Emerxen fortes insastisfaccións tralo 10-N

Non só é que sexa unha perda de tempo e de recursos. Deu ocasión a que collese forza un ultraconservadurismo de vellas raíces.

As eleccións do pasado 10-N brindan a ocasión para que, se non nos quedamos en lamentacións estériles, ocuparnos de herdanzas e aprendizaxes paralizantes. Só cando nos desprendamos desas mochilas, poderemos dicir que somos o que nos quede por ser.

Sorpresas previstas

Os politólogos e especialistas mediáticos teñen nas estatísticas xeradas nestas eleccións un amplo material documental para múltiples estudos. Aos máis ocupados no bipartidismo, os mortecinos resultados do PP e PSOE tranquilizáronos algo. Os que tivesen postas as súas esperanzas no CS ou en Unidas Podemos, quedarían máis decepcionados, polo batacazo do primeiro e polo imparado descenso do segundo, logo de ser ambos estrelas políticas desde 2014. Entre estes catro grupos, xógase, de todos os xeitos, gran parte da posibilidades dunha lexislatura, que, polo visto no escaso día e medio transcorrido desde a noite electoral, non é descartable que termine en decepcionante expectativa. Os demais grupos, en fragmentación crecente, serán comparsas máis ou menos fieis a un pragmatismo individualista, moi ideoloxizado.

Ata o tres de decembro, os máis expertos en profecías non pararán de darlle voltas á irresponsabilidade, inxenuidade ou mala estratexia que uns e outros, con pouca prudencia e máis confusión que acerto, desenvolveron nos seis meses anteriores ata desembocar nesta repetición de novembro. O panorama quedou -ata trala dimisión de Rivera- bastante máis leado do que estaba desde abril, con voluntarismos do tipo “agora si”, pero con menosescanos e máis actores imprescindibles para que cadren os números.

Vox do 15,09%

A gran conversación da noite do reconto foi para o enorme tirón dos 3.640.063 votos de VOX. Que en menos dun ano tivesen o desenvolvemento que mostraron primeiro en Andalucía, e que, entre as xerais de abril ou de agora, pasasen de 24 a 52 escanos, con 962.890 votantes máis. De onde saian eses millóns de votantes, con tendencia forte a crecer, é relevante. Non cabe pensar que esteamos ante algo inexplicable, como eran na nosa infancia os fenómenos micolóxicos do outono.

Desde 1982, en que Fuerza Nueva desaparecera oficialmente do mapa, era moi habitual dicir que en España tamén nisto eramos distinto e que, respecto de outros países europeos, eramos unha excepción polo vigor da nosa democracia. Ata hai pouco, ninguén apostaba polos ultraconservadores. Ata en fútbol, onde tiñan frecuente visibilidade os ultrasur cunha cifra que en 2014 roldaba os 10.000 -segundo o Ministerio do Interior-, dicíase que estaban “en decadencia”. Había certa satisfacción por terse reducido o número de adictos e a gravidade de incidentes protagonizados nalgúns estadios.

No entanto, merece a pena reler o que viña denunciando o Informe Raxen, que patrocina Movemento contra a Intolerancia. No de 2018, aparecía un amplo mostrario de casos de racismo, xenofobia, antisemitismo, islamofobia, neofascismo e outras moitas manifestacións de intolerancia existentes na nosa sociedade. Como é importante non esquecer a longa serie de problemas de convivencia que nos centros educativos e nas súas proximidades se veñen visibilizando para ser traballados como obxectivo educador. E igual de imprudente sería deixar fóra de toda consideración a larguísima serie de violencias en contornas desestructurados por diversos motivos: no que vai de ano, 51 mulleres foron vítimas de “violencia de xénero” e non de pura cuestión intrafamiliar -como pretende VOX-. Todo ese trasfondo violento estivo aí en todos estes anos, igual que moitos outros, alleos ao que demanda unha convivencia democrática coherente cos valores propugnados en 1978.

O pacto da CE78 supuxo unha tregua en aspectos políticos. Pero a realidade sociopolítica non cambiou radicalmente e non desapareceron vellos hábitos fascistas. É falso, xa que logo, falar do ocorrido desde entón desde unha especie de intemporalidade acrítica que sería proporcionada por unha suposta “liberdade da cultura e da educación”. Por algo Edurne Uriarte (Vox)tivo bo coidado, no debate de 24HS da noite do 11-N, de reivindicar para os seus electores que eran xente pacífica e respectuosa coa Constitución. Coma se as cousas que din e as que están promovendo onde o PP e CS lles deron capacidade de decidir, non encerrasen violencia estrutural e conceptual, promotora de pautas contrarias a unha convivencia en pluralidade. Nunha sociedade con múltiples retos e esquizofrenias alentadas por un desenvolvemento con múltiples fendas socioeconómicas crecentes -e con descontentos múltiples, non só entre os ricos senón tamén entre os pobres- esas iniciativas e modos de falar dos conflitos alentan as formas fascistizantes en que poder e orde van da man, alegremente coordinados desde as redes e os medios. As novidades non logran ocultar a nostalxia polo fascismo dos anos vinte e trinta; sobre todo,cando berran consignas cando os problemas internos dos outros partidos políticos, unidos aos da territorialidade española, conxuráronse para destapar este trasno da súa aparente hibernación.

Satisfacción social?

Desde a gran posta en escena da praza de Colón, en febreiro , quen queira estar atento ao que animou o crecemento parlamentario de VOX debería prestar atención especial á xerga e construtos como os detectados por Constanza Lambertucci, nun barrio cunha media de 112.000 euros de renda familiar, onde co PP acapararon case todos os votos: “Patriotismo”, “Firmeza en Cataluña”, “Unidade de España”, “Dereito á vida”, “Contra a Eutanasia”, “Integridad de España”, “Viva España”, “Amor a España”, “Honestidade dos dirixentes”, “Aforro e gasto recursos”, “Subir os impostos aos ricos non soluciona a pobreza”?

J. K. Galbraith, o economista e historiador americano, chamaba A cultura da satisfacción a este conxunto de actitudes propicias ao mantemento da orde instituida na sociedade adiñeirada, cando nas estatísticas sociais de EEUU-1992 había un 12,8% de pobres. Unha boa proporción nesta España actual en que os que teñen dificultades serias para sobrevivir alcanzan -segundoo VIII Informe FOESSA, deste pasado mes de outubro- ao 50% da poboación madrileña. Unha situación propicia para preguntarse se este preexistente bloqueo social ten que ver co bloqueo político resultante en España ata despois do anunciado principio de acordo PSOE-Unidas Podemos, e se non seguirá facendo crecer exponencialmente á órbita de VOX.

Hai, no campo educativo, un exemplo paradigmático -paralelo e iluminador- para acceder aos embrións que retroalimentan ao actual ultraconservadurismo ou os seus sinónimos denominativos. Ofréceo o acontecido con Educación para a Convivencia, presentada, materia presentada como proxecto innovador en 1983 e que a LOXSE non recolleu en 1990. Propuxo, en cambio, unhas unidades “transversais” de inconsistente presenza curricular e, logo de 16 anos, a  LOE retomouna ao seu modo naquela Educación para a Cidadanía (EPC) que non parou de ter obxectores ata que a LOMCE a suprimiu en 2013. Esta atrabiliaria historia suxire tres preguntas importantes para a calidade do futuro democrático en España: quenteme a unha educación nos valores democráticos, máis ou menos regulada? Os que abogan por soster, custe o que custe, un ensino da Relixión no curriculum escolar, indemne a todo cambio como pode verse no BOE? Independentemente da eficiencia deste corpus de materias, que tipo de cidadáns e votantes propicia a actitude oficialmente imperante?

TEMAS: Resultados eleccións 10-N.- Ultraconservadurismo.- Cultura da satisfacción.- Educación para a Convivencia.- Informe Raxen.

Manuel Menor Currás

Madrid, 12.11.2019.

A violencia -aínda que só sexa simbólica- fai dano

En educación, pode estar presente de moitos xeitos. O propio sistema educativo, como tal, adoita mostrala baixo represivas formas de desigualdade.

Os “xestos” aos que se aludía cando, fai mes e medio, pretendeuse ningunear ao novo Goberno, teñen trazos que tocan fibras en que se debaten posicións definitorias da cor -política, cultural, semántica- de nosas interrelaciones como cidadáns dun momento histórico concreto. Ao mentalas a propia prensa, a radio e a TV -definindo as súas liñas editoriais como trincheiras-, afloran posicións máis arraigadas que as que suxire o simbolismo anecdótico.

En democracia, ademais, o diálogo ha de contemplar a sabia racionalidade para atender -entre todos- aos problemas que afectan a todos. Un carácter que non teñen, con todo, as suxestións e razonamentos baseados en imposicións ominosas do pasado, privilexiadas posicións de prepotencia ou elucubracións a partir de universais só sostibles desde prexuízos amparados en suposta superioridade de xénero, de grupo ou doutra índole cultural, social ou económica. É indubidable, pese a iso, que calquera destas especies -ou todas xuntas ás veces- ten gran número de fieis adeptos. Na historia humana sempre houbo amigos de non pensar por si mesmos, partidarios de ter sempre razón e devotos de que obediencia e pensamento sexan inseparables de canto eles dictan aos demais.

Liberar?
Con isto ten que ver a educación ao tratar, en definitiva, de liberar as mentes e axudar a que creza a responsabilidade persoal ante o que acontece, ou ao querer, máis ben, someter, controlar e reprimir canto non siga pautas preestablecidas. E a iso remiten igualmente, de modo máis ou menos consciente, as organizacións e partidos que -con diferenzas notables- queren influír nas decisións que regulan as condutas comúns. Nada que obxectar respecto diso, salvo que non todas as posicións teñen idéntica coherencia. Que, por exemplo, ao falar dunhas ou outras asignaturas do currículo escolar e do peso que teñan no cómputo das avaliacións de cada nivel educativo ou que, ao suscitar as formas organizativas das aulas, do propio sistema escolar e os seus compoñentes actuais -privada, concertada e pública-, se suscite un balbordo, ten a súa lóxica. Pero tamén ha de entrar na conversación o desfasado e pouco sensato que estea sendo fronte ás urxencias cognitivas e actitudinais que se debería atender no presente. Que se xeraron moitos beneficiados baixo o descoido oficial pode ser o motivo de que non se teña en conta. Pero coñecer os despropósitos e privilexios xerados nese caldo de cultivo fará máis intelixible a ledaíña de problemas contraditorios que xera en segmentos sociais moi amplos: desatención á infancia, abandono escolar, fracaso?. A quen prexudica unha “ética de Estado”, que trate de erradicar tanta disfuncionalidade de gasto educativo e, de paso, a manipulación da ignorancia?

Reprimir?
Igual sucede en cuestións de xénero, cando mencionar as súas determinacións na vida de moitas mulleres -non digamos ao falar de LGTB-, suscita fortes pugnas retardatarias. Baixo un tratamento de “ideoloxía” despectivo, pensar de modo contrario ás análises do feminismo ou a sociología crítica sería a santa verdade natural e inamovible. De nada vale nestes casos que, na conflitiva realidade, os cómputos estatísticos sexan tercos e levemos este ano 30 mulleres asasinadas violentamente ás que poderían sumarse outras 20 na desgraciada lista. Engádanselles os miles de casos de odio que, desde 1992 en que se leva rexistro, viñeron acontecendo e verase mellor se, cando se tocan estes asuntos -o mesmo que cando de educar en valores cívicos compartidos por todos os nosos escolares-, estase falando de algo secundariamente epidérmico ou non debésemos deixar de lado tanto prexuízo e parcialidade como se esgrime cando se quere estar en permanente roda de prensa... Na convivencia humana -e máis en tempo vacacional- todo é máis harmonioso cando cesa a violencia simbólica. Entre adultos, corrómpese gravemente coa mentira ocupada en axitar bandeiriñas no canto de afrontar responsabilidades.

TEMAS: Ideoloxía. Historia políticas educativas. Informe Raxen. Violencia de xénero. Privilexios educativos. Dereio a unha boa educación. Educación liberadora. Violencia simbólica.


Manuel Menor Currás

Madrid, 29.07.2018

Previr a intolerancia é salvar o estilo de vida democrático

A UE estimula a cooperación dos centros educativos coas administracións e os cidadáns, e que se amplíen as competencias dos docentes

A ministra de Educación defendeu que haberá que crear unha “asignatura obrigatoria en valores cívicos e éticos”, o que non pareceu gustar aos bispos, que din temer que se impoña “unha ética deEstado”. Este xogo contraposto entre dous modos de entender a educación sostendo os medios para que siga sendo confesional, remítenos ao que o Vaticano e España empezaron a pactar o 28.07.1976, logo de 40 anos de intenso control moralizante. Mentres en Francia hai 113 anos que decidiron evitar interferencias eclesiásticas, nós acumulamos moitos atrasos na axenda educativa,entre eles unha inusitada trazabilidade de confesionalidade no currículo escolar, coa súa inmediata repercusión no alumnado pola súa facilidade para a boa nota. Para os promotores da LOMCE, o privilexio tamén alcanzou aos profesores de Relixión: en Andalucía, por exemplo, un 12% nin dan clase, pero seguen aí a diferenza dos interinos, pendentes de que se revirtan os recortes de 2012.

A aritmética parlamentaria non facilitará a Isabel Celáa que a súa xestualidade verbal modifique moito a vida escolar. A estratexia episcopal, en cambio, pode mover aos seus máis ruidosos fieis cara a novas cruzadas. Talvez por iso, a cambio de que non poña pegas co que vaia acontecer en Cuelgamuros, xa estea apalabrado o xeito de facer case nada no ámbito educativo. O certo, con todo, é que, non só á luz da nosa contorna sociopolítica, senón por razón das sacudidas que recibe a convivencia a escala internacional, europea e española, urxen políticas que ofrezan un sistema moral compartido, valiosas para potenciar a tolerancia entre todos os cidadáns. Non se cobre esa urxencia con fundamento confesional. Habitualmente excluínte das regras de vida doutros, o privilexiado en España desde 1851 acumula -nun minguante panorama de practicantes- grandes parcialidades históricas e morais: curas e bispos ultraconservadores e de aire cismático, clásicas intransixencias en cuestións de sexo e dereitos das mulleres, e outras actitudes nada exemplares.

O Informe RAXEN

O ensino pluralista en valores cívicos vén urxido polo inquiedante panorama de datos que mostra o Informe sobre evolución dos incidentes relacionados co odio en España, 2016, do Ministerio do Interior. As razóns de manifestacións e delitos de odio e intolerancia son variadas: misoxinia e sexismo, disfobia e aporofobia (contra os pobres), homofobia e transfobia, negrofobia e afrofobia, antixitanismo e romafobia, islamofobia e outras intolerancias relixiosas, antisemitismo e xudeofobia, xenofobia e populismo antiinmigrante, ciberodio -máis dun milleiro de Webs e sites en Internet-, violencia futboleira ultra e ata música racista. Os crimes, delitos e incidentes detectados por estes capítulos foron 1328 en 2015 e descenderon a 1272 en 2016, pero foron especialmente crecentes en razón de racismo ou xenofobia ( 32,7%), discapacidade ( 20,6%), ideoloxía ( 20,4%), e orientación ou identidade sexual ( 18,1%). O Informe RAXEN, do Movemento contra a Intolerancia que lidera Esteban Ibarra, engade ás entre 4.000 e 6.500 vítimas destas agresións, a luctuosa suma de 80 falecidos desde a morte de Lucrecia Pérez en 1992. Se se suman os 30 feminicidios anteriores ao nove de xullo -a sumar aos 720 acaecidos desde 2007- medra a urxencia.

Hanse de fortalecer, pois, as razóns comúns da convivencia e crear un ensino baseado en valores cívicos, asentado nos Dereitos Humanos compartidos por todos. Non será porque a UNESCO non o propugnara reiteradas veces, entre elas no consello executivo de 23.11.2015, alertando sobre o urxente de que “os educandos sexan cidadáns do mundo creativos e responsables”, para fortalecer a Axenda 2030 da ONU en prol dun Desenvolvemento Sostible. As recomendacións do Consello Europeo e da UE tamén camiñan no mesmo sentido: promoción da cidadanía e os valores comúns de liberdade, tolerancia e non discriminación a través da educación.

TEMAS. Dereitos Humanos. Valores democráticos. Confesionalidade escolar. Artigo 27 CE. Acordos España-Vaticano (1976-79). UNESCO. Consello Europeo. Informe RAXEN.


Manuel Menor Currás

Madrid, 12.07.2018