loa problemas do clima, a seca galopante e a rica biodiversidade das marismas. Segundo quen saca a pasear este pretexto, estas cuestións son inventos de xente atrasada, que non cre no “progreso”. Obxectar mitificaciones de proxectos irresponsables xa está a ser presentado como atentado contra a autonomía andaluza e as súas xentes.

No canto de queixarse da pouca competencia lectora que teñan moitos críos, moitos políticos deberían responder a unha enquisa similar ás de PISA para certificar o seu nivel de competencia. De nada vale que os coñecedores do valor educativo que ten o tempo pasado -que por iso esta en os currículos escolares como área de coñecemento básico-, sexa desprezado con asercións que emiten sobre acontecementos concretos e, en particular, os implicados na “memoria históríca”. Tan infestadas de prexuízo están, suplindo coñecemento, que algúns/as veñen dicir que ser elixido para un cargo político “imprime carácter” e dálles competencia para que canto opinan e deciden sexa o máis interesante que deban aprender os adolescentes. Do moito descoñecemento que lograban ter da “historia

actual” do seu país -a que abarca desde os anos trinta ao presente- había constancia hai tempo; o novo é que un amplo sector das cámaras parlamentarias ansía que medre unha pauta crecente en moitas aulas, onde aumenta o numero de mozos e mozas que fachendean de ter clarísimo que o que calquera investigador investigase a fondo é mentira. Esta tendencia non aveciña ningunha mellora educativa, erosiona o valor da educación para a convivencia e presaxia o fácil que é aventala. Para a sa democracia, o mal exemplo dos maiores nos seus escanos parlamentarios –e nos altofalantes mediáticos preelectorais -fai verdade absoluta que “o tempo voa”. Indica pouco coidado cun presente ao que chegamos tarde e mal.

TEMAS: Tempo e memoria histórica.- Tempo subxectivo.- Historia actual.- Memoria e convivencia.- Competencia lectora.

MMC (18.05.2023)