Máis que Teoloxía parece un recurso apropiado para trolas entre adictos ou para quen necesita xustificar o inxustificable.
O que substancialmente ocorre en Oriente Medio é nova ocasión para alianzas e intereses contrapostos. Os xuízos morais que suscita falan, en conflito cos políticos, da longa pelexa dunhas e outras xentes da humanidade por ter razón e, se se dá o caso, impoñela aos demais. As primeiras narracións da Biblia, en particular a do Paraíso de Adán e Eva, a dos seus fillos Caín e Abel e, entre outras moitas a da Torre de Babel, dan conta dunha preocupación antiga por dilucidar quen acerta e, en definitiva, de que vai isto do ben e o mal. Todas as grandes narracións clásicas tiveron esta mesma preocupación, e na historia da Filosofía polarizou as discusións da Ética e a Política.
Á luz das opinións sobre as referencias relixiosas de Donald Trump
sobre o seu papel nesta guerra inútil -en que segue a Netanyahu, gardián das
esencias máis carcas do Antigo Testamento-, seguimos nesa gran dilucidación:
onde está o ben e onde o mal ou, doutro xeito, quen ten ou non razón. Entre as
reaccións que suscitou teñen especial interese as de León XIV porque, a
diferenza doutras ocasións en que a diplomacia vaticana preferiu o silencio ou
a ambigüidade verbal –ademais doutras moitas en que a súa tradición de poder levou
a aliarse cos herdeiros do Antigo Réxime-, este papa vinculou de maneira explícita a institución que
dirixe á defensa do dereito internacional e, de paso, á defensa dos
débiles. Se xa na súa toma de posesión, posicionárase a favor da que xa era
hora de que a Igrexa se incardinara na Historia como exemplo de concordia,
tanto nas meditacións que fixo no Vía-Crucis de Venres Santo, como nas últimas
declaracións acaba de lembrar que non é hora de exercer o poder dos fortes e da
“idolatría do lucro que saquea os
recursos da Terra”, engadindo, mesmo: “Xa abonda da idolatría dun mesmo! Xa
abonda de guerra!”. A súa viaxe a África é un clamor por unha paz que, cantos o
escoitan ou len a súa conta nas Redes, inevitablemente asocian aos causantes do gran conflito do momento.
Pola súa banda, o presidente colonialista americano, replicoulle que era “terrible en política exterior”. Claramente non é seguidor deste papa: “É unha persoa moi liberal, e é un home que non cre en deter o crime”; sen diplomacia algunha ousou levarlle a contraria –en público- a un papa. Actúa como outros grandes do mundo que pugnasen por poñer esa figura do seu lado. Napoleón Bonaparte púxose el mesmo a coroa imperial na catedral de Nôtre Dáme de París, o 02.12.1804, sen que Pío VII o fixese, rebaixando a súa categoría simplemente a bendicila (Le Sacre de Napoleón que Jacques-Louis David pintou entre 1805 e 1809), pero a Santa Alianza (1815) acabaría rebaixando os seus fumes. Tampouco cesaron no século XX quen optou, na súa “ilusión de omnipotencia”, magnificar o seu ego por riba do que, desde a caída dos Estados Pontificios, tivo máis valor de referencia moral que de estrito poder temporal. Moitas veces o propio Vaticano non o creu, e o século XX foi testemuña de vaivéns , indecisións, alianzas ou concordatos en que a súa hierocrática maneira de mirar aos demais, elixiu sentirse protexida colaborando ou calándose ante flagrantes inxustizas. Ese pseudopoder puido verse ante a Alemaña dos anos 30, igual que na España que vai de 1931 a 1953, que exemplifican sobradamente unha historia, en que os Acordos de 1979 prolongan privilexios de suposta superioridade ética.
Nos anos sesenta, tras o Concilio Vaticano II, pareceu que a Igrexa se inclinaba decididamente polos pobres, como predicaba Xoán XXIII. Entre 1978 e 2005, con todo, Xoán Paulo II procurou reverter esa inclinación cara a un pasado en que a xerarquía se aliaba coa “boa orde”, xusto cando Reagan e Thatcher abrían paso ao fin da Historia de Francis Fukuyama (1992). A profecía deste propagandista do neoliberalismo acelerouse, e a volta do papa Francisco en 2013 ao ideal do santo de Asís parece inspirar a León XIV a dicirlle aos líderes hexemónicos deste momento o leito do ben que necesitan as xentes da Terra; para convivir en paz, non pouca faena hai por diante para contrarrestar desenfreos economicistas guerreiros, alleos ao interese xeral. É de celebrar que decidise a continuar o labor de Bergoglio cando na encíclica Laudato si (2015) proclamaba que “o clamor da terra e o clamor dos pobres”(punto 49) é a gran cuestión de xustiza social, que urxe un “uso responsable” de recursos dos que non somos “propietarios e dominadores” (punto 2). Segundo dicía, “o desenvolvemento humano integral e a inclusión social” non están “garantidos polo mercado” (punto 109). Cando en 2020 volveu a esta cuestión en Fratelli tutti, recoñecía que coidar “a dignidade de cada persoa” (punto. 8) e “o mundo que nos rodea e contén, é coidarnos a todos” (punto 17), exactamente o contrario que fan quen “utiliza demagóxicamente aos débiles para os seus fins, ou en formas liberais ao servizo dos intereses económicos dos poderosos” (punto 155). O quecemento global, iniciado na primeira Revolución Industrial e acelerado nos anos do desenvolvismo, rompeu a diferenza entre “Historia Natural” e “Historia humana”. Todo é responsabilidade de todos, inmersos como estamos no que Boucheron chama “crises de inmanencia” (O tempo que nos queda, 2024).
Sexa cal for o sentido político que cada cidadán teña -por crente, ateo ou agnóstico que diga ser-, todos compartimos un “tempo provisional” en que é preciso desaprender o aprendido sobre o crecemento infinito, conxuntar vontades e concretar que deber ser convivir hoxe e como facelo de modo xusto. Parece lóxico, pois, que a ética para propugnar sexa distinta da que Defoe destacou ao final do seu Diario do ano da peste dicindo en 1772 que “cen mil almas levou, pero eu sobrevivo!”. A de Trump , Vance e a súa cuadrilla de prepotentes –e os seus defensores en España- é parecida, especialmente cando invocan unha Teoloxía da Prosperidade que lles sexa propicia. A ninguén se lle escapa a capacidade instrumental de que dispoñen para que, a contrafío dos intereses da inmensa maioría da humanidade, haxa involucionismos contrarios ao benestar común. Cómpre desenmascarar os seus pretextos e argucias verbais para deixar en puro eufemismo as súas mencións á Sanidade, a Educación, a Vivenda e outras necesidades requiridas unha xustiza distributiva sólida e eficiente. Fronte a estes donos dos medios de produción e comunicación, é obrigación moral non deixarse atrapar polas sofisticadas maneiras que vehiculan para seducirnos con que, se nos adscribimos ao xogo narcisista do “gústame”, o seu criterio adictivo do ben faranos libres. Sempre se repite a escena de Eva cando Deus creador díxolle: “Por que o fixeches?”, e contestou: “A serpe seduciume, e comín” (Xénese. 3,13).
TEMAS: Xustiza internacional.- Hipocrisía moral.- Teoloxía da Prosperidade.- Involucionismo.- Quecemento global.
MMC (16.04.2026)
