Posibles significados do nome do novo papa

Chamarse León XIV indica vontade de proxecto, pero non implica que vaia sobrepasar as maneiras menos convencionais de Francisco I.

 Pasados os días rituais posteriores ao enterro de Jorge Mario Bergoglio, e os protagonizados polas congregacións dos cardeais e o seu conclave, poucos acertaron como sería a elección de novo papa. Algúns, coñecedores dos recunchos existentes tras a Praza de san Pedro e, nas reunións electorais da Capela Sixtina, intuíron tras factores supostamente espirituais, os detectables como en calquera outro campo sociolóxico. Desde Relixión Dixital e Eclesalia Informativo albiscaron qué ía suceder e, o segundo destes medios mesmo adiantou o nome do actual pontífice.

 

Os tópicos turistificadores destes días televisados, tasluciron asuntos relevantes. A insistencia en que o Vaticano lideraba no mundo uns 1.406 millóns de católicos -tendencia confesional maioritaria entre os 2.300 millóns de crentes cristiáns-, con ser de gran relevancia para entender os comportamentos humanos, sobre todo en Europa e América, facilitou atender a evolución desta estatística tamén en España , onde, á marxe doutras confluencias confesionais, ten habido un gran cambio nos últimos oitenta anos en canto a crentes católicos. Desde a firma dos Acordos de España coa Santa Sede en 1979, algunhas noticias destacaron un leve incremento último, e tamén mencionaron o número de nenos e nenas matriculados en clases de Relixión. Ambos os tipos de datos -moi condicionados por outros-, non restan valor a que o 53% dos españois se declaren católicos –hai 10 anos facíao o 68%- e que só o 17% diga ser practicante (outro dato que, segundo se afine este concepto,  fluctúa á baixa).

 

De todos os xeitos, talvez non se deba esquecer que insistir nesta cuantitatividade –repetindo un debate habido ao redactarse a CE78, cando aínda estaba moi vivo o nacionalcatolicismo- para reafirmar a “aconfesionalidade” española volve ser contraditorio. O termo, máis retórico que efectivo, non fai que o entrecruzamento de intereses privados do catolicismo cos asuntos públicos do Estado sexa pertinente nunha democracia plural. É fonte de conflitos permanente esta maneira de encubrir a evolución do acontecido estes anos en asuntos como a educación, dereitos da muller co seu corpo, ou a eutanasia, por exemplo. Aos ollos de moitos cidadáns –crentes e non crentes-, as interferencias episcopais no funcionamento cualitativo da Constitución e na liberdade de conciencia, poucos argumentos ofrece para a repartición de recursos do orzamento económico acordado; as diferenzas respecto ao Concordato de 1953 -que viña repetir o de 1857-, máis formais que operativas, condicionan o sistema educativo español e a modernidade democrática.

 

O novo papa -do que se insistiu en que era “administrador” e “misioneiro”- pronto deixará sinais da súa capacidade para proseguir a apertura que se atribúe ao pontificado de Francisco I, cuxa encíclica sobre  “o clamor da terra e o clamor dos pobres” esixía un “uso responsable” de recursos dos que non somos “propietarios e dominadores” (Enc. Laudato si): “o desenvolvemento humano integral e a inclusión social” non están “garantidos polo mercado”. A proximidade de Bergoglio á xente quedou de manifesto tamén na súa outra encíclica Fratelli tutti, “recoñecendo a dignidade de cada persoa” en que coidar o mundo que nos rodea e coidarnos a todos era o contrario de “utilizar demagoxicamente aos débiles”, ou formas propicias “ao servizo dos intereses económicos dos poderosos” (punto 155). Para moita xente pode ser pouco, pero no medio do balbordo reinante lembraba asuntos vitais. Os xestos de León XIV nestes días aínda son ambiguos; claman pola paz, pero seguen o comedido hábito vaticano, moitas veces ambivalente para a realpoltik que segue en cada país.

 

Chamarse León XIV

A opción de Robert Prevost pola muceta, zapatos vermellos e estola, sumada ás súas primeiras palabras como León XIV, parece indicar que será un papa máis centrista que avanzado. Cauto para explorar camiños entreabertos polo seu antecesor, podería dicirse que, ao modo de Pablo VI -sucesor de Juan XXIII-, vai ser un misioneiro que administre unha síntese das posicións internas dos eclesiásticos.

 

Elixir chamarse León XIV aclara pouco. A historia real do seu antepasado onomástico, sen concretar a suposta apertura da súa “encíclica social” Rerum novarum, vén repetir, como advertiu Mark Twain, que “o primeiro que fai o púlpito, xubiloso, é proclamalo obra de Dios e exhortar ao pobo para caer de xeonllos e profesar o seu agradecemento” (Cartas desde a Terra). Esta carta papal atendía os problemas sociais que xerara o capitalismo industrial, pero lida amodo e contextualizada, a súa atención foi curta. En 1891 -data da súa publicación-, o movemento obreiro levaba xa máis de 60 anos pelexando con quen os trataba como mercadoría barata. Sen seguros de ningún tipo nin protección legal, suscitaran reaccións máis avanzadas en círculos católicos; insistir en “a caridade” como solución ao conflito que expuña a eufemísticamente chamada “cuestión social”, non era moito avance. Ante aquelas miserias, tampouco o era a linguaxe desta carta, diferente segundo falase aos capitalistas ou aos proletarios. Desde os primeiros parágrafos condenaba o relato destes e, oposto ás súas “cousas novas” con argumentos xa antigos sobre a propiedade privada, “non dialogaba” con quen andaba naquel movemento e chegaba tarde. O Manifesto comunista era de 1848, e as primeiras medidas estatais en prol dunha “xustiza social distributiva” –a orixe do Estado Social- foran postas en marcha en Alemaña por Bismarck en 1883, quen para lograr “seguridade social”, non tivo empacho en contradicir principios clásicos da Economía Política liberal. A pobreza estrutural que xeraba aquel sistema laboral non o solucionaba o voluntarismo caritativo de que falaba León XIII, e pouco cabía esperar das prevencións sobre a “liberdade de ensino”, “liberdade de cultos”, “liberdade de expresión e liberdade de imprenta”, que mostrara en 1888, noutra carta-encíclica: Libertas praestantissimum.

 

Segundo os escolásticos, De nominibus non est disputandum (Dos nomes non hai que discutir), pero se León XIV imita esta traxectoria, o cambio de ciclo histórico en que andamos –coa revolución dixital por medio- non alterará o seu rumbo. Segundo o actor Harvey Keitel, “as decisións que tomamos son o que nos define”, e tamén Lucas, 6, 44 e Mateo, 7,16. dixeron antes que “polas obras os coñeceredes”. En todo caso, necesitará algo máis que sorte.

 

TEMAS: León XIII/León XIV.- Obras e palabras.- Pobreza e cuestión social.-Estado Social.- Acordos coa Santa Sé.

MMC (12.05.2025)

Ricos e pobres seguen estando aí

Sorprende que esta oposición de significantes escandalice: se é por afago a unha suposta clase media traballadora omnicomprensiva é estúpido.

Andan en primeiro plano as publicitarias rebaixas de impostos que manexan unhas e outras comunidades autónomas no intento de convencer a posibles investidores para que leven diñeiro aos seus territorios. Nesta batalla dos impostos os grupos do Congreso e do Senado compiten por ver quen convence máis aos votantes en canto a medidas fiscais que poidan paliar a difícil situación que, despois dunha pandemia, xera a guerra en Ucraína. Na competición pola audiencia, volven saír “os ricos e os pobres”, ben como escusa, ben como estratexia ou sinxelamente como tópico.

Unha longa historia

Os malentendidos ou finximientos de ofensa polo emprego destas dúas palabras non cambian unha historia de bastante máis de dous mil anos, en que serviron para entender a realidade social. Igual de antigos son os intentos de eludir a oposición de intereses que hai entre os que están nos percentís altos da posesión de bens e rendas respecto a quen se atopa nos máis baixos. Estas hipócritas esgazadurass de vestiduras resucitan de novo, por tanto, unha particular ansiedade de que nada se mova e que continúe tal cal ou, se non, que o peor o paguen só os de abaixo. Viven tranquilos na súa burbulla e só anceian seguir igual, sen que ningún pobre lles amargue o día; non lles afecta a inflación, nin o encarecemento dos bens máis necesarios. A súa autosatisfacción non advirte que o valor do que teñen depende do traballo dos outros, e que, para que iso funcione cun mínimo de harmonía, é imprescindible ceder e recoñecer que os pobres existen -aínda que prefiran chamalos doutros modos- e necesitan non sentirse tan pobres e desamparados.

Nos momentos de crises das culturas sociais dominantes, é cando se viu con máis claridade como, para que a desigualdade non derivase en conflito ou loita de clases, os modos de relacionarse ricos e pobres evolucionaron ata atopar fórmulas que, no canto de pelexas a matar, establecesen marcos pacíficos de convivencia. Na metamorfose da relación entre ambos os polos da sociedade é onde está a parte máis atractiva da historia social, mentres proseguiron, de modo terco e antisocial, posicións negacionistas ao entendemento, con inventos contrarreformistas que non melloran a vida colectiva, pero amplían a rendibilidade para uns poucos. Neste momento preciso, tan definitorio de cambios imprescindibles, sería un grave erro desperdiciar unha longa historia de desencontros conflitivos entre pobres e ricos que, despois da II Guerra Mundial, levou a Europa ao pacto social do Estado de Benestar.

O tracto xenealóxico ata establecer as primeiras leis básicas, pasara por unha longa pelexa nas relacións laborais e salariais; non fora fácil corrixir a inexistencia de leis que limitasen o dereito absoluto dos propietarios dos bens de riqueza a contratar aos seus traballadores con salarios e condicións de miseria.

Ata os anos 80 do século XIX, a inmensa clase traballadora era pobre, porque só dispoñía para subsistir do traballo dos seus brazos, e nin sequera o dereito á vida lles estaba garantido. Vivir era moito máis aleatorio que agora, e só cando o Estado empezou a limitar por lei o sacralizado dereito de propiedade para un ben superior como a vida colectiva, empezaron a encarrilarse as relacións sociais doutro xeito.

Ata 1878-1881, en que Otto Von Bismarck promulgou un conxunto de leis en Prusia destinadas a frear unha posible revolución -similar á de París en 1871-, non se estenderon en Europa leis que tivesen en conta aos pobres ou asalariados. En España, non foi ata 1900, cando se promulgou a primeira deste tipo, ao tratar de atender a algo tan básico como os accidentes do traballo.

Variacións ao redor da pobreza

Nunha coxuntura tan fráxil como a actual, non pode seguir invocándose –como ás veces se oe en debates demasiado alegres- que algunhas medidas fiscais “atentan” contra o dereito de propiedade. O propio León XIII, na primeira encíclica “social” da Iglesia, en que tocaba en 1891 o problema central da pobreza -a derivada do trato que recibía a clase proletaria-, cun ton apoloxético peculiar e as súas propostas sobre o valor da “caridade” para o arranxo de “a cuestión social”, recoñecía a necesidade de reformular as formas relacionales existentes. Os pobres e os ricos aparecen varias veces nos Evanxeos, igual que aparecían antes nos libros bíblicos xudaicos, e non sempre de modo claro; se os ricos non entraban ben polo ollo da agulla -que dicía unha das parábolas-, non casaba ben a bienaventuranza dos pobres e que os pobres “de espírito” fosen a solución do conflito latente. . Tampouco o uso da caridade eclesiástica foi a solución; rezar o painoso xuntos non evitou os múltiples enfrontamentos bélicos duns e outros por razóns tan variadas como disfraces teñen os egoísmos para aparentar bos sentimentos a conta do sobrante. Na propia Idade Media, a de máis arraigada teoloxía política de cristiandade, hai múltiples exemplos. A iconografía baixomedieval, por exemplo, deixou testemuño, segundo Michel Mollat, de como o pobre, suplicante ás portas do rico, era imaxinado indigno para ser aceptado; vidreiras e tímpanos das catedrais mostraban unha orde social en que tiñan un papel moi secundario. Testemuños do cambiante papel desta virtude non faltan tampouco en Luís Vives en De subventione pauperum (1526), ou no Diálogo dos esmoleiros de Erasmo (1524), que en pleno proceso de aburguesamento das cidades, viron aos pobres como un risco para o comercio e reclamaron o control da caridade. Estamos a vivir unha situación que reúne todos os ingredientes para ser visto como un dos de gran transformación na Historia da humanidade. O queixume de moitos pola deterioración que poidan supoñerlle á súa propiedade privada cambios como os fiscais que estes días aparecen na conversación política, é antisocial. Por máis que aparente protexer ao común da xente, non encobre que as demostracións de insolidariedade renovan as súas modalidades; os abusos actuais da. linguaxe só evidencian un forte reaccionarismo e enxeñería publicitaria. Estas cortinas de fume xa as advertiron observadores como Blasco Ibáñez quen, O intruso, novelando en 1904 a industrializacióm bilbaína, ironizaba co que Jesús dixera sobre os ricos e o ollo da agulla: “os homes sen excepción reclamaban o perigo de ser ricos”, “desexaban exercer a caridade, tomándoo todo para si e non dando máis que aquilo que xulgaban innecesario”.

TEMAS: Riqueza e pobreza.- Propiedade privada.- Estado social.- Estado de Benestar.- Políticas fiscais.

MMC (05.10.2022).

No que facemos e dicimos non todo vale

A ética colectiva, o sentido social da propiedade ou a protección dos menores non poden ser cuestionados sen escurecer a convivencia.

Os ruídos do ano que acaba de empezar parecen ir na liña de que non se perda a tradición ben asentada de repetir o mesmo de sempre, con máis intención de que se conserve, que con ansia de enmendar algo nas desgrazas deste presente. No que incumbe ao que en público ocupa aos medios, o que traslocen moitos asuntos que nos incumben a todos, e que afectan ao sentido da convivencia, é unha vontade reiterada.

O fin e os medios

Púidose ver á propósito do protagonismo do tenis nos días previos ao torneo de Australia. puidemos facernos unha idea do desaxuste que pode haber entre ter gran popularidade, fama e diñeiro, cos comportamentos que corresponde observar ao común dos mortais. En xeral, salvo os moi forofos do raro patriotismo deste mozo servio de nacemento, e monegasco para o que lle convén, á xente do montón gustoulle a reacción do Goberno australiano dispoñendo que estaba obrigado, como calquera que quixese moverse libremente polo país, a cumprir as normas protectoras fronte ao coronavirus. O curioso, rechamante e provocador veu a continuación a conta do alcalde de Madrid quen, aproveitando o boom suscitado na prensa polo servio-monegasco, intentou levar a auga ao seu muiño sen obxección moral ningunha; a fin de facer crecer a “liberdade á madrileña”, viríalle ben a presenza deste tenista nun evento abrileño para atraer a atención mundial. Desde a Idade Media, era vox populi, a partir do comportamento dalgúns frades cos seus campesiños á hora de cobrar as rendas do feudo, que “todo era bo para o convento”. Esta consigna é a que, igualmente, parecen adoptar algúns irresponsables ao cuestionar, partidistamente, como se está xestionando a protección de menores á marxe de se se fai ben ou mal.

Noutro lance non menos glorioso, xa non con motivo das granxas e os seus tamaños, producións e problemas ambientais -que aínda nos fará ver máis fotografías de prometedores representantes públicos ante unha vaca-, senón tras outra cuestión de importancia como a vivenda, volveuse a ver, despois do informe supostamente “neutral” do Consello Xeral do Poder Xudicial, como algúns destes políticos volveron mencionar que se atentaba contra a propiedade privada. Invocar o “sesgo ideolóxico” para referirse como un absoluto sacralizado á privacidad dos bens, é regresar directamente ao século XIX, a antes da primeira lei de expropiación, primeiro gran atentado dos tempos contemporáneos contra a intanxibilidade que entón revestía este construto, como preceptuaba a Economía clásica. Dá a impresión, ao oílo ou lelo -sen meterse nos intríngulis da semántica que nestes asuntos adoitan esgrimir algúns ilustres representantes do ámbito xudicial-, que lles gustaría retrotraer cara á primeira metade dese século a evolución democrática; non lles importaría deixar atrás as primeiras leis e institucións sociais -as que deron forza ao Estado Social-, como garantía e motor destas políticas cívicas; tampouco as de máis tarde, logo de 1945, que configuraron en Europa o Estado de Benestar, que tanta protección proporcionou ás clases asalariadas en xeral. É dicir, cando sentencian e tratan de sentar doutrina, pastorean a un amplo sector de votantes para que presione aos seus representantes no Congreso de Deputados e traten de impoñer un criterio contrario ao que foi o avance social dos europeos, e dos españois en particular. Parece que lles encante ter un Estado diminuído como non sexa para zugar del vizosas ganancias.

Función social da propiedade

Nin sequera na Idade Media, en pleno século XIII, terían cabida algúns destes eminentes instigadores da vida política. Nin Santo Tomás de Aquino llelo torela; na súa tese sobre o “uso das cousas” (Summa Theologiae. IIª. IIae,. Q. 32, a.6) dicía que a ninguén se lle manda socorrer aos demais co necesario para os seus usos persoais ou dos seus; nin sequera a dar a outro o que el mesmo necesita , “pero cando se atendeu suficientemente a necesidade e o decoro, é un deber socorrer aos indixentes co que sobra”, son estes deberes de xustiza?.

Para enmendar o seu afán, deberían relembrar que, cando o káiser Guillermo I anunciou o 17 de novembro de 1881 o pionero programa alemán “de seguridade social” -que enseguida tivo eco nos demais países europeos- tratábase de grantir non soamente “o ben positivo dos obreiros”, senón, ante todo, a orde social colectivo-; non era unha cuestión estritamente de clase, senón proveitosa para todos, que o Estado se implicase -en detrimento da absolutización das ganancias privadas- na asistencia sanitaria, accidentes laborais, innvalidez e pensións: a paz e “seguridade social” ía niso. Este proteccionismo fronte aos perigos do mercado autorregulador, ata tivo eco  Cánovas del Castillo ideoloxicamente máis avanzado que moitos dos que, proclamándose herdeiros seus, falan alto en institucións actuais. Algunha vez máis apareceu neste artigo isto que dixo na inauguración do curso 1890-91, do Ateneo madrileño: “O sentimento da caridade e os seus similares non son xa suficientes por si sos para atender as esixencias do día. Necesitan, polo menos, unha organización supletoria da iniciativa individual que emane dos grandes poderes sociais”. Cánovas viña consensuar a necesidade de que a Política económica estivese atenta ao que hai máis aló da propiedade individual axudando a xerala.

Quen lea o Informe FOESSA-22, recentemente publicado, ten a man unha acreditada enquisa realizada entre sete mil familias con necesidades, moi ben coñecidas polo trato que con elas teñen os asistentes sociais de Cáritas. Unha lectura coidadosa fará ver ver ata que punto estas voces ruidosas que exaltan o egoísmo individual teñen algo meritorio que dicir para que coidemos o imprescindible egoísmo colectivo. De como sexamos capaces de atender aos que máis o necesitan, máis dependerá que mereza a pena o suposto pacto común que representa a CE78, a cal ten, por certo, entre os seus dereitos cidadáns os propios dun Estado Social, e no art. 33.2 deixou establecido que atendésemos “a función social” do dereito de propiedade.

TEMAS: Xustiza distrbutiva.- Estado Social.- Estado de Benestar.- Función social da propiedade.- Ética colectiva.

Madrid, 19.01.2022

Manolo Menor.