A educación democrática pugna por sobrevivir

Foi a obsesión de Luís Gómez Llorente, significado defensor dela desde antes da redacción do artigo 27 da CE78.

O pasado día 15 de xaneiro algúns amigos lembraron a súa morte o 05.10.2012 e homenaxeárono no Ateneo madrileño. Desde 1979, en que o XXVIII Congreso do PSOE reconfigurou a traxectoria do Pablismo cara a un interclasismo pragmático, que se xustificase por unha xestión eficiente, Luís afastouse dos cargos do seu partido e ocupouse en esclarecer e reforzar unha ética política que contribuíse á educación democrática, Orientar a convivencia dunha cidadanía plural esixía a dignidade dun ensino común, equitativa para todos e coherente coa xustiza distributiva. Como sindicalista de FETE-UXT e docente en diversos centros de Ensino Medio, optou por traballar neste  tramo educativo, consciente de que nel xógase boa parte do futuro sociocultural da colectividade, se se axusta a este paradigma.

Luis Gómez Llorente

O ocorrido desde nas políticas educativas desde antes da Transición ten suficiente percorrido para avaliar distancias e logros desde o soñado por docentes coma el; neste presente, outras xeracións viven problemas similares aos que lle preocupaban. Antes do devandito Congreso, contribuíra a que vise a luz pública, en xaneiro de 1976, unha Alternativa Democrática ao Ensino. Este documento, aprobado pola maioría do Colexio de Doutores e Licenciados de Madrid, reprobaba o que dera de si a contrarreforma da educación franquista. Como outros que tamén se fraguaran en debates colectivos, por exemplo en Valencia , mostraba como, desde José María Pemán, pasando por Martínez Esteruelas -o do peche da Universidade de Valladolid en febreiro de 1975-, con Carlos Robles Piquer a Educación seguía ostentando corenta anos de antimodernidade. Os valores que, como casa de todos, debía ter, eran os que o PSOE de Lorenzo Luzuriaga, seguindo á ILE, incluíra na CE31. A esa calidade dunha escola democrática -lembrada por Mariano Pérez Galán, no Ensino na  IIª República (en 1975)-, engadíanse demandas dun profesorado minorizado.

De 1977 a 2026.

En outubro  de 1977, a incapacidade do sistema para escolarizar a todos quedaría certificada nos Pactos da Moncloa. Na etapa constituínte, Gómez Llorente tivo oportunidade de defender ideas de “a alternativa” na redacción  do artg. 27 da CE78 e na súa posterior aprobación no Congreso de Deputados. Pero, como escribiu a revista Educar(NOS ) no seu nº 4 de 2016, Luís, “home de pacto durante a Transición política, resultou perigoso para a Igrexa española e, para o seu PSOE, tamén”. E quedou case só “como corresponde aos grandes, sexan mestres ou profetas”: a Igrexa “fuxía da súa alternativa socialista ao ensino como do diaño, e o Partido fuxiu do seu izquierdismo republicano e marxista”. Despois das eleccións do 82, con todo, non faltou nunca quen lembrase que podería ser un gran ministro de Educación: a Igrexa tería un magnífico interlocutor, e a Educación de todos un pacto duradeiro en que as relacións entre a “liberdade” educativa e a súa “equidade universal” fosen as debidas. No seu lugar, desenvolveuse unha “historia interminable” de desacordos que, como lembraron Manuel de Puelles e Antonio Viñao, entre outros, continúa pugnando polo control privado da Economía política do sistema educativo, e a alternancia conflitiva das normas que aplicaron a CE78 non remediaron o empobrecemento de “a educación común”, como consta en: Caderno de queixas sobre o artg. 27 (Editorial Morata, 2018).

O ensino da Relixión, sumada á contaminación dun “aconfesionalismo” moi confesional na xestión dos orzamentos do Estado, coarta capítulos esenciais como a formación do profesorado ou currículos moi connotados. Nas enquisas últimas, a escola sobrevive  como sistema colonizado e discriminador. Non é o que quería Luís. Coas súas propostas, o corpus lexislativo aforraríanse nove leis orgánicas, máis ocupadas en defender trincheiras políticas que na autoestima do alumnado. O sistema educativo, con todo, estaría mellor preparado para afrontar un presente en que o trumpismo ten poderosos imitadores; xestiona máis dun 70% do orzamento educativo e desde as Comunidades, -en fase agora mesmo de eleccións- é probable, que o populismo ultra acelere a deterioración da educación común. Quen manipula a “liberdade” do artg. 27 para xerar tensión social, posibilitan que os doctrinarismos impidan dialogar e acordar.

Con todo, Gómez Llorente creceu en estima ao paso destes 14 anos. Moitos o lembran crente e aducen -entre outras-, a disposición ritual do seu funeral. Da distancia o oficialismo de moitos coma el, quedou constancia antes dos Acordos co Vaticano (1979). Sempre defendeu con firmeza unha educación común, laica e non proselitista, que non impedise o coñecemento do “feito relixioso” como   fenómeno histórico, e a súa formulación segue sendo pertinente para este presente-futuro, que non é o que sostiña desde antes de ser parlamentario. Aínda andaba pola Cámara Baixa e Francisco Umbral víao no País (15.02.1982), como “o home con pipa do socialismo español”; “o socialista de esquerdas (que cousas hai que dicir hoxe, para entenderse) fuma, sinxelamente, a pipa da verdade”. Segundo Umbral, naquela pipa ardía, “cun rescoldo de revolución, o ouro da  xustiza distributiva, o incenso da utopía socialista e a mirra do seu propio carisma”; imaxinábao na varanda do barco do seu grupo parlamentario, meditando con pipa sobre o rumbo o itinerario das mareas, igual que o capitán Ahab en Moby Dick, “mentres os seus compañeiros de pasaxe e tripulación pensaban nun cargo”.

A enteireza da súa singradura, rebelde en Toulouse ante Indalecio Prieto en 1961, xa quedara varada seis meses no cárcere de Carabanchel en 1962, a causa do seu compromiso na ASU (Agrupación Socialista Universitaria). Comentábao un colega docente, que o acompañou naquela cela, e quixen entrevistalo para Escola en 201 0; Pepe Segovia, fiel discípulo seu, pediullo nun café próximo á súa casa en Chamberí e, para non traizoar a súa memoria, só accedeu a escribir o que fixese falta. Nos seus escritos e, de modo especial, en Escola Pública comunitaria (Laia, 1981) está a súa bitácora do roteiro que esta deberá seguir: se alcanza a ser cívica, participativa e laica, será -como el quería- plenamente democrática.

 

TEMAS: Luís Gómez Llorente.- Transición democrática da escola.- Artigo 27 da CE78.-Democracia educativa.- Liberdade educativa universal.

MMC (17.01.2026)

Bloqueo á marxe dos problemas

As últimas eleccións en Castela-León amosan que os asuntos da política poden ter pouco que ver cos que aburan á educación

Nunha entrevista de 1994 para Cuadernos de Pedagogía, José Gimeno Sacristán propugnaba como fundamental “rescatar o valor cultural da Educación”, e non perder de vista o discurso ilustrado que fundamentou a escolarización universal. Pasaron case trinta anos, e segue sendo válido o que entón –ao pouco de publicada a LOXSE- dicía sobre da escola que se universalizaba en España como obrigatoria ata os 16 anos, pero que cumpría mal as funcións asignadas de igualación social, cultura básica para todos, preparación para un futuro externo a si mesma, desenvolvemento persoal e aprendizaxe da democracia. A súa eficacia era maior, con todo, en canto a unha socialización diferenciada, selectiva e xerarquizada, confirmando as distancias sociais preexistentes desde antes de que o alumnado chegase a selo, fomento da pasividade e outras rémoras. A esa deficiencia, engadíanse novas esixencias do exterior á escola: educación ecolóxica, para a paz, sexual, tecnolóxica -cando as TIC iniciaban a súa engalaxe-, a máis diso prevención de todo tipo de lacras sociais. Por entón, xa estaba de moda que non houbese comunicador nin político a quen non se lle ocorrese que é competencia da escola atender preventivamente todo tipo de problemas e laretar diso alegremente. Non reparan na gran contradición de que os medios e as condicións que xestionan para o ensino non medren nin melloren á medida das esixencias. Menos atenden a cambiar de modo significativo as prácticas ou hábitos que teñen consistencia na vida interna dos centros, deixando que se encoren vellos problemas inatendidos.

Leis mestras?

Acaban de se celebrar as eleccións de Castela e León e as mencións á educación foron practicamente inexistentes. O día trece puxo de manifesto, con todo, outro tipo de urxencias que, en boa medida acabarán atrasando, cando non taponando, solucións atinadas para necesidades endémicas se se quere que o sistema educativo cumpra as súas funcións democráticas. O que agora quedou pendente é si haberá un bloqueo absoluto a que poida formarse un Goberno estable. Todos xogan ao póker estes días e non se descarta que, de saír adiante una das posibles alianzas, haxa sensibles retrocesos en cuestións curriculares que afecten á igualdade de xénero, á memoria histórica e á sa convivencia cidadá. A comunidade castelá ha ter ata o presente, dentro do mellorable, unha aceptable traxectoria para a educación publica, ata na Castela “baleirada”, e corre o risco do retroceso.

 

Os problemas que se suscitan neste momento nesa Comunidade non lle son exclusivos. Na de Madrid, acaba de saír adiante unha Lei “Mestra” que pretende parar as leves modificacións que quere imprimir a LOMLOE aos excesos interpretativos do art. 27CE78 respecto da “liberdade de elección de centro”. Moi pronto saberemos se os que se encarguen das políticas educativas do día a día nesas Comunidades son quen de mellorar as desidias do longo pasado ou van reiterar, e ata empeorar, a vella normalidade, tan “normal” que parece que o seu deterioro crecente sexa “o natural”. Das dificultades da “cogobernanza” xa tivemos sobrada constancia nos meses de pandemia, e é raro que, nas sesións do Congreso de Deputados -especialmente os mércores-, non causen rubor as descalificacións, desplantes e palabras grosas que se oen. Non cesa esa dinámica da confrontación en que as políticas educativas son sempre un gran motivo de enfrontamento gratuíto, para tratar de resolver vellas disputas, e tampouco mellora a mala pedagoxía social que fan, indiferente a que a política educa á cidadanía, queiran ou non os políticos pendentes de gañarse o favor de posibles votantes.

Valores reais e aparencias

É moi pouco exemplar e moi desagradable que, unha vez máis, se repíta o discurso retórico de alabanzas aos mestres e profesores como centro imprescindible do sistema, mentres na vida real das súas aulas, no deseño da calidade do seu traballo e na valoración real da súa profesionalidade, se lles deixa á súa sorte. Dos moitas xeitos en que volverá repetirse o de sempre, é dicir, non facer nada, temos sobrados antecedentes; se os repiten, por moita “calidade” que digan vai ter o sistema en diante, seguiremos nunha neglixencia ineficiente, mírese por onde se mire.

Cando tanto se volve a falar de posibles acordos e se añoran pactos imaxinarios, máis parece querer aliviarse a responsabilidade de non facer nada que a de tratar de facer algo que mereza a pena na liña de eliminar desigualdades latentes. É obviar a necesidade dun acordo básico, pero tamén o é a consideración obxectiva de que non todo vale nin, ademais, merece a pena nunha sociedade civil plural, en que a cuestión non é tanto a pluralidade en si, senón o valor do público no conxunto dos intereses e perspectivas existentes no xogo social. En Educación, son moi encontrados e máis desde que as posicións conservadoras nunca deixaron de estar en combate contra canto poida alterarse. Desde 2003, incrementaron o seu posicionamiento supostamente irredutible dunha interpretación do art. 27 promovendo un tipo de cultura diferenciada, e impoñendo á escola uns contidos instrumentais acordes co seu esquema social, e aí seguen en plan crecentemente belixerante.

As perspectivas dun equidistante centrismo cultural poden facerlles a onda, con máis motivo que no que se xoga estes días en Castela-León, e indirectamente en toda España, cabe que se repitan, unha vez máis, os xogos florais daquela Comisión parlamentaria do ministro Méndez de Vigo en 2017, en que se calaba máis que o que se dicía e eran tantos os que voceaban, que apenas se oía nada que non favorecese a desidia reinante. Sería unha mágoa deixar pasar unha vez máis a ocasión de dar coherencia á intermediación da escola na elevación da cultura como algo valioso a compartir por todos; só así o valor do espazo e o tempo escolar de nenos/as e adolescentes merecerá a pena, e non será algo rutineiro, anodino e aburrido por norma. Entre os moitas xeitos de degradar a democracia educativa, a do finximento é moi eficaz: aparentar que os problemas existentes demandan un mesías redentor que se ocupará seriamente deles, conduce pronto ao fascismo.

TEMAS: Democracia educativa.- Desigualdades.- Confrontación política.- Leis mestras.- Pluralismo social.

MMC.- Madrid, 16.02.2022

Escordar a realidade alimenta a rendibilidade electoral

Esta antiga tendencia provinciana esaxera as situacións cambiantes para atraer máis a atención e presumir de solucións máis eficaces.

Entre os que pregoan ter algo que comunicar aos seus conciudadanos é tendencia un estreito “provincianismo”. Na antiga Roma, diferenciábase así o que se propoñía ou facía na capital do que en afastadas áreas do Imperio podían facer as outras elites clientelares do cursus honorum: nas realizacións artísticas que nos chegaron é notorio. Sen restarlle valor ás súas achegas, o que vén ao caso é a superioridade fachendosas que coas súas achegas adoitaban exhibir os provinciais ante os seus propios tributarios. 

Deseñismo electoralista

Esta pulsión hase ir modulando con distintos colonialismos posteriores e, ata o presente, os modos do provincianismo seguíronse multiplicando. Diso vívese nos ámbitos xerarquizados da vida social en que se propician competencias demostrativas. Notorio é, así mesmo, o seu peso nos eslóganes con que os nosos políticos cultivan o panorama exuberante de eleccións que se aveciñan. Certa eficiencia do sistema democrático -teoricamente limitador dos excesos de poder fronte aos dereitos individuais-, parecese vir determinada pola curtedade das súas mensaxes; e a súa calidade, como a publicitaria, habería de virar, xa que logo, dentro dunha gama que, nin por defecto nin por exceso, poida afastar a posibles votantes. Nesa liña, o ideal de calquera iniciativa política con vocación de poder é ser de centro: nin de esquerdas nin de dereitas. Mellor, pois, se é displicente con esa dicotomía, para non arriscarse ante unha realidade social e económica non só cambiante, senón pragada de problemas. Pola contra será difícil que irrompa nas decisións operativas.

En definitiva, o diseñismo estratéxico destinado ao consumismo electoral non adoita saírse dos cánones centristas e, en ocasións en que o panorama mundial é moi inestable, nútrese de ocorrencias provincianas, idénticas a si mesmas. Tendente a que ningún destinatario se vexa afectado na posición a que se sente adscrito, menudea as referencias a canto en “este país” poida caracterizar frustracións que habería que erradicar partindo de esencialismos ideais, ucrónicos e estáticos. Se este faro orienta reformismos quietistas non altera a situación por acuciante que sexa; os árbitros deste posicionamiento non perden de vista, en ningún caso, o dano que lles podería causar aos seus intereses calquera novidade non controlada. Coherentemente, tratan de polarizar a conversación e o debate público desde campos semánticos que terxiversan as palabras en proveito propio e, con abundantes recursos en redes e medios, logran que funcionen como imáns atractivos, mentres o feísmo realista dos contextos sociais problemáticos -os da “cuestión social” de outrora- son ocultados sistematicamente.

Deslinguada repetición

O que neste momento residual de lexislatura adoita verse no Congreso e Senado exemplifica ben as miras deste provincianismo limitador e pechado con que son tratados os asuntos máis graves. Modos de dicir, estar e votar que se exhiben -con pretensión de absoluto- non desdicen dos de parroquianos linguaraces en calquera bar. E aí está en todo o seu esplendor, repetindo similares desencontros, o que acontece nos niveis de decisións políticas sociais e educativas. Por exemplo, o acordado por Carmena (no Concello madrileño) negando solares públicos para que se desenvolva o ensino concertado, que pon en evidencia aos cheques escolares de Garrido (na Comunidade de Madrid) para cursar bacharelato, pero non pode parar ese proxecto neoliberal. É máis, a candidata a suceder a Garrido exhibe os desatinos de Aguirre e González contra a escola pública. A moza Díaz-Ayuso repite os tópicos da “liberdade para elixir” e “calidade” que usaron os que a precederon na xestión da educación madrileña. E igual de enxeñosa móstrase -segundo aseguran os seus mentores, para que os “valores” de “este país” non os avergoñen- cando fala de emprego e muller ou de “mellora dos servizos públicos”, aínda que pervirta o sentido das palabras.
Problema adicional deste vaidoso provincianismo é que contamina. Son dignos de atención, por iso, os “xestos” do PSOE con motivo da reversión da LOMCE e do Anteproxecto de reforma correspondente, con máis intencionalidades que concrecións semánticas. A recente lei que logrou aprobar no Congreso, con que pretende revertir o que fixara o R.D. 14/2012, de 20 de abril, como “racionalización do gasto público no ámbito educativo”, é sintomática de como intentar quedar ben sen entusiasmar. O resultado é que, en cuestión principal como as horas lectivas do profesorado, ao non atribuír ao Ministerio senón ás Comunidades autónomas a competencia básica de decidir, é moi probable que no curso próximo todo prosiga como está -ou peor- onde o control o teña o conservadurismo trifásico. As centrais sindicais que mostraron o seu descontento cando esta lei era proxecto, non tardarán en facelo saber con máis intensidade.

E ironía

Aos votantes quédanos a ironía, como propón Santiago Gerchunoff. Para combater a univocidade da linguaxe conservadora coa ambigüidade da conversación democrática entre iguais, sempre reivindicativa da continxencia do que nos incumbe a todos, quédanos imitar a Sócrates. Aínda que só sexa polo pracer de intercambiar información e facer lene e pracenteiro o entendemento.

TEMAS: Democracia. Diálogo social. Electoralismo. Políticas educativas e sociais. Conservadurismo. Provincianismo.

Manuel Menor Currás

Madrid, 23.02.2019

Derrogarase pronto a LOMCE?

É un alivio só pensalo, aínda que o que se oe e ve no Parlamento non difira moito do que pode lerse en moitos whatsaap esquizofrénicos.

Os máis atentos ao parlamentarismo español de última fornada poderían admirar o reincidente que é a especie humana respecto de como os clásicos xa previñan aos que quixesen escoitalos.

Na penumbra clásica

Recórdao Jesús Parra, filósofo atento a preguntar se é posible a política sen ética, traendo a colación, entre outros, a Aristóteles, Cicerón e Plutarco. Ao estaxirita (384-322 a.C) na súa Ética a Nicómaco, na que dicía que "non se ensina ética para saber que é a virtude, senón para ser virtuosos", non parece tivese éxito. Sobre todo, se á vez que se lles oe e se lles ve actuar, se quere entender de que nos falan actualmente os nosos parlamentarios cando, tratando de currículos escolares, esixen que trate, e moi intensamente, a “Relixión”, “os valores” ou, en plan máis laico, unha “educación para a cidadanía”, a convivencia ou outra actitude política.

Parra, coma se se dirixise aos que estivesen facendo un prácticum no parlamento en días recentes para un máster de acreditado prestixio, tamén trae a colación a Plutarco (45-127 d.C.), quen deixou dito nas súas Vidas paralelas que “o home é a máis cruel de todas as feras, cando ao poder se une o poder sen virtude”. E non esquece a Cicerón (106-43 a.C) que tanto denostara ao corrupto Verres alegando que “cando os políticos non se rexen pola ética, son como hienas á caza do poder”. Xa nesta liña, cabería amentar o pesimismo de Hobbes (1588-1679), escéptico co homo homini lupus, reclamando a necesidade dun forte para conducir a res publica. Unha secuencia nostálxica, de apelación constante á seguridade do máis brioso, que atopou nos últimos cen anos mil apelacións para traspasar o que non é democracia e que, agora, quere atopar nas Redes rancorosos destinatarios, pagados de si mesmos.

No día a día

O problema é que non reparan sequera no panorama en que nos movemos, probablemente porque os favorece. A celebración do Día Internacional da Violencia contra a Muller, o 25 de novembro, debería alertarnos de canto, a diario, se traspasa esa liña da igualdade de trato nos fogares, os lugares de traballo, os espazos de lecer e tempo libre, a publicidade gratuíta e, para que non falte nada, ata nos ámbitos da escola e dos hábitos de institucións relixiosas que, sen comprometerse coa igualdade dos Dereitos Humanos, se precian de caritativas. Espazos todos en que a violencia do máis forte, a imposición non só física senón tamén psicolóxica e simbólica, conxúganse para causar danos, irreparables moitas veces, a persoas tan dignas de vivir no mundo como calquera arrogante chulesco ou máis.

Nesta liña de quitar hábitos innecesarios para convivir, é valiosa a noticia que chega do parlamento galego suprimindo ás nenas a obrigación do uniforme de saia. Unha noticia escolar, ao fin, de alto valor social, que vén poñer no seu sitio a tanto partidario do estéril, os decimonónicos distingos entre colexios de nenos e nenas e obriga, de paso, a repensar que pasa coa suposta “liberdade” educativa ou, sobre todo, co negocio das subvencións e concertos ao circuíto privado do sistema educativo, tan protexidos nalgunhas Comunidades. Agora que en Galicia encararon que o hábito non fai ao monxe, tamén sería coherente que se abandonasen en todo o Estado que diñeiro público pague a segregación escolar -que a LOMCE aínda protexe- ampliando a negativa aos que en calquera ámbito do sistema educativo non pasan do código binario de home/muller. Que pasa coas demais modalidades de ser ou sentirse humano? Como se denigra ou posterga aos diversos do canon patriarcal? Que atención lles presta o noso sistema educativo?

Postergación e preeminencias existen nunha boa parte da educación española, estruturada de entrada -pero non gratuitamente- en pública, concertada e propiamente privada. E de engadido, na acordada baixo o paraguas dos dereitos da familia, un xeito de impoñer criterios alleos aos dereitos do menor, alleos a que os nenos e nenas teñan unha infancia libre de presións adoutrinantes, tamén en canto a modelos de sexualidade cuxa "naturalidade" envolver en razóns moi diversas. Falaba Casado hai pouco dos inmigrantes que non se atiñan aos nosos costumes. Talvez entendese que os islámicos, por exemplo, son moi distintos dos unificados como cristiáns polos Reis Católicos no século XV. De pouco vale, con todo, ocultar que estes colexios e quen os privilexian seguen pautas similares, ancorados no dogmatismo “da verdade” de que falaba Pío XI na encíclica Divini illius Magistri (1929), e alleos a calquera outra consideración que non coincida coa súa pulcritude de criterio.

Proba evidente é que, por máis que agora falan de “diálogo”, a moitos bispos pódelles o subconsciente cando falan de varóns-varóns para o ministerio eclesiástico. Non só alleos ás mulleres -in ecclesia taceant-, senón tamén a outras variedades xenéticas do ser humano que ha ter a Igrexa católica sempre no seu seo por máis que a Biblia non estivese moi atenta. Solapar e ocultar por razóns de suposta supremacía epistemolóxica, falso prestixio ou, tamén, como pretexto para achacar delitos de pederastia a quen per se non lles corresponde, como mínimo é de hipócritas, unha especie que no Evanxeo orixinal non queda ben parada.

Derrogación LOMCE

Namentres, é de celebrar que o equipo de Celáa saque a relucir expresamente a súa intención de derrogar a LOMCE, e non tan só un tenteo con algúns aspectos “máis lesivos” dos dereitos que esta lei tan promovida desde moitos sedicentes liberais, máis carcas do que pregoan, conculcou. Non facelo sería unha ofensa a cantos nestes penosos anos resistiron -na Comunidade de Madrid algúns máis que no resto de España- os empurróns dos plaxiarios de Margaret Thatcher. Aos ollos de moitos cidadáns e cidadás actuaron contrariamente ao que en 1978 chegou a ser a Constitución de todos e todas. Non hai quorum suficiente para revisar o artigo 27CE, por exemplo, ou os Acordos tan ambiguamente constitucionais que Marcelino Oreja xestou entre 1977 e 1979 co Vaticano, pero deberíase, aínda que só fose para fortalecer os dereitos dos menores non deixándoos ao arbitrio de tanta prepotencia equívoca que non acaba de desaparecer do horizonte.

TEMAS: Parlamento. Democracia. Dereitos do menor. Igualdade. Violencia contra a Muller. Acordos co Vaticano. Artigo 27 CE.

Manuel Menor Currás

Madrid, 25.11.2018

Amnesias cultivadas que provocarán efectos non desexados

As demencias de memoria provocan problemas serios no comportamento. Educar na amnesia tamén se paga con actitudes sociais aberrantes.

Entre a amnesia e a ximnasia revanchista cabe a honesta verdade: José María Aznar debería telo en conta, aínda que só fóra por ser representante electo para presidente dos españois. Como lle recordou Antón Losada, parece que o esqueceu.

A tumba e a memoria

Similar recomendación cabe respecto das apreciacións do arcebispo Carlos Osoro sobre anova tumba de Franco. Moitos bispos admirárono en vida, pois debíanlle o cargo, e á súa morte case o canonizaron, pero o coñecemento histórico crecente que temos daqueles 40 anos esixe coherencia. Moitos eclesiásticos, con todo, cando se fala das dimensións temporais das súas actividades, remítense á orixe divina da súa institución. E ao revés, se se suscitan esixencias á súa dimensión relixiosa, non engalan dunha terrenalidade pedestre. En principio, este arcebispo parece inclinado a que sexa a súa Igrexa máis próxima ao século I que ao III, pero ese compromiso resulta volátil cando explica este asunto funerario. A historia da primitiva Igrexa que mostran as investigacións non sometidas a condicionantes liñas apoloxéticas, permite advertir que foi na época constantiniana -ao pasar o cristianismo, no 370 d.C., a relixión oficial e exclusiva do vasto Imperio Romano-, cando as adherencias do poder temporal orixinaron unha crecente acomodación das esixencias evanxélicas primeiras.

Ahistóricos

É posible que do dito estes días por este prelado, ademais de falta da sensibilidade denunciada por algúns colectivos cristiáns- haxa moito de cómodo apego ao poder, ao de cando a Igrexa tivo a exclusiva da confesionalidade -e era en expresión de Maquiavelo instrumentum regni-, ao recibido nos anos da ditadura nacionalcatólica e ao sostido por Acordos do Estado co Vaticano en 1979. Suscitarse, pois, a dimensión do novo enterramento de Franco como mero asunto de conciencia ante Deus -metodoloxía dun antecesor seu na diocese de Ourense-, non é suficiente. Custa tempo desprenderse do ambiguo, pero os propósitos de emenda, se van en serio, en casos como este escandalizan máis se prescinden dos homes e mulleres deste bendito país, tan pacientes como foron. O de Bendito país foi título dun fermoso libro de Bernardino Hernando en 1976, catro anos despois do 2º tomo de Celtiberia Show, de Luís Carandell, Naquel repertorio casaría ben, á beira do dito por Osoro, a sentenza da Conferencia episcopal: “Os mortos non teñen carné político”. Asombrosa a amnesia que, ex catedra, teñan que ter os crentes sobre este morto -que non se adozou nin nas vésperas de morrer-, deixando de lado ademais a longa historia anterior en que a mestura de Economía política con Teoloxía nunca foi ben cos crentes no Evanxeo. Ao escándalo do versátil ollo da agulla han de engadir o da restrictio mentalis a comenencia.

O problema é que as palabras -e máis as do Evanxeo- dificilmente toleran o acomodaticio vaivén ahistórico de significar segundo conveña. A verdade de “confesionalismo” e “laicidade”, “xustiza social” e “os débiles”, “o sagrado” e o profano, “liberdades” e “dereitos”, “discriminación” e “igualdade”, “poder” e “servizo”, ou “educar a conciencia social”, pode soar atractiva nun congreso como o daFundación Pablo VI. Pode, con todo, quedar meramente oportunista se se entrecruzan entre si estas palabras para contextualizar o seu histórico ser eclesial. A consistencia da súa encarnación real pode distar moito dunha suposta nova imaxe que algúns bispos queren mostrar, se este elenco de significantes se somete -noutro escenario en que prescindindo do privilexio de sentirse xuíces e parte aínda tempo- á fervenza de preguntas que suscitan nos que teñen ou han ter trato coa xerarquía eclesiástica.

Para ser crible, á estratexia deste laudable intento -ao que un rochoso sector reaccionario pon obstáculos- fáltanlle unhas cantas renuncias per se, e compromisos claros cos cidadáns en xeral -os pobres en particular- sen esperar a que a disminución de crentes poña máis en evidencia o afán demostrativo de seguirse crendo indispensables e, se é posible, privilexiados. E, internamente, fáltalle recoñecer -entre outras moitas resolucións garantistas- a dignidade dos traballos que, con hostilidade manifesta da xerarquía en moitos casos, levaron a cabo sacerdotes, monxas e cristiáns de base nestes 80 anos últimos. Nisto de captar a atención xa non vale todo e menos cando se vén dunha avidez de amiguismo co poder. Non casa, por exemplo, o arribismo que reflicten algunhas afirmacións do Sr.Casado -desmemoriadas tamén- nunha mesa redonda dun congreso recente, en que se falou da relación entre Igrexa e Democracia. Por que no caso español ten abertos tantas frontes -tamén no ámbito educativo- cando en Francia, por exemplo, xa quedaron resoltos en 1905? (É posible que haxa algunha resposta interesante: haberá que velo).

O ollo do abismo

Con tales amnesias -e coa complicidade de bastantes destes peóns-, a educación, sanidade e tantas outros servizos con posibilidade de rendibilidade económica teñen máis fácil ser obxecto da obsesión privatizadora. A sanidade madrileña, por exemplo, acaba de ser denunciada ante a Fiscalía por presunta corrupción, á luz dos sobrecustos que implicou a súa crecente privatización. E mentres, nalgúns distritos de Madrid -por poñer outro exemplo-, a educación foi privatizada ata un 70% invocando a amnesia que se esconde baixo o lema da “liberdade de elección de centro”, coma se o crecemento inxusto da fenda de desigualdade entre uns e outros cidadáns e o crecente deterioro dos distintos aspectos da educación pública non importasen. Ou que a non reversión do recortado nestes anos non estea tendo lugar nin, tampouco, que as familias que apostan pola escola pública non teñen liberdade de elección.

Para que non decaia, aí está, favorecendo o esquecemento indiferente, o paro á alza, mentres o FMI recorda que ás pensións españolas iralles mal os seus perceptores son vistos como persoas e non como números contables de pura mercadoría. Segundo poetiza Antonino Neto, no ollo do abismo toma da man o arco iris. seguir corrompendo a memoria dos nados é autodestructivo.

TEMAS: Relaciones Igrexa/Estado. Acordos España/Vaticano. Democracia. Igualdade. Dereitos Humanos.

Manuel Menor Currás

Madrid, 05.10.2018

As ambigüidades e máis os acordos co Vaticano, pexan a Celáa

O curso 2018-2019 empeza con modificacións leves e inestables. A “concordia” de Casado e as apelacións de Carmen Calvo non son seguras.

En Educación, a ambigüidade segue presidindo a actividade do Goberno. Ao comezo deste curso académico, a referencia principal para ter en conta son as palabras de Celáa o 7 de xuño, á propósito do “respecto ao ensino concertado”, actitude a compaxinar co que había dixera, nada máis empezar no cargo, respecto da seu estima pola pública. En substancia, ese territorio conceptual apenas pasou de principios xenéricos, en principio distintos dos que viña esgrimindo a etapa de Méndez de Vigo, pero na práctica só concretados nun propósito de ampliar as becas e axudas ao estudo. Respecto das prometidas medidas correctoras do decreto dos recortes, en 2012, todo queda na práctica en mans das comunidades autónomas e para o curso próximo (no relativo a horas lectivas e ratios por aula). O profesorado só advertirá, neste, o sentido corrector daquelas medidas en canto ás súas baixas laborais.

No entanto, comunidades hai, como a de Castela A Mancha, que verán revertido, respecto da etapa Cospedal, o número de profesores ou as axudas para comedor. En Educación, non todo depende do Goberno central, e o que acontecerá en Galicia e Madrid explica mellor as tendencias do PP. En Galicia, apostan por ampliar a privatización: mentres crean 34 unidades na privada, suprimen 54 na pública, ademais de que sostén unhas taxas altas de precariedade de moitos dos seus propios docentes (destinos provisionais de interinos e bloqueo da anulación do incremento de horarios lectivos, contrariamente ao instado por Celáa). Na mesma onda, en Madrid andan reacios a explicar o reclamado por CCOO ante os tribunais, respecto dos aumentos de ratios nas aulas públicas de xeito desproporcionado e como práctica non excepcional. Por outra banda, xa era patente a vontade de Garrido por blindar o ensino concertado ante posibles revisionismos do Goberno Sánchez.

No sistema educativo pesan, por outra banda, cuestións previas como o sostemento dos Acordos co Vaticano, volveron a primeiro plano ao anunciarse o día catro que a Igrexa readmitía como profesora de relixión nun colexio público de Almería, logo de 17 anos, a Resurrección Galera. O bispado desa provincia aceptouno pese a que instara en 2001 a que se lle retirase o contrato por casar cun divorciado. Logo de tanto tempo, e de bastantes casos similares, as ataduras dos Acordos parecen ceder ante os dereitos laborais cidadáns. Queda, de todos os xeitos, treito longo para que se dobreguen outras reticencias que levan respecto de dereitos dos nenos e aos de todos os que teñen dereito a unha educación en igualdade. Por iso esta noticia recorda a da dura traxectoria do xenetista Luigi Cavalli Sforza por corroborar, antes de que existise a primeira secuencia do xenoma humano, que os primeiros homínidos deixaron o continente africano hai 100.000 anos para colonizar o planeta. Se desde sempre homes e mulleres se mesturan entre si e non existen as razas senón na mente dos racistas, quitaba razóns ao racismo. Ao mostrar que as canles principais da diversidade humana non son de índole xenética senón cultural, é o capital cultural o que explica a maior parte das distancias dunhas a outras poboacións e o aparente das súas diferenzas de fondo. Con todo, malia ao 85% de material xenético que segundo os xenetistas compartimos, temos os problemas de carácter racial discriminatorio que temos.

Calendario condicionado

As dificultades que afrontou o traballo de Sforza son de interese. Nos Acordos co Vaticano, o implícito -sustentado en paradigmas políticos antigos do Estado e do ben común, o “dereito natural” e outros constructos- é que han de renovarse e ampliarse de contino a conta das crenzas duns fronte ás doutros. Este elemento cultural diferencial, sostido e fortalecido con recursos do Estado, compromete os intereses prioritarios de todos nun ideario democrático común, o que sería razón sobrada para que tales Acordos fosen denunciados ou, cando menos, se revisase o alcance que teñen no sistema educativo. Pese a iso, a desigualdade que implican os Acordos parece que seguirá aí, notoriamente contraditoria para unha cidadanía que está lonxe de considerarse unánimemente crente e practicante. Non foi fácil para Sforza que se admitise a unicidade da familia humana e tampouco o será que os privilexios que outorga o Estado a moitos colexios concertados e á presenza da confesionalidade relixiosa no currículo escolar desaparezan.

No comezo deste curso, xa que logo, dubidosamente se clarificarán diversas ambigüidades previas á fraxilidad parlamentaria do PSOE e aos seus obstáculos para que o teito de gasto sexa o adecuado á mera reversión dos recortes efectuados estes anos. Cando os datos económicos de coxuntura -turismo e desemprego, sobre todo- mostran debilidade, probable é, ata, que, entre tacticismos de diverso calibre, pronto se impoña un novo calendario político.

TEMAS: Políticas educativas. Goberno/Comunidades autónomas. Acordos España-Vaticano. Igualdade. Democracia educativa.

Manuel Menor Currás

Madrid, 06.09.2018