Manter a racionalidad complícase

Cada día que pasa, a pandemia e as súas vacinas traen novas frontes de discusión e desconcerto: non estamos feitos para a ansiedade inxustificada.

Disputan algúns de qué quixo falar San Ignacio cando nos seus Exercicios espirituais deixou aconsellado que en "tempo de desolación, non facer mudanza"; era intelixible nun mundo de cristiandade e fe en Deus, en que a constancia no camiño virtuoso era orientación a soster, o único capaz de xerar paz interior: en momentos de fraqueza, mellor sería soster a determinación que se había ter. Iso non impece que, en múltiples ocasións nas que esas imaxes tiveron gran valor organizativo, o preciso dito do de Loyola xurda de novo para miradas sen a súa perspectiva trascendente, un trasvase en que as múltiples transicións secularizadoras que houbo reorientaron as linguaxes.

 Tromboembolismos

O actual é, en todo caso, momento de “turbación”, “tribulación” e, se se apuran as cousas, de gran “desolación”. Mírese como se mire, todo contribúe a que o cidadán común se sinta abandoado da man de Deus e, ao que se ve, da dos seus conciudadáns, incluídos os elixidos para que leven conta e razón dos asuntos supostamente comúns. En momentos como o do día sete de abril de 2021, conflúen case todos os ingredientes para que se acelere o sentimento de desamparo e de “noite escura” da existencia. En primeiro lugar, porque en Europa, a EMA (European Medicines Agency) dixo o que dixo dos efectos secundarios constatados na vacina que leva varios días no ollo de observación e contraste de case todos cantos teñen capacidade para observar, e mostrou gran liberalidade para administrar ese coñecemento, de modo que cada Estado verá que facer “segundo as súas circunstancias”, con máis motivo que, en liñas xerais, os beneficios da vacina en cuestión di que son “maiores” que os danos.

Do cal cabe deducir -sen cualificativos de apreciación prexuízada- unhas cantas hipóteses explicativas desta determinación nada salomónica. Por unha banda, que non todos os cidadáns europeos son iguais -cousa que xa sabiamos desde a colonización romana- ao non coincidir as capacidades económicas básicas nin as cronoloxías de supostas situacións de benestar duns e outros; máis decisivo é constatar que, xa que logo, tampouco todas as mortes e riscos de vida son iguais nuns ou outros puntos de Europa, como xa tiñan comprobado cantos andaron nos camiños da emigración dos anos sesenta e setenta.

O raseiro dos números estatísticos revela, en todo caso, a real valía obxectiva de cada cal, pois o número de casos en que poidan producirse tromboembolismos problemáticos son “inusuais” pero existen e son compensados pola estatística dos grandes números. É dicir, as posibles mortes que poidan producirse, ao ser poucas son irrelevantes; constitúen -na apreciación desta sublime xurado europeo- unha especie de sacrificio obrigado co resto daqueles a quen non lles vaia a tocar esta lotería; faltoulles determinar cal sería o número adecuado para que eses supostos “poucos casos” empecen a ser relevantes no conxunto europeo por igual. Xa sabiamos isto experimentalmente, a raíz de moitas outras situacións como, por exemplo, a existencia de curvas moi perigosas na nosa rede de estradas, determinadas desde a época das calzadas romanas e que aí seguen como atractivo arqueolóxico.

Máis ou menos de 60

Nunha segunda escala de decisións, a avidez demostrada por esta vacina, seguramente inducida por instancias económicas ansiosas de normalidade, está precipitando concordantes decisións nesas pautas, pero diversas nos distintos Estados, que están traducindo xa o suposto valor aleatorio das vidas dos seus cidadáns; no noso -determinado onte mesmo a manter a decisión adoptada sobre esta vacuna desde que empezou a ser administrada-, a volatilidade valorativa móvese agora en múltiples direccións de engadido interese. Unha, principal, é a pertinente aos segmentos de idade aos que se debe seguir aplicando este “remedio”; por máis que a súa eficiencia non estea ben contrastada, causa agora un barullo tentativo de propostas cambiantes, de modo que ser nova, adulto ou estar en fase de moitos anos vividos, cobra inusitado interese a mercé de criterios discriminatorios segundo se entre ou non nun rango variable de idade. O valor dun ou outro o determina a secuencia de vacinación e do gasto que poida supoñer á administración sanitaria nacional e autonómica adoptar as precaucións máis pertinentes ao fiable coñecemento científico existente.

Dous: en paralelo, ademais, os atribulados cidadáns están vendo con impaciencia o moito que pugnan os seus líderes autonómicos por mostrar unha alegre listeza, aventurerismo, sagacidad e coraxe no enfrontamento á pandemia, de modo que locen estrataxemas que desbordan, ás veces, en “salto mortal” -como dixo un deles- o supuestamente establecido como pauta común a seguir, tanto na posible compra de vacinas como na súa administración e, por suposto, nos límites do “estado de alarma” que rexen ata o nove de maio.

Liberdades polarizadas

E tres: neste salto mortal, en que “cobernar” é o de menos, e o que importa é que falen dun como o máis arriscadamente caprichoso e audaz, incluso as eleccións democráticas son traídas a conto, e neste momento, non hai día en que non haxa algún combate, sibilino ou trapeiro, por ver quen afunde a quen e, se é posible, pronto. Levamos algo máis dun ano de confinamiento variopinto e, cando falta case un mes para a cita do catro de maio, Madrid converteuse en síntoma inequívoco dunha enfermidade rara de voluble temeridade que, en contraste con calquera outra, pode acabar resultando case tan letal para a convivencia como o están sendo os seus indicadores non propagandísticos de atención á Covid-19 para a vida humana dos seus habitantes.

A gratuita polarización, especialmente forte ao lado ultraconservador, está levando a situacións en que os sofismas twiteros voan polo aire acotío, contrarios a calquera entendemento real do que sucede. Xa non é raro, ata, que, ás veces -como nos nosos patios de recreo de cativos, en que disputabamos por parcelas de barrio ou de rúa ao noso alcance- vaian acompañados por bastante máis que palabras provocadoras. Entre adultos, non estaría mal algo de sensatez racionalizadora antes de que Os desastres que pintou Goya, ou o Atila en Galiza a que prestou atención Castelao, poidan desbocarse inopinadamente. A suposta “liberdade” que, segundo case todos está en xogo, non é iso; este teatriño cotián, escenificado onte en Vallecas, arrastra excesiva hipocrisía e moi dispar compromiso co benestar de todos.

TEMAS: COVID-19.- Plan de vacinación.- Polarización política.- Imprudencia moral.- Cogobernanza.

Manuel Menor Currás

Madrid, 08.04.2021

Son fortes as institucións?

A propia Ciencia é posta en cuestión polos que teñen que tomar decisións que non se atreven a tomar.

Cando se fala das institucións, non queremos ter en conta que son fórmulas organizativas que os humanos nos dámos para que pareza que somos racionais. Esquecemos o lado irracional que tamén temos, que pode facer que se queden baleiras de sentido mentres seguimos dicindo que son fortes ou débiles, cada cal segundo vexa ou lle interese.

Cogobernanza?

Hai nada, a abandeirada reunión da Porta do Sol insistía na unidade e a cogobernanza; vendíannos a idea de que se ían axudar moito o goberno autonómico e o central, porque o importante era a saúde dos cidadáns. Faltaron unhas horas para que o criterio teórico decaese; cada cal polo seu lado e cos intereses electoralistas primando sobre o principal. Ninguén se atreve ou non quere ter a responsabilidade de tomar as medidas máis convenientes para atallar o problema e cada día que pasa entra máis en crise a cuestión organizativa deste país. Para chegar tarde xa deron bastantes mostras desde o mes de marzo e para poñerse paus nas rodas uns a outros tamén, e non parece que a tan invocada “responsabilidade individual” dos cidadáns sexa quen por si soa de arranxar o que non lle corresponde: que se fixo coa atención primaria, os rastrexadores, a infraestrutura sanitaria pública ou a investigación científica. Que dicir do non feito no ámbito educativo, onde as aulas, os profesores e os medios on-line arbítranse en cada sitio ao seu xeito.

Dos cambios de criterio respecto de como xestionar a pandemia habemos ter ampla experiencia nestes meses. Sempre dubidamos de que fosen criterios “científicos” os que primaban, simplemente porque é incrible que a propia ciencia sexa un composto aséptico e indiferente a cuestións de intereses e ideoloxías. Sucede coa ciencia algo parecido ao que a nova elixida para xuíza do Supremo de EEU, Amy Coney Barrettt, dixo da súa imparcialidade ante a lei pese aos seus prexuízos ultraconservadores á hora de tratar asuntos controvertidos.

Tan pouco serios somos nas decisións supostamente científicas respecto de a COVID-19 que sempre puidemos ver variacións non só nas medicións e os seus propios criterios non coincidentes -pois nin sequera sabemos a cifra de falecidos- e, sobre todo, nos xeitos de aplicalos no que supostamente servía de baremo para coñecer e decidir sobre o problema. Que había outras interferencias nas decisións era evidente: a economía e especialmente a dalgúns sectores primando sobre outros, prestos á hora de reclamar ou indicar solucións que non solucionaban nada, foi inmediato. Cada cal ao seu, sen coherencia común.

E o que acaba de suceder era predicible: sendo tantas as cabezas pensantes en 17 comunidades, a cogobernanza non podía ser tan marabillosa como nos dicían. Desde o principio, foron visibles múltiples discordancias en canto ao control principal e agora é máis visible a secuencia do ocorrido, ata o punto de que, en Madrid, o que antes se dixo xa non vale, porque, segundo o seu guión ideolóxico, hai que dicir exactamente o contrario, válido agora aínda que hai dous días non o fose. Ao parecer, a ciencia ou os criterios científicos -agora de 500 casos por cada 100.000 habitantes- non serven, porque non é o mesmo un territorio que outro: Madrid non é igual que outros territorios. Pero non din que tampouco é o mesmo o Norte que o Sur de Madrid; a “diagonal de Madrid” é sobradamente coñecida por moitos sociólogos, cun diferencial de máis de catro anos de esperanza de vida polo mero feito de nacer nunha ou outra vertente desa liña nada imaxinaria que vai do NW ao SE madrileño. Que máis dá! Levamos así desde que hai memoria dos barrios madrileños na literatura documental, sen que ninguén lle puxera remedio a esta modernidade de cada momento do pasado: é unha curiosidade antropolóxica, excepcional para o turismo de proximidade.

Ignorancia selectiva

A metade dos artigos de Larra nos anos 30 do século XIX poderían repetirse coma se non pasasen case douscentos anos; non aprendemos nada; sería romper unha tradición de ignorancia selectiva. Aforramos imaxinación: unha boa parte dos debuxos de Goya nos seus extraordinarios cadernos -o Caderno C, sobre todo- valen para ilustrar noticias de agora mesmo. E entre tanta improvisación que segue a tanta suposta reunión para seguir discutindo e non atopar criterios a compartir, volve ter certa razón o refrán parvo: “reunión de pastores ovella morta”. Os casos de contaminación crecen e a morte axexa en cada esquina aos máis despistados ou en situación de risco por idade, pobreza ou directa exclusión social: se non sabemos o número de maiores falecidos por esta pandemia, menos saberemos ou de quen morreu por abandono ou deixación, indiferentes a se son galgos ou podencos os que lles afincaron o dente mortal.

Mentres, gaña a partida a Covid-19 e tampouco parece que perda o tempo o desmantelamento da asistencia pública e a reconversión do benestar común en cotización privada: cada cal vaia vendo como se apaña para entenderse co que lle caia, sobre todo en asuntos de saúde, idade biolóxica e, se está en idade de ter fillos ao seu cargo, respecto da educación dos seus fillos. Para que quereremos entón as Autonomías e o propio Estado, se non vai servir para protexer a todos, senón tan só para que uns poucos estean tranquilos no que ao fin será enteiramente seu? Quen os atenderán cando todos os demais perezan? Antonino Neto, poeta excelso de Verín (Ourense), acaba de escribir: “Ás veces penso en chamarche, nai. Estás ben? Que me contas de todo isto que nos dilúe…?”

Manuel Menor Currás

Madrid,28.09.2020

TEMAS: COVID-19.- Cogobernanza.- Educación pública.- Asistencia pública.- “A diagonal madrileña”-

Renqueamos entre "o novo" e as reformas

Chegamos a un punto en que dubidamos, porque estamos en fase de decidir se seguir adiante ou permanecer quedos, coma se fose posible.

É a indeterminación entre un arre! e un xó! que un nervioso campesiño galego lanzaba ao seu burro, parado nun charco do camiño. Unha das varias razóns da indefinición en que nos atopamos é “o novo”, a outra as reformas.

O novo

Esta dirección do movemento social ten á súa vez moitas vertentes. Cada cal ten o seu modelo predominante respecto diso, sen que ninguén domine aínda e algúns sexan minguantes. Se facemos caso ao ruído que meten, empeza a tomar corpo de novo o modelo dos que propoñen unha ben xerarquizada sociedade, baixo unha racionalidade “natural”. Quen o diría; invocan tanto a liberdade de movementos -e de mercado- que confían en que o COVID-19 faga un bo labor de selección darwinista, coma se estivese delimitando en cada barrio aos mellor dotados para sobrevivir nos próximos meses de incerteza se fixese falta saír a cobadazos adiante, pase o que pase. De momento, tratan de impoñer as suas caceroleiras sonoridades en moitas zonas urbanas por enriba de calquera aplauso aos que estean sendo responsables nos seus postos de traballo sanitarios ou de calquera outra índole.

 

Acompáñaos nesta peregrinación cara a un novo concerto social os que presionan e empurran aos alcaldes e concelleiros coa importancia trascendental da cultura do bar e a terraciña. Invocan que son moitísimas familias as que viven de que as demais tomen canas, e que moitas nais non dormen se os seus fillos ou fillas, logo de facer un máster, non son contratados para servir a tanta humanidade sedenta. Coma se o gran futuro de España dependese estratéxicamente de que medrase o número de camareiros dispostos a ser contratados en precario, e de que todo o chan urbano estea dispoñible para tanto emprendedor incomprendido. 

Ninguén se queda atrás nas demandas que tanto florecen nesta desventurada primavera. Nalgún “Ministerio da Abundancia2 como o de Orwell en 1984, debe haber xa alguén encargado de anotar os gremios afectados pola situación creada por esta desgraciada pandemia. Non paran de aparecer cada día os que, paseándose con máscaras de deseño, temen quedar ao bordo da subsistencia ou do racionamento nos próximos meses; todo o que sabe que intúe que ten ao seu lado un grupo de colegas en similares circunstancias á súa, enseguida esgrime un informe de agravios que os responsables de Facenda han de atender con preferencia pola súa perda?.

 

E aí van detrás como tolos apocalípticos algúns líderes espabilados, querendo comandar esa desaforada necesidade de levantar cabeza por encima doutros que pugnan polo mesmo. Toda crispación é pouca; non paran de levantar calquera tipo de lebre con tal de que poida ser obxecto de caza pracenteira. Nesta pelexa, xa pode distinguirse aos que todo lles vale, unha cousa e a contraria, con tal de ver se todos nos pegamos un trompazo para vir enseguida a “salvarnos”. “Obxectivo común” e “cogobernanza” non figuraban na súa gramática de Primeiras Letras. No medio, están os mortos; gardarémoslles loito colectivo uns días, sen que -en pleno século XXI- saibamos exactamente as súas cifras; para que se diga que as estatísticas non teñen nada que ver coa dor.

 

Neste inmenso barullo tamén están cantos cidadáns sigan vivos sen saber se interesan moito a alguén. Non se estrañe ninguén de que nesta procura da nova sociedade que traia “a nova normalidade” consumista, moitos non saiban a que carta quedarse cando a poética dos máis berrón embauca a moitos. Non é a primeira vez que sucede: ¡Atención a cantos invoquen “o novo”! Iso pregoaba o que en Navarra era coñecido como o “Cura azul”, director de revista Xerarquía, de curta duración e obxecto de culto falanxista; e iso adiantou un dos homes que máis determinaron a política educativa “nacional” desde aquel 18 de xullo: José Pemartín, autor dun libro programático: Que é “O novo”. A “realidade” estábana creando eles coa súa propaganda.

As reformas

Como outras que foron, as reformas que veñen aproveitarán as crises para impoñer os intereses hexemónicos, case nunca coincidentes cos da maioría dos cidadáns se facemos caso aos estudos serios doutras etapas críticas da humanidade. Neste momento, cando algunhas das vías de arranxo dos desastres que causou esta COVID-19 só poden vir de Bruxelas, asistiremos a decisións condicionadas por pertencer a nosa estrutura económica ao universo periférico. O centro, marcado desde o Banco Central Europeo e os seus brazos en Berlín, Bruxelas e Estrasburgo, ábrese a prestar axuda económica ao que vaia a ser a “reconstrución económica”, que enseguida tomará o centro da vida política. Pero ninguén regala nada; a cuestión é a contrapartida de “as reformas” a que debamos de comprometernos a cambio.

En que vaia a consistir apertarse o cinto e a quen corresponda facelo prioritariamente será o gran debate que nos espera; canta precariedade esteamos dispostos a suprimir ou canta esteamos en fase de aumentar, con máis pobreza, máis precariedade e, en definitiva, menos xustiza distributiva, é o que está en xogo. A gran cuestión será saber quen paga e quen se segue levando a parte máis substantiva da renda que sexamos capaces de xerar no medio de tantos problemas, xa visibles nos puntos onde se distribúe comida aos máis necesitados. 

O único claro é que imos ter moito que aprender aínda. Neste momento en que as palabras demagóxicas xa voan para intentar convencer aos máis incautos co sentido cambiado que teñen na fala común, o que mellor podemos facer é o que recomendaba Antonio Machado a través de Juan de Mairena: “repensar o pensado, e dubidar da súa propia dúbida, que é o único modo de empezar a crer algo”.

TEMAS: COVID-19.- Xustiza distributiva.- Lealdade democrática.- Crise económica.- Cogobernanza.

Manuel Menor Currás

Madrid, 27.05.2020