A linguaxe e o silencio definen boa parte do que sucede

Adentrase na súa relación permite entender o que pasa e o que pasou.

É 25 de abril, día relevante para a historia da liberdade en Portugal e, tamén en España. E os partidarios de VOX-PP &Cía. recréanse con disputas nominalistas para coar decisións contrarias á liberdade de todos. O da “prioridade nacional” e o “arraigamento” parece novo. O pasado, con todo, ten un mostrario pródigo en asiduos ás fórmulas deste pago, moi frecuentado por ideólogos como Miguel Tellado que, segundo conta, non estaba alí e “non sabe que pasaba”. Non o di por galego senón por crecer ao amparo deste tipo de evasivas ; moitos outros galegos poderían lembrarlle o que aquel paisano dicía ante un xuíz que lle preguntaba se vira cometer un abuso: “Por unha banda xa ve e por outro…que quere que lle diga”. Despois do oído na Audiencia Nacional -no décimo día dun xuízo senlleiro en silencios e faladurías-, a sentenza deste galegofalante goza, ademais, dunha tradición de máis alta alcurnia que a que adoita atribuírse a “a clase popular”, adxectivo que xa perdeu o seu valor orixinario. Para que aluda sempre ás maneiras de facer máis convenientes ao populus na súa totalidade, aconteceron moitas outras historias que non adoitan contarse.

Guía postal de Lugo. Maruja Mallo, 1929.

Desde o propio século XVIII -como tan certeiro pintou Francisco de Goya-, en asuntos moi principais o “popular” xa pertence case exclusivamente a un sector que, desde o cumio da xerarquía social, contempla o resto como subordinado aos seus intereses; procura que as cousas, feitas con “sentido común”,  sexan  “como Deus manda”. Deste xeito , boa parte do que se omite cando se fala do que suceda é moito máis interesante que o que se verbaliza, resultando que, en moito tramos históricos dun país, é máis significativo a efectos de ver que lle pasa á xente. E para entender por que un amplo sector social sempre sofre máis carencias, o seu punto de vista e a súa memoria, son moi relevantes para configurar unha idea do que encerran os supostos “feitos históricos”. A Historia e as maneiras de contala -tamén  despois de 1978-  seguiron  tendo situacións en que explicar as reviravoltas dun “feito” -sobre todo se é “actual”- pode resultar conflitivo. Os circuítos de dificultade para que non o sexa son múltiples e, sen invocar siglas de ideoloxía ultra, falan de medo , e ata pavor. E todos contribúen a que non se coñeza qué acontece nos  puntos sensibles da sociedade cando se favorece a quen, de diversos modos e con pretextos variados, erosionan o común. Esas situacións xeran a imposibilidade dunha historia para contar xuntos e que reflicta o esforzo de todos.

Palabras secuestradas á Historia

Pretender ignorar que todo relato ten detrás -case sempre-, historias que non se atreven a contar -ou non convén contar a uns poucos-, non evita que outras memorias e documentos poidan acreditar formas de covardía e traizón á solidariedade. Sófrena, ante todo, cantos colaboraron en proxectos que parecían merecer a pena, pero esas ocultacións silentes sempre producen problemas á cidadanía, e só benefician aos afanados en acaparar poder crematístico e simbólico. O mundo dos arquivos de diversas institucións -por públicos que sexan os seus obxectivos-, fai percibir que un dos motivos polos que a súa existencia adoita ser pobre, e ás veces miserable, é que lembran as miserias que navegan do silencio á grandilocuencia. As pugnas entre cuantos din estar con algún poder dentro da organización como unha piña percíbense pronto en calquera arquivo que non fose mutilado. De entrada, adoitan situarse en espazos secundarios e o que abarcan adoita estar moi cribado. Non é difícil, ademais, detectar que non está recompilado e signado, ben porque ninguén se acorde de que tivese valor, ben porque se censurou no trámite burocrático. En que condicións de xestión está esa documentación, ou que se turistificase para posibles visitantes, non adoita ser o que máis aprecian os historiadores e xornalistas ocupados en buscar e contrastar información fiable. As aventuras de “os papeis” da “Kitchen” non son tan raras; Óscar Alzaga, por exemplo, contou nas súas “memorias documentais” sobre A conquista da Transición (1960-1978), o que viu facer con documentación que ninguén poderá xa analizar.

Segundo George Steiner, en Linguaxe e silencio (1976), que “a fala articulada sexa a liña que distingue ao home das formas innumerables da vida animal e ata vexetal” era xa doutrina antes de que Aristóteles dixese que é: “o animal que ten a palabra”(Zoon logon ejon). A observación é relevante para entender como os humanos dificultan ou impiden o seu uso. O propio Aristóteles, consciente de que só unha gran minoría podía falar ante os demais, sabía que de pouco valía a palabra se non se podía usar en público: o home completo é Zoon politikon. A historia da educación española confirma a existencia de humanos incompletos. A educación que propugnaba para o común cidadán a Constitución de 1812, sometida á doutrina de la Iglesia, naceu curta en recursos e, desde entón, a educación de todos, mesmo despois de que cara a 1990 se lograse a escolarización universal ata os 14 anos, non evitou que o “fracaso escolar”, o seu “abandono” e outras formas segregadoras repercutan selectivamente nos percentiles inferiores da renda per cápita. Como outras moitas carencias da España actual, esta permite entender que, tras as pelexas polas palabras -ocultando o que na realidade vital das persoas significan-, subsiste un amplo lastre de rutinas non democráticas. Nas aparentes modernidades de VOX-PP por presunto dereito de “arraigamento” a primacías diversas, soa rancio que esta trampa visual esperte nos bispos o verdadeiro significado do seu “aconfesionalismo”. O seu xuízo de valor suscita unha especie de añoranza por formar parte da cuarta cámara lexislativa; a Xustiza pretende, con farta frecuencia, ser a terceira e Montesquieu alucina.

TEMAS: Información.- Memoria histórica.- Documentacion e Historia.- Trampas visuais verbais.- Cidadanía plena e censitarismo.

MMC (25.04.2026)