Un cambio de ano apenas modifica o tempo cultural

Empeza 2025, con vontade e desexos contraditorios para que as cousas cambien de verdade.

 Non faltan quen confunde os cambios cronolóxicos cos que modifican aspectos relevantes da vida persoal ou social dos humanos. Os primeiros ritman –como é o caso do ano orbital terrestre- feitos, realizacións, propósitos, proxectos e expectativas cotiás, dunha  evenemencialidade de limitado alcance case sempre. O tempo dos segundos adoita ser lento e, con frecuencia, dura décadas e ata séculos de anos comúns; refírese a saltos cualitativos nas maneiras de facer e convivir, que alteran pautas anteriores de diverso tipo. Canto máis fortes son esas modificacións, máis duración temporal adoitan necesitar. Os grandes cambios na evolución humana, desde a Prehistoria ata a actualidade, duraron séculos, e igual sucede coa evolución dos dereitos e liberdades sociais e democráticas; desde que empezaron a mencionarse como aspiración, ata que lograron formularse como talles viron pasar séculos. Son moitos os países aínda en que a Declaración Universal dos Dereitos Humanos (1948), é papel mollado en canto a todos ou moitos dos 30 dereitos e liberdades que abarca desde o propio nacemento de cada ser humano; están consignados nun documento e recoñecidos nalgunhas Constitucións, pero son millóns de persoas as que ven que fallan os seus índices de esixencia universal.

Cambia o ano cronolóxico unha vez máis. Celebramos a número 2025, se tomamos como referencia o modo de contar a secuencia dos doce meses da Terra ao redor do Sol segundo o calendario gregoriano. A referencia astronómica está no que rexe o mundo musulmán, o hebreo, o chinés e os doutras culturas; na zona occidental europea, cristianizada desde o século IV d. C., esa referencia astronómica nunca deixou do todo o antigo calendario romano. Os nomes dos meses aínda lembran aos deuses e emperadores daquel imperio, e a numeración dos anos alude ao nacemento de Xesús, teoricamente no ano 525 da fundación de Roma. A fusión de ingredientes dispares asumiuna durante séculos o “calendario xuliano”, nome debido ás reformas que introducira Xulio César no ano 45 a. C. E en parte segue despois de que o papa Gregorio XVI fixese en 1582, para a área católica occidental, algunhas precisións de días bisestos que axustasen mellor os tempos astronómicos.

 

Fotografía do autor

Máis aló e máis acó de calendarios que axuden a precisar a relación dos humanos co tempo, está a gran cuestión do cambio e a permanencia, a duración e a suposta inmobilidade que, no transcurso dunha vida humana pode percibirse. Nesta mensurabilidade non é fácil concordar. Ten tan enriba a subxectividade que, como adoita dicirse en Galicia, cada un fala da feira segundo lle vai nela. As varas de medir adoitan estar acomodadas a intereses e afectos non sempre confesables e, a miúdo, discutibles, de modo que o que a uns lles parece un avance, outros o ven como retroceso. A dificultade da concordancia, que xornalistas e historiadores coñecen ben, é case consubstancial ao ser humano. É palpable en filósofos como Schopenhauer, máis ben escéptico sobre a humanidade. E é notoria igualmente nos primeiros libros con recomendacións para príncipes na Idade Moderna. Os libros de urbanidade e bos costumes  repetíronas no século XIX e XX, e os expertos en protocolo reitéranas con novos matices. Para quedar ben ante os demais e resultar aceptables en festas de achegados e familiares como as destes días, é preceptiva a moderación e máis se na conversación non se logra evitar que non vire ao redor de política, relixión, herdanzas e afeccións como o fútbol. Segundo a Enciclopedia da Cortesía Moderna, de Noel Clarasó (1955), tales asuntos poderían ser motivo de afervoadas disputas, entorpecedoras das tranquilas veladas familiares.

 

No transo do paso do 2024 ao 2025, independentemente do que cada cal converse cos seus veciños, familiares ou amigos, rapidamente poderá comprobar o pouco que cambiará gran parte do que de verdade ten importancia vital. Dun ano a outro, a rutina e os hábitos contraídos seguirán dominando unha boa parte da escena pública e menos pública. Estes días, os discursos da maioría de políticos que saíron a contar os seus desexos, constitúen un florilexio de apaños entre a urbanidade e beliscos aos seus contrarios para soster, ante todo, o que fixesen e non modificar o propósito de saírse coa súa, non sexa que poidan acordar medidas sólidas de futuro. Nin sequera na xestión de algo perentorio como a provisionalidade do tempo que lle resta á Terra, son quen de atopar ocasión para dialogar a fondo e sen prexuízos para acordar o necesario. Menos se poñerán de acordo en cuestións que afectan ao común benestar dos cidadáns: o mesmo concepto de “ benestar de todos” molesta a moitos, na crenza de que o mellor é que cada cal se apañe como poida. Algúns hai que, para que as súas profecías se cumpran, poñen á fronte de cuestións relevantes a expertos en favorecer o libre mercado dos máis emprendedores, e eliminar toda prevención reguladora do ben común.

 

Metidos na elasticidade do tempo –que non do calendario-, no aninovo seguirán pendentes de cambio cara a ese benestar desexable da comunidade democrática, multitude de asuntos que, ás veces, están a medias, e outras nin se tocaron en multitude de anos. Entre os bos propósitos que poidan facerse estes días, ben valería a pena revisar o vivido en contornas escolares para analizar se a modernidade que corresponde á escola segue condicionada por temporalidades anteriores, que seguen poñendo en cuestión o dereito de todos a un tempo escolarización digna. Para sentir estes asuntos como un dereito, valer como referencia a autoridade de Enmanuel Kant, para quen todo ser humano ten a súa dignidade, non é menos que ninguén e a súa existencia é “en si mesma un fin”, non unha cousa que houbese de servir “só “como medio” para outro fin. É unha persoa, “un ser que por rango e dignidade distínguese de todas as cousas”, un suxeito moral e político de dereito, razón pola que a lei ha de garantir a todos os cidadáns os mesmos dereitos.

Pode dicirse que é moito o que falta para un cambio democrático que teña este profundo sentido ético. E haberá que recoñecer que no ámbito educativo falla a análise das moitas reformas que se fixeron desde que, a mediados do século XIX, empezouse a lexislar o seu sistema xeral. Como argumenta Marina Garcés (Nova Ilustración radical, 2017), co tipo de “progreso” en que fomos educados perdemos “ o futuro, [e] non podemos seguir perdendo o tempo”. Para o que nos reste, o máis innovador é aprender a facer ben o moito que queda por facer. Sorte co novo ano!

TEMAS: Dereitos e liberdades.- Dereitos Humanos.- Medios e fins.- Diálogo democrático.- Cambios significativos/cambios evenemenciais.

MMC (31.12.2024) 

Pecados orixinais e escusas

En todo relato, a cuestión é sempre o coñecemento que achega; a suposta información pode estar contaminada

Os expertos non coinciden na data, pero adoitan dar por sentado que o primeiro libro da Biblia foi escrito cara ao século XV a. C., moi probablemente cando empezou a promulgarse a hierocracia hebrea.

 Lendo o Xénese

Os seus primeiros capítulos serven de fundamento a un relato máis amplo que abarca a orixe da humanidade e do mundo, cun discurso en que Yahvé é a orixe de todo. Os humanos, obra súa e colaboradores en nomear a outros seres vivos,  desobedecen a lei divina, caen en pecado e, como castigo, son expulsados do Edén. Sen dúbida, é un dos relatos máis soados da humanidade; sen ser orixinal –pois hai outros, máis antigos-, combina un propósito de historia relixiosa, cun Deus único actuando na intrahistoria, e a intención de que as maneiras narrativas acheguen esa idea teolóxica ás esixencias da súa transmisión popular. Ser ou non hebreo, cristián, musulmán ou de calquera opción de liberdade de conciencia, “o pecado orixinal” do primeiro libro do Pentateuco segue incrustado na vida cotiá de cantos se moven dentro da xenericamente chamada cultura occidental. Rara é a noticia das que cada día soben aos noticiarios, en que non sirva de escusa de múltiples acontecementos e, sobre todo, para evadir responsabilidades de canto ocorre. Queda así aos lectores de prensa, redes e cadeas de radio ou televisión, escrutar quen é realmente o auténtico culpable de tanto descontrol, sen apelar ao comodín de recorrer a Adán, Eva ou a serpe.

 

De entrada, con todo, este itinerario ten problemas. Un terzo de cidadáns non len, e se se lles suma a proporción de cantos len papeis de moi baixo nivel informativo, publicidade distractora e ata falaz, a laudable procura de coñecemento por parte dos cidadáns responsables é outra escusa pouco eficiente. A lectura repousada, tras a que achar saberes consistentes, é complicada e pouco accesible; sobrepasa a curiosidade que eses non lectores polos que se interesan os editores –un 35,9%- teñan gran parecido cos que detectan os Informes PISA e, máis concretamente o último, evidenciando o baixo nivel de comprensión lectora que logra producir o sistema escolar español desde que, en 1857, iniciou a súa xeneralización.

Enredos e pretextos

Chegados a este punto, en toda conversación o habitual é que alguén pregunte cal é a nai do año, e xorden os sempiternos desacordos respecto diso. Entre o ovo e a galiña, o antes e o despois, a causa e a consecuencia, a casualidade ou o azar, sempre se menta algún pecado orixinal, desencadenamento de maldades, penitencias e castigos, ata que alguén acaba concluíndo nalgunha das linguas agora oficiais: xa cho dicía eu, momento en que, coma se dun TBO antigo se tratase, o desencontro “proseguirá”. O enredo e as súas escusas, condicionantes de toda “opinión pública” e os seus segredos, repítense en case todas as conversacións de bar, encontros culturais, conferencias e coloquios. En non poucos faladoiros familiares e de amigos, adoitan ser máis arrevesados a medida que se achegan unhas eleccións como as de agora en Galicia. Votar é acción democrática, actualmente tan empeñada en suplir ausencias de outrora que a súa rutina enturba a tranquila posesión da verdade de cada cal na veciñanza. Oír os relatos de cada candidato, tendo que decantarse sen máis por un, empeza a ser molesto. Un 41,12% de galegos abstivéronse nas autonómicas de 2020, e non é a choiva ou o orballo o que os cansa, senón ter que discriminar se o que oen é un plaxio do que xa dixeron os candidatos hai pouco ou se, como aqueles discos de “A voz do seu amo”, a súa conexión co que acontece é pura afectación. Votar sen aclararse de quen  é o causante do envurullo narrativo é unha lea, e máis cando, por pedilo o guión, aos bos lles vai ben e os malos son castigados. Este tipo de ficción xa dicía Óscar Wilde en 1895 (en: A importancia de chamarse Ernesto) “entristece horriblemente”. Entre tanto candidato a querernos, decantarse por alguén que non coincida con sensibilidade distinta á dos interlocutores habituais pode acabar, ademais, en acaloramentos amargos.

Fagan a proba comentando calquera noticia das que pasan cada día polos móbiles para ser substituídas de inmediato por outras; xuntas son insoportables e unha a unha, parece que o seu horror sexa afastado. O Xénese, para saír do espanto, botaba  a culpa de todo o malo a Adán, e o mesmo cabe pensar da información de miles de asuntos desagradables que copan os noticiarios. Se da seca que azouta a seis millóns de cataláns se trata, sempre cabe despistar coa sapiencia de alguén que relacione o desastre climático copeche dunha praza de touros. Se algún mandamás USA di que se están ampliando en Oriente Medio as zonas de conflito, por soster “a liberdade” de comercio, enseguida fainos ver que, unha vez que se sobrepasaron os 27.000 mortos e outros desmáns inútiles, non paran de inmediato a guerra, pero fan exercicios diplomáticos para parala. Estas formas de atallar, querendo confundir, tiñan graza cando o culpable era Adán por comer a mazá. Hoxe, para que ninguén se espante, contan con que é moi rendible –e máis barato- soster o auténtico pecado orixinal da gran maioría de atentados contra a convivencia: a ignorancia programada e o deficiente dereito de todos a un tempo   ensino digno.

No presente hispano, este pecado orixinal segue sendo o responsable de tantas historias e contos como traslocen os tocantes a cuestións case metafísica -absolutamente físicas case sempre-,  como a “amnistía” e o “terrorismo”, xuíces e “xustiza”, así como a súa lexislación, escribas e doutores vixiantes, sedicentes independentes, alleos a toda humanaconsideración que non sexa a supostamente imparcial “técnica xurídica”. Porque é difícil orientarse, merece a pena ler algo do moito que hai escrito, tamén a Biblia; contén moitas alusións á necesaria lealdade da verdade, e non aforra cualificativos ás pantomimas que a falsean. Algúns dos seus relatos son extraordinariamente luminosos para situacións moi próximas e, se se é votante indeciso, clarifican o mérito  de canto digan quen en vésperas electorais se desgañitan. Se teñen moito que ver co mal feito durante 15 anos, “polos seus froitos recoñecerédelos: Seica se recollen uvas dos espinos…? (Mt. 7,15-16). A culpa non é de Adán e Eva.

TEMAS: Verdade e mentira.- Diálogo democrático.- Falsidade e convivencia.-Liberdade de expresión.- Lectura e educación.

MMC (Madrid: 05.02.2024)

Microgolpismos perigosos

A volta á cotiandade vén acompañada en 2023 de expectativas nada halagüeñas en demasiados aspectos.

Pasados os formalismos festivos da felicidade programada, os poucos días transcorridos do novo ano traen continuísmos repetitivos do despreciable. Catro mulleres mortas, máis un neno ferido por defender á súa nai, indican a forza dunha violencia, arraigada nas relacións humanas como algo tan “natural” que só somos capaces de lamentar despois de ocorrida. Que unha guerra tan próxima como a de Ucraína proseguise no medio dunha suposta tregua de Pascua, fala máis da hipocrisía dos humanos que da súa vontade leal a uns principios de convivencia compartidos. E un asunto como o do populismo antidemocrático que os bolsonaristas protagonizaron en Brasília contra as institucións do Estado, veu a lembrar o fráxil que é un sistema en que a complexidade de cada asunto é imposible de solucionar co simplismo de quen sempre din ter razón e cuestionan as que outros poidan mostrar en propostas diferentes.

Cada un destes asuntos, e algúns outros que foron noticia nestes poucos días de 2023, súmanse aos que cada cal arrastre na súa propia contorna de mediocridade e carencias máis ou menos prolongadas e constitúen un escenario que se inclina cara ao escepticismo duro. Na España non tan baleirada, as aldeas eran, ás veces, focos de tensións e enconos cuxa axitación podía xerar escenas tráxicas; agora que media España está practicamente baleira ou a piques de estalo, a traizón a mundos de convivencia soñados como posibles mostra un mundo triste en que o cansazo, a fame e as inclemencias naturais e humanas inducen ao ensimismamento, sen garantía ningunha de que esta intemperie mal remendada na Transición non leve a enfrontamentos peores.

 

Tensións polarizadoras

 

É 2023 ano de eleccións e, tamén, de polarizacións. É máis fácil deixarse levar de lendas suxestivas que nos evadan dos problemas, que tratar de transitar os camiños da razón, a lóxica e o entendemento. A mentira, a fraude e a ficción dos falaces sofismas roldarán as nosas vidas tratando de que vexamos o que non hai, sintamos atraídos por suxerencias estúpidas e inclinemos o noso voto cara a causas que non nos liberarán de seguir sendo escravos dunha terra e unha sociedade hostil. Váisenos requirir competencia para distinguir e entender ideas complexas mesturadas con fondos sentimentos, e só dispoñeremos de rápidas suxestións, capaces de acelerar as conviccións e prexuízos que, no transcurso dos poucos ou moitos anos, construíse cada cal acerca da realidade envolvente. Os moi convencidos do seu particular modo de ver e actuar son relativamente indiferentes a canto suceda: senten inamovibles na súa verdade. Pero tamén está o amplo número dos incapaces para entender o libro de instrucións que gobernan o mundo, e menos as que rexen as pautas das súas vidas. Ademais dos dubitativos que non saben ben por onde inclinarse, están esas persoas metidas en situacións difíciles desde antes de nacer, que cren que, a pesar de verse como instrumentos de produción para intereses alleos, serán máis prexudicados se non apoian co seu voto a quen non farán nada por aliviar a súa situación.

 

É raro que as cuantificacións estatísticas dunhas e outras tendencias sexan practicamente idénticas, en dous bloques antagónicos. Adiantando o xogo da procura do voto fácil entre os cidadáns escépticos e os moi escaldados por situacións hostís que ninguén lles remedia, o paradigma obsceno que oxalá non fósemos ver repetido adiantouno a portavoz do PP no Congreso nunha turbia comparación entre o ocorrido en Brasília e o que, ao seu modo de ver, lle pasa ás decisións que adopta o Goberno de España; segundo o seu polémico chío, o asalto ultra ás institucións estatais brasileiras, aquí sería “unha simple desorde pública”. Nun contexto propiciado por acontecementos de índole xudicial e penal do mes de decembro, é interpretable, pero na secuencia que, sen ir máis lonxe, veñen debullando desde 2004, é outro insulto ao diálogo democrático. Desde que consideraron un “roubo” aquel acceso de Zapatero ao poder executivo despois dos atentados de Atocha, cando esta moza da Rioxa asumiu o papel da mítica monxa alférez para defender os intereses conservadores sumouse aos correlixionarios que xa propagaban esa doutrina antes de que o trumpismo empezase a ser un exemplo de márketing político. É posible que as súas enquisas de opinión lles aconsellen esa liña verbal por ver se deste xeito recuperan o poder que din é seu; ata é moi probable que sexa esa a causa de tan explosiva rudeza e medias verdades, suplantadoras da ética universal, pero non deixa de ser un recurso inquidante, e máis cando o utiliza no parlamento baixo o liderado supostamente centrado de Feijóo.

 

A xeometría analítica do espazo político español é cada vez máis incerta, polas variacións e invarianzas das propiedades dos corpos -non ncesariamente sólidos- que se poden someter a exame. Os atropelos do tempo fan, ademais, que os observadores, especialmente os que a comezos deste ano acumularon máis lustros, cando oen barbaridades deste tipo sexan os máis nostálxicos de tempos perdidos. Coñecen estes bizantinismos dialécticos, protectores de quen tivo sempre nas súas mans o destino dos demais; viron que a Sanidade, a Educación e os servizos públicos seguen polos mesmos camiños privatizadores de cando eran adolescentes e mozos -antes de que estas criaturas políticas de agora empezasen a gatear-, e recoñecen ben estas suxerencias propiciatorias da desolación colectiva. As desavinzas que esconden coa razón do público e a igualdade de dereitos móstranselles tan expresivas de desacordos constitucionais profundos, como causantes dunha dolorosa desorde instituida, incapaz de ilusionar con futuro algún ao resto da cidadanía. Pablo Andrés Escapa di nos seus recentes Contos de Nadal que “quen non foi viaxeiro non sabe de melancolías”, pero os “soñadores do perdido”, como quen despide a un amigo na distancia sabendo que non escoitará as palabras que lle di, empregan as que “nos consolan”.

TEMAS: Trumpismo.- Eleccións e polarizacións.- Acordos e desacordos.- Diálogo democrático.- Exclusión e egocentrismo.

MMC (10.01.2023)