A linguaxe e o silencio definen boa parte do que sucede

Adentrase na súa relación permite entender o que pasa e o que pasou.

É 25 de abril, día relevante para a historia da liberdade en Portugal e, tamén en España. E os partidarios de VOX-PP &Cía. recréanse con disputas nominalistas para coar decisións contrarias á liberdade de todos. O da “prioridade nacional” e o “arraigamento” parece novo. O pasado, con todo, ten un mostrario pródigo en asiduos ás fórmulas deste pago, moi frecuentado por ideólogos como Miguel Tellado que, segundo conta, non estaba alí e “non sabe que pasaba”. Non o di por galego senón por crecer ao amparo deste tipo de evasivas ; moitos outros galegos poderían lembrarlle o que aquel paisano dicía ante un xuíz que lle preguntaba se vira cometer un abuso: “Por unha banda xa ve e por outro…que quere que lle diga”. Despois do oído na Audiencia Nacional -no décimo día dun xuízo senlleiro en silencios e faladurías-, a sentenza deste galegofalante goza, ademais, dunha tradición de máis alta alcurnia que a que adoita atribuírse a “a clase popular”, adxectivo que xa perdeu o seu valor orixinario. Para que aluda sempre ás maneiras de facer máis convenientes ao populus na súa totalidade, aconteceron moitas outras historias que non adoitan contarse.

Guía postal de Lugo. Maruja Mallo, 1929.

Desde o propio século XVIII -como tan certeiro pintou Francisco de Goya-, en asuntos moi principais o “popular” xa pertence case exclusivamente a un sector que, desde o cumio da xerarquía social, contempla o resto como subordinado aos seus intereses; procura que as cousas, feitas con “sentido común”,  sexan  “como Deus manda”. Deste xeito , boa parte do que se omite cando se fala do que suceda é moito máis interesante que o que se verbaliza, resultando que, en moito tramos históricos dun país, é máis significativo a efectos de ver que lle pasa á xente. E para entender por que un amplo sector social sempre sofre máis carencias, o seu punto de vista e a súa memoria, son moi relevantes para configurar unha idea do que encerran os supostos “feitos históricos”. A Historia e as maneiras de contala -tamén  despois de 1978-  seguiron  tendo situacións en que explicar as reviravoltas dun “feito” -sobre todo se é “actual”- pode resultar conflitivo. Os circuítos de dificultade para que non o sexa son múltiples e, sen invocar siglas de ideoloxía ultra, falan de medo , e ata pavor. E todos contribúen a que non se coñeza qué acontece nos  puntos sensibles da sociedade cando se favorece a quen, de diversos modos e con pretextos variados, erosionan o común. Esas situacións xeran a imposibilidade dunha historia para contar xuntos e que reflicta o esforzo de todos.

Palabras secuestradas á Historia

Pretender ignorar que todo relato ten detrás -case sempre-, historias que non se atreven a contar -ou non convén contar a uns poucos-, non evita que outras memorias e documentos poidan acreditar formas de covardía e traizón á solidariedade. Sófrena, ante todo, cantos colaboraron en proxectos que parecían merecer a pena, pero esas ocultacións silentes sempre producen problemas á cidadanía, e só benefician aos afanados en acaparar poder crematístico e simbólico. O mundo dos arquivos de diversas institucións -por públicos que sexan os seus obxectivos-, fai percibir que un dos motivos polos que a súa existencia adoita ser pobre, e ás veces miserable, é que lembran as miserias que navegan do silencio á grandilocuencia. As pugnas entre cuantos din estar con algún poder dentro da organización como unha piña percíbense pronto en calquera arquivo que non fose mutilado. De entrada, adoitan situarse en espazos secundarios e o que abarcan adoita estar moi cribado. Non é difícil, ademais, detectar que non está recompilado e signado, ben porque ninguén se acorde de que tivese valor, ben porque se censurou no trámite burocrático. En que condicións de xestión está esa documentación, ou que se turistificase para posibles visitantes, non adoita ser o que máis aprecian os historiadores e xornalistas ocupados en buscar e contrastar información fiable. As aventuras de “os papeis” da “Kitchen” non son tan raras; Óscar Alzaga, por exemplo, contou nas súas “memorias documentais” sobre A conquista da Transición (1960-1978), o que viu facer con documentación que ninguén poderá xa analizar.

Segundo George Steiner, en Linguaxe e silencio (1976), que “a fala articulada sexa a liña que distingue ao home das formas innumerables da vida animal e ata vexetal” era xa doutrina antes de que Aristóteles dixese que é: “o animal que ten a palabra”(Zoon logon ejon). A observación é relevante para entender como os humanos dificultan ou impiden o seu uso. O propio Aristóteles, consciente de que só unha gran minoría podía falar ante os demais, sabía que de pouco valía a palabra se non se podía usar en público: o home completo é Zoon politikon. A historia da educación española confirma a existencia de humanos incompletos. A educación que propugnaba para o común cidadán a Constitución de 1812, sometida á doutrina de la Iglesia, naceu curta en recursos e, desde entón, a educación de todos, mesmo despois de que cara a 1990 se lograse a escolarización universal ata os 14 anos, non evitou que o “fracaso escolar”, o seu “abandono” e outras formas segregadoras repercutan selectivamente nos percentiles inferiores da renda per cápita. Como outras moitas carencias da España actual, esta permite entender que, tras as pelexas polas palabras -ocultando o que na realidade vital das persoas significan-, subsiste un amplo lastre de rutinas non democráticas. Nas aparentes modernidades de VOX-PP por presunto dereito de “arraigamento” a primacías diversas, soa rancio que esta trampa visual esperte nos bispos o verdadeiro significado do seu “aconfesionalismo”. O seu xuízo de valor suscita unha especie de añoranza por formar parte da cuarta cámara lexislativa; a Xustiza pretende, con farta frecuencia, ser a terceira e Montesquieu alucina.

TEMAS: Información.- Memoria histórica.- Documentacion e Historia.- Trampas visuais verbais.- Cidadanía plena e censitarismo.

MMC (25.04.2026)

A espera nun corte de circulación pode ser unha mal grolo

 

Unha hora en mans dun exército movido por impredicibles  ordes inxustas, é horrorosa.

 

Por moitas ganas que se teña, a vida non é agradable para todos: á inmensa maioría, nin lles dá tempo. A nova poetisa madrileña Mayte Gómez, falando da xa “cansa pel virtual”, entre desencantos que xeran as precariedades laborais dun sistema corrupto, todo lle parece robotizado, e di que, entre as preguntas que recibe, “Alexa nunca oíu/a de se ten nai, /a de se quere ser libre/”. É altamente probable que non sexa a única, e é seguro que, polo que se oe a algúns políticos –e políticas- no orbe dixital e analóxico da corte milagrera da Carreira de San Jerónimo, tampouco parece que  lles sobre afectividade e empatía: a circulación entre o corazón e neuronas non se compasa.

Lixo. Maruja Mallo, 1930.

A comparación, metáfora, parábola ou exemplo do “corte de circulación” non ten cor ante o acontecido ao casco azul da ONU, un militar español retido por soldados israelís en Líbano. A distancia significativa entre ambas as situacións é insalvable, suscita aversión e repudio.  Por máis comprensión que se queira botar a un suposto afán de verdade ante o que o Goberno puidese ocultar con este episodio, só queda o afán nervioso dunha oposición que trata de meterlle un dedo no ollo como sexa. É mágoa que, nunha cuestión tan dramática como unha guerra, tan inxusta para miles de damnificados, a voceira que falou e quen a arroupe ante posibles críticas ao símil que empregou, só reparasen en proxectar  un pouco máis de mala imaxe sobre os actuais xestores da política española desde a Moncloa. Esta ansiedade de achandar un camiño fácil cara a ese punto, nin sequera os fixo caer na conta de que, tras o patriotismo que pretenden exhibir, adhírense  –sen vacilación- a un belicismo neocolonial e sionista que ningún reparo ten en levarse por diante canto o contradiga; por suposto, tamén aos soldados españois do Líbano e, se lles convén, os intereses democráticos de España, da UE e de quen sexa. Ante unha posible rectificación, a reincidencia en ter “a verdade”, ademais de infantil, caracteriza a cantos e cantas se cren imprescindibles en achegar luz, de modo que o respaldo da  cúpula do PP serve definitivamente a VOX, que de momento aparenta non ter responsabilidade política relevante. Traballan para eles?

Por contaminación da historia xa vivida por españois e españolas xa maiores cando se redactou a CE78, aos  “fillos dos fillos da ira” de que fala outro poeta ibicenco, Ben Clark, hai tempo que lles pasou  a etapa en que  xente supostamente superior dicíalles que cando falaban, o que dicían era por “despeito”. Ben saben que o que querían  era que  non dixesen que eran ou foran “vítimas”. Ao oír de novo estupideces deste tipo –ou peores-, é raro non oír a súa rabia e malhumor dicindo que o mundo vai vello e canso. Entre deformados recordos sobre o que era unha “liberdade” imposible, lembran como aos seus pais se lles engurraba o cello cando alguén besbellaba que os liberaran. Desde aquelas infancias de fame e sabañóns, parécelles  moi ben que haxa “liberdade para tomarse unhas canas”, pero non aguantan ese reclamo de liberdade que deixa o campo aberto a canto listiño trata de impoñer  a quen pille por diante o seu negocio extractivo, parasitario e absolutamente negado para un proxecto democrático de país plural, solidario e moderno.

A prudencia que lles dá o vivido, aplicada ao o interese de estes,  poses e aderezos de gabinetes de comunicación, robotizados por un individualismo de cutrerío absoluto, comina a que os manexos verbais que din sabelo todo, pretendendo que o proxecto de escalada á Moncloa vaia ben –e que a cronoloxía electoral propiciará que sexa mellor -porque gañarán-, provoca que regresen, como criterio de canto acontece, aos criterio de cando eran críos. Tanto descaro envólveos o tedio de cando na universidade lles repetían o que lles dixeran no instituto e, antes, na propia escola, e ter que  escoitar tantas veces a mesma historia de monxes soldados e a alta misión de recuperar a España imperial. Menos mal que A Historia do Imperio Español, en 6º de Bacharelato, non adoitaba pasar de “reconquista espiritual”. Segundo o entusiasmo do profe, foi moi apta para que  aqueles fillos dos fillos da ira –nacidos supostamente nunha “paz” non menos etérea-, obrigounos a aprender –como moitas outras, infestadas de contrasensos- que, se os paraba un garda e levábaos ao calabozo, por exemplo á Dirección Xeral de Seguridade –ese edificio que a Comunidad de Madrid entende que está impoluto de historias como as que debuxaba Goya no  Caderno C-, era moi posible que a detención non quedase nun trámite de “corte de tráfico”.

Ante tanto ruído, máis vale previr a mensaxe de ignorancia que achega e, se se teñen ganas de decatarse de que vai a vaina, merece a pena “perder o tempo” –o inútil que se crava nas sinapses neuronais- en lecturas  como o libro de Mavi  Doñate: Cóntame o esquecemento. Julio Llamazares, cuxa memoria se revitaliza con documentación e peregrinaxe polos camiños españois, acaba de recrear no que foi A viaxe de (o seu) pai outra boa mostra do que ningún nado, antes ou despois da CE78, debería non ignorar. Nada que ver co que se lía no alto naquel Libro de España, en que o P. Pérez de Urbel  relataba o percorrido de dous  orfos da Guerra a través dunha xeografía “vitoriosa”.

TEMAS: Belicismo.- Dereitos Humanos.- Servilismo.- Memoria histórica.- “Oriente Medio”.

MMC (10.04.2026)

Oportunismos

É época de excesivas néboas, moi aptas para que uns obcecados en salvarse a si mesmos, pretendan guiar a tanto invidente.

No plano rudimentario do día a día, despois do turismo de Semana Santa, a de Pascua trouxo novidades tan vellas como a humanidade. A relación entre oportunidade e oportunismo, tan presente está na evolución humana,  que se desbordou con casos como o da exculpación xudicial de Mónica  Oltra en Valencia –despois do oportunismo acusica do conservadurismo valenciano contra Compromís e o pacto do Botánic- ou a morte –“non intencionada” despois de 200 cooperantes mortos- de varios voluntarios da ONG do chef José Andrés en Gaza.

Outros actores asiduos dos telexornais e Redes emprenderon a procura do seu oco de noticia facendo gala de oportunismo. En moitas escenas lembran a novela de Martin Amis: Zona de interese (2014), un tramo de vida cotiá pegado ao mesmo campo de Auschwitz en que, a pesar dos berros, disparos, ruídos e fume continuos que xera o Holocausto, un grupo de persoas, executores administrativos daquel horror parecen satisfeitas co seu traballo, a súa obediencia xerárquica, a suposta grandeza do seu líder e, sobre todo, porque esa eficiente estrutura proporciónalles benestar material, unha casa espléndida, servidume fácil e expectativas dun futuro superior ao que sempre soñaron. A película homónima de Jonathan Glazer, en 2023 recreou ese ambiente en que o ben dalgúns, esquecendo o pesadelo dos que estaba morrendo por milleiros, admite que a insensibilidade e a inhumanidade convivan coa monstruosidade. Nubrada toda piedade, viven risoños porque lle sacan proveito á desgraza doutros. Salvo que se optou pola actitude fría e indiferente que, ante ese pano de fondo bárbaro, adoptan as personaxes centrais de Zona de interese, as súas actitudes suscitan moitas cuestións sobre a especie humana e, en especial, sobre quen, presumindo de que saben mellor que ninguén cañ é a verdade, eríxense nos seus paladíns e deixan detrás inquiedantes dúbidas sobre si mesmos,  os seus actos e consecuencias.  

Non é estraño que moitas destas persoas traten de impedir, por todos os medios, a memoria de cantos se senten incapaces de esquecer as múltiples feridas que os oportunismos grandilocuentes de todas as guerras deixaron detrás. Acaba de pasar en Valencia cunha imposible “Lei da Concordia”, que imita a de Aragón. Nesta rexión, a memoria das vítimas do Holocausto, que o 27 de xaneiro celebra todos os anos a ONU, viña tendo reflexo en actos conmemorativos en que o coñecemento do pasado era ferramenta de cambio e a educación un valor democrático para a convivencia plural. O 15 de febreiro, o actual Goberno desa Comunidade promulgou a Lei 1/2024, “de derogación da Ley14/2018, do 8 de novembro que  regulaba a memoria democrática de Aragón”. Alegan que a “memoria é algo subxectivo e persoal e non debe ser obxecto de desenvolvemento lexislativo”; segundo a actual maioría  gobernante, este tipo de iniciativas, impoñen unha “visión partidista da historia” . En consecuencia, coa nova norma derrogan todo o actuado nos últimos seis anos e suprimen o censo de memoria democrática de Aragón , o rexistro das entidades dese ámbito e as actuacións que a lei anterior prevía no ámbito educativo.

A zona de interese desta nova lei aragonesa é o cultivo do esquecemento: nese anaco de Península Ibérica, nunca pasou nada que non teña a ben dicir esta autoridade autonómica, que prescribe aos docentes cancelar ou  substituír as actividades específicas que tivesen en curso por “actuacións sobre a historia de Aragón e a relevancia da Declaración Universal dos Dereitos Humanos na Constitución española para os aragoneses” (sic). Moito terán que ignorar ou esquecer estes ensinantes se queren arrombar a Historia do século XX de modo que lles resulte agradable a estes supostos defensores da “liberdade” de saber. Será de ver como logran que as pílulas de catequese histórica que impartan en diante sexan asépticas e non molesten a ninguén. Nin sequera volvendo impoñer a Enciclopedia Álvarez de 2.º grao lograrán volver á unidade patriótica que impoñía o “Prólogo” da  Lei de Ensino Medio de 1938.  Doutra parte, esta coalición gobernamental fía á oportunidade de ter maioría na Asemblea aragonesa o dispoñer de tanta verdade do coñecemento histórico que se permiten suprimir canto de investigación historiográfica se produciu desde antes de a CE78 e, ademais, ditaminan con gran alborozo impoñer que verdade hase de predicar nos centros de ensino. Por moito que –reencarnando un patriótico neodespotismo ilustrado- pensen no ben dos aragoneses, coartan a liberdade, a educación e a modernización científica que os cidadáns merecen.

Hai moitas doses de narcisismo e mal ambiente detrás de decisións deste cariz, e demasiado oportunismo populista. Silenciando o pasado pretenden embarrar o seu coñecemento á vez que, culpando á República e á esquerda democrática dos anos 30, alongan o vituperio das súas ideas democráticas ata o presente. A esta actitude negacionista pode chamárselle de moitas maneiras pexorativas, pero non lles importa. Un fiel destes estilos, o Sr./Sr. Tellado, acaba de usar a palabra “ultimato” absolutamente oportunista e sen vir a conto. En todo caso, o realmente importante é que os devotos da hipérbole dramática pro domo sua amargan a vida dos cidadáns e énchena de arbitrariedades. Só se acougan cando os ven obedientes e sumisos; falándolles de “liberdade” néganlla, impídenlles ter coñecemento do que ocorre, restrínxenlles a igualdade de oportunidades e, en situacións duras,  fanos sentirse fráxiles. Estudar a Historia de Aragón, a de España ou a de calquera grupo humano non é repetir o que escribira algún mandarín, senón tratar de entender por que non avanzamos máis como sociedade: non todo pode ser oportunismo dos máis listos. Esa é a verdadeira zona de interese da Historia que só unha boa escola de todos pode proporcionar, como moi ben sabía un gran aragonés, viaxeiro impenitente, profesor de Historia e cantor da liberdade: José Antonio Labordeta.

Cando só brilla o oportunismo, fallan bastantes claves da convivencia. Ao israelí Netanyahu non lle importou levar por diante a 14.000 nenos, entre os máis de 32.000 palestinos que, ao seu parecer, naceron coa síndrome do mal. A varios monifates que estes días desfilarán polas comisións de investigación abertas no Congreso e o Senado, tampouco lles afectou o pánico da COVID-19. Como Defoe ao final da súa novela: Diario do ano da peste, din: morreron miles de persoas, “pero eu sobrevivo!”

TEMAS.- Oportunismo político.- Memoria histórica.- Ensino da Historia. Convivencia social.- Democracia.

O desgastar de palabras como “liberdade” é arriscado

 Tras un ano de pandemia, a fraxilidade anímica é grande; sen sólida exemplaridade democrática, o recordo do 23-F non é suficiente.

É o momento oportuno para reler Unha princesa en Berlín, novela de Arthur Solmssen ambientada na Alemaña de 1922, en que se poden advertir notables paralelismos co momento actual. A pandemia daquel momento era a inflación, tan alta que os que entraban nalgún establecemento hosteleiro, segundo pagasen ao principio ou ao final da consumición, podían verse obrigados a dobrar o prezo do consumido. As outras pandemias que circulaban ao seu aire, alimentábanse do descontento, do hipernacionalismo, do medo á liberdade e do odio ao inmigrante, un conglomerado poderoso que, cando apareceu alguén con capacidade de movelo a gusto, foi a base máis adicta á obediencia nazi.

Editada en España en 1986, esta novela contén avisos notables para navegantes deste presente, desnortados entre as dúbidas e a metafísica. Os tacticismos duns e outros políticos, incapaces de dar a seguridade conveniente nas institucións, só favorecen a inestabilidade. En nada desaparece a inquietude, por exemplo, con renegar do pasado, exacerbar os límites da liberdade de expresión e seguir dicindo, porque si, que canto dicten os xuíces é dogma inquebrantable.

Pasado e presente

A estas alturas de suposta maioría de idade democrática -e, segundo nos insisten, dunha das democracias máis completas do mundo-, non coa que un partido como o PP, que tanta historia ten detrás, diga agora que non ten nada que ver co seu pasado e que reinvente o presente. Parece indicar unha forte conversión, pero cun arrrepentimento tan indefinido entre a atrición e a contrición ten un inclasificable mérito para o perdón da cidadanía votante. Todos terán moi presente que detrás de Bárcenas xa foi Naseiro, ao que non condenaron por unha minucia técnica que os xuíces atopan cando queren salvar a alguén. Está por diante, ademais, unha inoportuna ristra de débedas e xuízos que fan difícil a crenza de corte radical coa corrupción que poida representar o dicir que xa non sairán á fiestra de Génova 13 a saudar.

Nin se sabe, de momento, que vaian ter ocasión pronta para poder facelo noutro lugar; e mentres, vanse sabendo moitas outras cousas, nada interesantes para o fortalecimento da democracia, relativas ao rigoroso proveito dos que usaron este partido como exponente dos seus moi privados intereses. Cando nos viría moi ben alegrarnos de que sempre habemos ter aí un necesario partido liberal, razonablemente conservador, este PP di renunciar ao seu pasado, coma se fose posible actuar sen memoria. Ilumínase así máis a actitude que seguen sostendo ante situacións de estrita memoria histórica deste país, e fan moi desacougante saber en que brazos se van deixar caer sen pasado.

Judicatura independente

Pásanos tamén con moitas sentenzas ás que sempre dicimos “respectar”; non faltaría máis, pero a necesaria independencia que atribúe a Constitución aos xuíces non conleva que nos creamos o fervor do universo político pola tutela do seu soporte organizativo e prescriptivo; nin conleva, por suposto, que creamos a suposta equidade das súas sentenzas, coma se sempre fosen independentes de xuízo e que, con máis frecuencia da conveniente, non fosen ditadas amparadas nos seus propios prexuízos. O que sociólogos como Bourdieu chamaron “ruptura epistemolóxica” con saberes preestablecidos, non parece inquedar a moitos xuíces nas súas cavilacións, e ampáranse na técnica procesual como garante de imparcialidade cando pode ser unha trampa de desatinos prexuizados. Estes días, é representativa unha sentenza que dará que falar aos que anden por despachos administrativos en que haxa superiores pedindo aos seus subordinados trampas de xeito evidente discriminatorias coa suposta equidade democrática. O dos mestrados é o chocolate do loro, pero por este buraco desínchase a confianza no pacto constitucional, e acelérase a picaresca do sálvese quen poida, de que tan pouca exemplaridade adicional vimos con motivo a vacina anti-Covid.

Liberdades

Esta pedra de toque está sendo sacudida estes días de xeito insensato, non menos, con todo, que outras veces en que se lle deu leña a rabiar. O caso deste rapeiro catalán, xusto logo das eleccións na súa terra, nin parece fortuíto nin menos debería ser indiferente. Trátese da expresión de ideas, da educación dos fillos, da ampliación de calquera dos dereitos recolleitos na Constitución, ou da liberdade é un dos significantes que poden resultar máis danados se a racionalidade democrática -e non o balbordo máis audaz- non é quen de atopar o ton adecuado. Antes de impoñer cada razón particular como insuperable, cabe recordar que, como sucede coas cereixas, case sempre son varias as que se arrastran ao coller unha; e tampouco se debería esquecer que, como estudou Erich Fromm, o medo á liberdade é o causante de precipicios insospeitados, como o corte das máis prezadas.

TEMAS: Liberdade/liberdades.- Independencia xudicial.- Pasado e presente histórico.- Democracia.- Memoria histórica.

Manuel Menor Currás

Madrid, 22.02.2021

Díaz-Ayuso relaciona Cuelgamuros con iconoclasias del pasado

La mención de hechos que tanto juego publicitario dieron a quienes se levantaron  contra la II República solo tiene interés electoral.

La asociación que acaba de hacer Isabel Díaz-Ayuso  entre la exhumación de Franco en Cuelgamuros y lo acontecido con algunas iglesias y conventos, especialmente en mayo de 1931 –cinco años antes del Frente Popular-, solo documenta cómo algunos políticos, en vez de ocuparse de gobernar, alientan cierto guerracivilismo  para atraer adeptos. 

Los tiempos preelectorales son propicios a todo tipo de invenciones. En el afán de saldar cuentas con oponentes, erigirse en campeón de las sombras propicia que los votantes no analicen qué esté pasando mientras reviven estereotipos de cuando el pasado tenía quien lo contara en exclusiva. No se olvide que la Enciclopedia Álvarez entre 1954 y 1966 y, antes, aquella Historia de España contada con sencillez, de José María Pemán, o , igualmente, el Manual de Historia de España, del Instituto de España, en 1939, fueron de obligada lectura para varias generaciones. Tampoco se ha de omitir que las explicaciones de Historia española distan de ser igualmente razonables en todos los centros educativos, como ha mostrado un análisis de 2016 aquí citado otras veces: El bulldozer negro del general Franco. Aquellos libros, de tan prolífica difusión antes de la LGE en 1970, todavía siguen siendo objeto de culto  en librerías diversas.

El texto

La mención a imprecisos incendios de iglesias, conventos y similares, lo banaliza todo., no solo la Historia sino también los proyectos de arreglo de problemas urgentes de la vida política. No es notoria la existencia de grupúsculos empeñados en repetir las fórmulas de pelea incivil de las guerras carlistas, que ocuparon a los españoles durante más de 15 años del siglo XIX y alcanzaron a repetirse hasta 1936-39. Las estadísticas sobre  prácticas religiosas indican la poca pasión que suscitan ese tipo de asuntos, y cómo crece el proceso de secularización frente a las obsesiones del nacionalcatolicismo.  

 Esta situación, sin embargo, no gusta a grupos ultras de distintas configuraciones pero de credo similar, para los que, pese a lo postizo que pueda ser, el discurso sobre aquel pasado conflictivo y goyesco les sigue siendo rentable. En este plano es en el que se ha movido la Sra. Díaz-Ayuso. Plenamente consciente de lo que decía el  pasado día tres de octubre en la Asamblea de Madrid, se la vio leyendo  para no trafucarse en lo que dijo; no fuera a desagradar a sus socios de Gobierno. No mencionó, sin embargo, el desvalijamiento de patrimonio cultural de que han sido objeto esos espacios religiosos –por robo, malversación y descuido intencionado- en los años de postguerra, y no precisamente a mano de quienes, en un lapsus freudiano, relacionó la presidenta madrileña en  su aparición pública el pasado día tres.

Técnicamente hablando, la gran aportación “histórica” de Isabel Díaz-Ayuso en esa fecha ha consistido en dejar bien documentada la complacencia de la Sra. Monasterio cuando asoció lo que los jueces del Supremo acababan de dirimir respecto a Cuelgamuros, con los responsables de uno los episodios que más dañaron el prestigio de la IIª República hace 88 años. Con tanto salto en el tiempo,  ni le importa lo ocurrido entretanto, ni que lo realmente acontecido entre el 10 y el 12 de mayo de 1931 haya tenido interpretaciones contrarias. Confundiendo el post quem con el propter quem, su lección de Historia ha omitido que tengan consistencia las que apunten a una reacción provocada en círculos monárquicos contra la recién proclamada II República; y ha obviado, asimismo, que la Presidencia de aquel Gobierno provisional la detentara un católico como Niceto Alcalá Zamora y que el responsable de Gobernación fuera un liberal moderado como Miguel Maura. 

Acomodándose bien a sus prejuicios sobre “rojos”, Díaz-Ayuso se dejó llevar por el afán de epatar confundiendo. Como si aquellos luctuosos acontecimientos, a casi un mes del 14.04.1931 implicaran que, per se, la República fuera culpable. O como si explicaran que la “Cruzada” de Franco y sus compinches –muchos de ellos gente de iglesia- fuera justa u obligada. Con tales sofismas como bandera puede explicarse que haya hecho carrera en un partido que tiene sub judice importantes causas de corrupción.  Pero por menos –como plagiar un texto académico-, su directora general de Educación Concertada ha visto truncado su currículo.  Tal vez podría disculparse que, a título personal, Díaz-Ayuso valorara tanto a Franco que entendiera  que con él se habría acabado la Historia y que sin él  no haya futuro. Pero, aparte de mendaz, esta beatífica teoría  es impresentable en quien pretenda representar a una sociedad plural como la madrileña.

El contexto

El “triunfo”, la “victoria” y los revisionismos torpes a los que la duda, predicción y desconfianza de esta señora se adhiere, expresan que llena sus carencias políticas con  compromisos ciegos. Después de 88 años, y sin cuidado alguno por sostener al menos una mínima equidistancia respecto a lo acontecido –lo que ya indicaría dificultad para limpiarse de prepotencia-, este género de discurso es de pésima pedagogía.  Cuando la conciencia y lealtad democrática no alcanza al relato, inútil es alardear de diálogo, hermandad y similares.

Si no hay justicia en lo que se quiere compartir, y solo se anhela que la ignorancia prosiga en bronca y camorra,  no hay Historia. Quiéralo Díaz-Ayuso o no, es necesaria  alguna Ley de Memoria Histórica que repare injusticias sufridas por los víctimas en aquella contienda o en acontecimientos similares como ha demandado la ONU. Y por mejorable que pueda ser la de 2007, su artículo uno es bien fácil de entender: “reconocer y ampliar derechos a favor de quienes padecieron persecución o violencia, por razones políticas, ideológicas, o de creencia religiosa, durante la Guerra Civil y la Dictadura”.

Nada se gana con promover el negacionismo de miles de damnificados. A la pérdida de tiempo, la extravagante mención de la presidenta madrileña a la quema de iglesias añade servilismo a las obsesiones de VOX, de similar desvergüenza a la de Ortega Smith mentando a las 13 Rosas. Los ciudadanos votantes  tienen perfecto derecho a repudiar a quien se mete en ese triste jardín de manera tan deshonesta.

TEMAS: Memoria histórica. Historia actual de España. Lealtad democrática. Pedagogía política.  Educación social.

Manuel Menor Currás

Madrid 05/10/2019

Da amnesia á afasia

Ata en noticias como a do sentenciado polo Supremo respecto da exhumación de Franco, se pode tratar de acalar o que máis importa.

Da ximnasia á magnesia adoita haber confusión verbal, aínda que non teña nada que ver o un co outro. Da amnesia á afasia só hai continuidade: o un adoita traer o outro. Tamén cabe o contrario: que das nulas ganas de falar -polas razóns que for- se induza á desmemoria e, se ao caso viñer, a terxiversación da Historia; é dicir,que non se queira saber nada do recoñecemento nin menos do coñecemento do pasado.

Amnesias
Os mecanismos, nada sutís, son ben coñecidos. Deslizando aos poucos o significado das palabras, pódeselle facer perder o seu sentido orixinario. Sábeno os semiólogos, exegetas e apoloxetas dos distintos credos, os lingüístas que se precian de agudos para captar denotacións e connotacións. É material valioso para politólogos e políticos, avogados e xuíces, fonte e expresión da variedade semántica de canto as leis pretenden fixar, sempre provisionalmente. Pero é a prensa a que, por similares razóns -nada sofisticadas-expresa a enorme dispersión da vontade de sentido que poida ter o seu papel. Analícese comparativamente a linguaxe que subxace a calquera suposta noticia e poderase ver -ata cando beben da mesma axencia informativa- a gran diversidad explicativa que, nuns ou outros medios,teñan as palabras máis relevantes. Non digamos se, a todo o anterior, se lle engade a prolífica selva de matices e contradicións que poidan engadírselle nas Redes chamadas “sociais”.

Igual ou peor sucede cos relatos de calquera acontecemento, especialmente se os intereses particulares de grupos ou persoas dalgunha relevancia, coa súa forma peculiar de mostrarse en sociedade, se ven afectados. A tendencia xeral -agás honrosas excepcións- é a parcialidade da mirada ou a mutilación de elementos significantes. E peor é cando o que escribe ou relata se eixa levar pola suxestión de esaxerar e “amarelear” a secuencia narrativa ou o titular do que quere contar. De todo o cal cabe deducir razoables desconfianzas respecto ao rigor científico do que se le, tamén máis aló dos medios.

A sentenza do Supremo é un bo momento para comprobar todo isto. Nun exercicio moi accesible, a quen queira autoevaluar a calidade de comprensión lectora que teña bastaralle con observar, contrastar e sacar conclusións. E talvez algo máis se o pasado anterior a estes 40 anos últimos lle resultase alleo ou superado. Nese caso, sería recomendable que previamente revisase que fai para enriquecer ou emendar o que lle ensinaron respecto do acontecido no primeiro terzo do século XX. Porque segundo denunciaba en 2016 Fernando Hernández en El Bulldozer negro del general Franco-, son moitas as carencias en tal ensino. E porque, segundo analiza Emilio Castillejo na súa tese sobre El  mito, legitimación e violencia simbólica, peor era o que se ensinou nos manuais escolares de Historia durante a etapa franquista. É dicir, que as competencias comprensivas que poida proporcionar a asignatura de Historia de España seguen teniendo substantivos retos pendentes.

E afasias

De todos os xeitos, sexa cal for a apreciación que a cada cal lle mereza a decisión do alto tribunal español, a noticia do TS non debería facer esquecer as obrigacións que, en relación co pasado recente segue tendo a España que quere vivir en democracia. Sen que se coñeza aínda a amplitude do que abarque esta sentenza, xa se pode dicir que, no propio Cuelgamuros, cando se chegue a executar a licenza que ao parecer se lle acaba, quedarán pendentes outros deberes, especialmente cos miles de enterrados nese lugar contra a súa vontade. E, en paralelo -agora con menos xustificación- a honra debida aos sepultos ignominiosamente en múltiples fosas do país. Este asunto, habitualmente chamado de “Memoria histórica”,non só segue aprazado no proceso incoado por a “Querela arxentina”, senón respecto doutras demandas que os relatores da ONU suscitaran a España -antes do 25.07.2018- por incumprimento de Dereitos Humanos en canto á verdade, a xustiza, a reparación e as garantías de non-repetición. O límite do “dereito internacional” recoñecido no noso país -e con el o das liberdades e dereitos democráticos- seguirá en xogo pese a esta exhumación de Cuelgamuros.

Máis preto, persistirán prorrogadas, igualmente, outras cuestións. Ninguén debería esquecer que, aos nados nas xeracións que mediaron entre 1936 e 1978, foilles anulada, mediatizada ou secuestrada a posibilidade de desenvolvemento educativo que se puxo en marcha entre 1931 e 1933. Vítimas dos coaligados fronte á educación propugnada pola II República, non tiveron ao seu alcance os seus mellores ingredientes, ao non haber reparo en privalos, tanto dos mellores mestres e profesores que había, como dos modelos pedagóxicos e organizativos que apoiaban, para o sistema educativo en xeral e para os seus procesos internos de centro e de aula. É obvio que con iso -e non porque os astros se alineasen para coaccionar aos españois- os camaradas e cómplices de tamaño “triunfo” retardaron as expectativas dunha sociedade democrática con ideais de liberdade e pluralidade compartidas. 

Houbo, pese a todo, quen tivo sorte cos seus mestres e profesores, e houbo cambios importantes desde 1978, pero aquel profundo ataque a unha educación pública moderna, acorde coa súa importancia, aínda segue pendente do saudable ton de recuperación que lle é debido. A todos os damnificados xa que logo débeselles unha reparación, que non pode ser outra que a pronta dignificación dun sistema educativo que non reduza a súa esixencia a mera escolarización entre desigualdades profundas.

A equidistancia aquí non vale. É daniño que -logo de 80 anos- avances que entón estaban en marcha en moitas escolas e institutos aínda parezan gran innovación en demasiados ambientes. E é penoso que a memoria daquel traballo anterior -tan esforzado e valioso- tenda demasiadas veces a ocultarse con sinrazóns miserables. Pero o peor é que, en todo iso e noutros aspectos, siga vixente o presaxio que en 1831 -fai 188 anos- fixera Blanco White sobre un “tempo indefinido, durante o cal dous sistemas rivais de educación que existen neste país proseguirán a tarefa de converter a unha metade da poboación en estranxeira da outra”.Ata cando?

TEMAS: Memoria histórica. Historia actual. Sistema educativo. Coñecemento/dogmatismo. Veracidad/prexuízo.

Manuel Menor Currás

Madrid,26.09.2019

A última moción de censura non foi outra "Noite de San Daniel"

Os parecidos deberían inducir a que nesta encrucillada se exercitara máis lealdade e xenerosidade da que se está vendo na escena política.

 

A caída do Goberno de Rajoy a finais de maio e a votación de investidura de Pedro Sánchez, sumadas ás torpezas do rei honorario -que, segundo supostas declaracións de Corinna zu Sayn-Wittgenstein, coñecía o CNI-, evocan parecidos. A historia, de todos os xeitos, nunca volve idéntica e no seu proceso actual faltan moitos ingredientes para a repetición daquela secuencia, pero no entreliñado dos medios non faltaron comparacións estes meses. A dúbida sobre os servizos de Juan Carlos I aos españois acrecentouse logo desta guinda, que se suman ao insigne cadro de manexos do xenro e outros parentes. A intanxibilidade monárquica acusa problemas de exemplaridade para as xeracións posteriores a 1978. É posible que unha comisión parlamentaria se interese por este asunto se a pausa estival non o relegou ao esquecemento.

Suxerente é, por outra banda, considerar que quen favoreceu co seu voto o inesperado Goberno do PSOE comparta certo aire republicano nos seus idearios. Unha cultura xenérica, en que sería máis propicia a posibidade de encaixar a diversidad fixada no Título VIII CE, “da organización territorial do Estado”. A continuidade de problemas xerados en torno aos asuntos cataláns e as aspiracións doutras autonomías a controlar máis competencias agudizan a urxencia de reactualizar a Constitución de modo pacífico e aceptable para todos.

Disonancias?
Nese panorama conflitivo viñeron expresándose todas as voces que din interesarse por España e a súa tan disputada unidade. Os que explicitan ese republicanismo co PSOE tamén merodean polas columnas de opinión e os mentideiros, sen conxunción programática de fondo. Máis unidos parecen os que alentan a España das bandeiras nos balcóns, lazos amarelos e similares. Centrados nunha unidade monolítica e acrítica, pese aos desaguisados múltiples non pasaron do modelo preceptuado para os centros escolares por aquelas Enciclopedias de segundo e terceiro grado, a Historia do Imperio Español ou El libro de España, de obrigada lectura como o NODO. Con esa memoria, non aceptan que idealizar ante os cidadáns a mesma historia que se contou tanto tempo conduce a escaladas de tensión e limitacións de convivencia, similares ás que tamén suscita o Instituto Polaco da Memoria Nacional cos seus relatos sobre antisemitismo ou os campos de concentración.

Todos miran de socate as eleccións. Case todos pendentes do veciño, entre un neoliberalismo sociable e unha descafeinada socialdemocracia que non alteren a baralla. O relanzamento do curso político, de curto voo, mostra que aínda nos custará lograr un relato plural e democrático onde arriscarse por iso sexa recoñecido. Difícil para as xeracións educadas de modo alleo a que a liberdade sen igualdade e a igualdade sen liberdade xeren mala conciencia. E máis nesta intrincada encrucillada, cando o que se necesita non son precisamente dogmatismos e irregularidades, senón xenerosidade, lealdade e compromiso co coñecemento e os problemas que ten a sociedade española. Tamén en educación, por suposto, onde as tendencias á disgregación e ao privilexio seguen vivas desde hai moitos anos, incentivadas polos sectores máis conservadores do noso panorama político. Por tentalo que non quede.

TEMAS: Memoria histórica. Historia actual. Reforma constitucional. Igualdade democrática. Igualdade educativa.

Manuel Menor Currás

Madrid, 30. 08. 2018