Conxugar os verbos de acción é cada vez máis complicado.

Entre o tempo pasado, presente e futuro, transcorren demasiadas cousas. Poucas veces as calibramos do todo, pero motivan perplexidade

Como outros asuntos menos solemnes, tampouco este é novo. Foi un dos debates máis importantes da filosofía grega. Heráclito e Parménides, cando falaban do “ser” falaban do tempo e a mutabilidade ou perennidade. E toda a Literatura, oral e escrita, segue ocupándose do tempo, da posibilidade de atrapalo e fixalo para as xeracións futuras. Borges, bo coñecedor dos libros sapienciais da Biblia, na “penumbra” do seu “declive” –cando xa era cego e estaba entrado en anos- afirmaba que “Somos a nosa memoria, somos ese quimérico museo de formas inconstantes, esa chea de espellos rotos (Eloxio da sombra,1969). A todo iso engádese, cada vez máis firme, o convencemento de que o noso ecosistema, a propia Terra, é memoria do pasado, como mostran os xeólogos e, máis os paleobiólogos cos seus estudos sobre a historia da Terra e dos antepasados dos humanos. Despois da información que deita canto ten que ver co cambio climático, veñen dicir que a Historia global é memoria compartida e que a Historia humana, como algo independente, non existe: o xénero homo interrelacionado co medio desde as súas orixes, depende del para o futuro que lle quede.

Por conseguinte, o coherente para ver e xulgar que pasa, e decidir como determinamos, condicionamos ou simplemente contemplamos os acontecementos de cada día, sería partir de que o futuro deste presente depende en gran medida do legado que deixemos a quen veña detrás. A RAE e o Instituto Cervantes, unha vez que deixen á beira as súas discrepancias filolóxico-económicas, deberían pararse a estudar se a aprendizaxe escolar das conxugacións dos tempos de acción é correcto; pretendendo ser aséptico e pechado o pasado, o presente e o futuro real de cada verbo deixan fóra moitas determinacións que non cobren ben os “imperfectos”. Se o presente e o pasado están ligados entre si, a determinación ou indeterminación do quefacer -de fronte ao futuro humano- inclínanse decididamente cara a unha maior perplexidade. A Guía de perplexos, que o andalusí Maimónides escribiu en 1190, talvez puidese ser de gran orientación neste momento, aínda que non é nada seguro. Para un tempo de regreso aos tempos inhóspitos do pasado, Miguel Delibes deixou escrito O Herexe.

É de advertir que xusto nestes días concorren, entre outros asuntos, a sempre inconclusa paz na terra de Palestina, un non menos azaroso final para as terras do este ucraíno e os prolegómenos doutro gran conflito ao redor de Venezuela , cuxos primeiros pasos armados xa levan máis de 40 mortos. O cono sur latinoamericano está no ollo avizor da aguia imperial de Washington e, xusto onte, viu como a Milei pónselle de fronte mentres os que miran o tempo histórico na Arxentina desde un punto de vista contrario, acaban de afirmar que “o futuro é do pobo”.  Máis aló da “racionalidade” persoal ou grupal, de partido ou de clase, que se asentou no país sureño, a suposta “liberdade” política maioritaria –ata un 40%- entendeu que “o razoable” da súa aposta por “A Liberdade avanza” debía determinar o presente.

Nesta mesma semana saberemos cal é o futuro do presente “de progreso” en España, unha vez o que decida JUNTS este luns en Perpinyà (Francia) o seu apoio ao Gobierno do PSOE. Atrapados entre as súas contradicións e o avance do voto entre quen entende o “progreso” xusto nunha Alianza crecente co integrismo, probablemente leven os seus votos para tentar protexerse a si mesmos. Aínda que parezan máis taimados nas súas comparecencias públicas, non é difícil asocialos a cantos explicitamente militan nesas antípodas da regresión ao pasado -e ao pasado deste pasado-, tan “natural” que nel estaban os devanceiros de todos eles para ditarlles que era o “Dereito Natural”. Cabe lembrar neste sentido ou, por mellor dicir, non se debe esquecer –se se quere ser fiel á memoria que nos constitúe como humanos- que hai tan só uns días a ilustre deputada no Congreso, Rocío Aguirre, deixou estupefactos a propios e estraños á denominación de “ violencia de xénero”, ao dicir da sufrida por 48 mulleres en 2024 que “só foran 48. As 1235 acaecidas desde que en 2003 hai cómputo oficial non contaban, nin por suposto tampouco todas as que en similares circunstancias acontecesen ao longo da historia da humanidade. Esa síntese de “incultura” fronte ao que trataron de fixar os 30 artigos da  Declaración de Dereitos Humanos en 1948, como norma básica e inviolable para canto poida unilos, está en retroceso e son moitos os que presumen diso. A propia irmá desta señora, Esperanza, mostrouse “sen complexos” dicindo, en 2021, que “Só unha dereita unida e orgullosa da súa historia pode volver gobernar España. Niso están e contan con respaldo millonario aquí e en EEUU, a matriz do neoliberalismo que impulsa a contorna que arroupa ao trumpismo.

Tetsuya Ishida, 1992. Decidido por min mesmo.

“Todo isto debería atemorizarme –dicía Borges-, pero é unha dozura, un regreso” á memoria.  De cantos textos houbera na Terra, era consciente de poder ler tan só uns poucos. Pero o que seguía “lendo e transformando” no seu recordo era que, nas diversas caras das cousas, estas “miserias” deixaba o pasado do tempo. Cervantes, ao prologar en 1605 a súa historia de Don Quixote, “no silencio do esquecemento” e con “anos ao lombo”, propoñía unha “lenda seca como un esparto, allea de invención, minguada de estilo, pobre de conceptos e falta de erudición e doutrina”, consciente de que era unha “invectiva contra os libros de cabalerías”, e pretendía “derrubar a máquina mal fundada destes caballerescos libros”. Non cabe outra fórmula para quen pretenda perspectivas máis luminosas para moverse entre as perplexidades do presente sen aterse á suposta sabedoría que transmiten os 280 caracteres dos chíos dixitais.

No tortuoso camiño actual, pode ser un eco inspirador Byung-Chul Han, recente Premio Princesa de Asturias de Comunicación e Humanidades. O breve pero denso discurso deste filósofo surcoreano, na entrega dese galardón, é apto apara eludir tebras e vaguidades que os ontes do mundo deixaron no aire, e que un presente mortuorio reclama. Non é liberdade o que trae, senón perdas de civismo, corresponsabilidade e respecto aos demais, que non lograrán que a Terra sexa unha patria de todos, senón un deserto de exclusión para cantos non se ateñan ao despotismo mediático duns poucos. Por certo, cara a onde se inclinan as normas da Educación española, sobre todo as das Comunidades Autónomas, as súas verdadeiras executoras?

TEMAS: Neoliberalismo.- Liberdade política.- Negacionismos.- Corresponsabilidade cívica.- DEREITOS HUMANOS.

MMC(27.10.2025) 

Metamorfose actual da liberdade

 

Asistimos a unha mediática operación para cambiar o significado democrático que tivo este termo.

Desde A liberdade guiando ao pobo (Delacroix, 1830), ata a motoserra de Milei, se dicente “libertaria” –cuxas políticas homenaxea a madrileña Díaz Ayuso-, hai gran oposición. A palabra “liberdade”, amplamente polisémica, está a ser manipulada en sentido contrario ao que a democratización plural quixo darlle; baixo o seu marco conceptual, preténdese coar fortes recortes á convivencia existente, mediatizada xa en moitas frontes.

 

Liberdade contra o Antigo Réxime

O que as “burguesas” revoltas pretendían aquel mes de xullo de 1830 era limitar o poder a Carlos X, que pugnaba pola autocracia anterior á  Declaración dos Dereitos do Home e do Cidadán en agosto de 1789; querían garantir as “liberdades” e dereitos proclamados naquela revolución. Quen contemple o cadro de Delacroix tenderá a sentirse dentro desa masa popular en que burgueses e xentes humildes pelexaron polo que entendían que era de todos. Esa “liberdade”, con formas aladas, tamén está representada nos catro grupos escultóricos que, aludindo á Francia de 1792 a 1815, exhibe o Arco de Triunfo mandado construír por Napoleón en L ´Etoile. Despois da Primeira Guerra Mundial –e a homenaxe ao soldado descoñecido- nese punto simbólico de París, unha instalación artística relaciona “liberdade”, diálogo e reconciliación,.

A acumulación de significados dese lugar ao redor de “a liberdade” permite entender a súa volatilidade nunha sociedade sempre cambiante. As sucesivas guerras europeas tenderon a que se relativizase o seu valor: cada quen tiña a súa “liberdade” e intereses a defender. Serviu, mesmo, para limitar a inclinación do movemento obreiro en prol dunha irmandade internacional por riba dos intereses nacionais; os fusilamentos impuxeron unha particular visión de “a liberdade”, en nome dos intereses que -supostamente de todos- hipostasiaba cada país. Tan poderosos eran estes que cando, aínda no século XIX, o risco de fractura revolucionaria dos mal asalariados alimentaba a inquedante “cuestión social”, lograran reducir o valor de “a sacra propiedade privada”. As condicións de vida da maioría eran tan malas que a caridade e a beneficencia non alcanzaban a limar o profundo malestar que había en fábricas e suburbios. Non tiñan nada, nin sequera unha lei protectora en caso de accidentes laborais e mortes, e as protestas poñían en risco a “seguridade social” de quen se beneficiaba do seu traballo na crecente industria. Cando nos anos oitenta, o prusiano Bismarck expuxo que había que crear leis e institucións sociais, ante un mal maior a redución do poder da propiedade privada iniciou un cambio significativo: os seus impostos axudarían a crear un “Estado social”, que garantise “a liberdade” básica a moitos traballadores.

En España, aqueles problemas de “a cuestión social”, e o inicio da súa atención, recolleunos a enquisa da Comisión de Reformas Sociais en 1882-83, e mesmo Cánovas del Castillo percibiu que xa non era tempo de Caridade, senón de que o Estado ampliase as súas competencias máis aló da “orde”; fronte a o que fora a Economía política, precisábase unha Política económica (Discurso no Ateneo madrileño, o 26,11.1882) que xestionase unha atención aos problemas que padecían quen máis traballaban. Algo diso conta tamén a exposición temporal do Museo do Prado neste momento: Arte e transformacións sociais en España 1885-1910, onde o visitante pode mergullarse nos inicios das políticas sociais. É máis un catálogo de imaxes costumistas, que unha explicación das súas profundas razóns e das reticencias ao seu remedio. As actas da Real Academia de Ciencias Morais e Políticas testemúñanas  desde a súa fundación na  Lei Moyano, de 1857, incluída a reserva ante a nova interpretación do dereito de propiedade que se estaba impoñendo.

Unha liberdade que dá medo

Esta mostra tranquiliza a quen compare aquel duro pasado coa burbulla actual. Pero os datos de fondo non son tranquilizantes para a historia posterior da liberdade”. As guerras dos anos trinta –a española e a IIGM- volveron invocala de modo moi contrario. En 1941, Erich Fromm escribiu O medo á liberdade como motivo cego que conducira ao desastre: a “liberdade negativa” separa dos demais, exalta o narcisismo e conduce ao individuo ao conformismo, ao autoritarismo e á destrución, como mostra esta análise da cultura nazi. Liberar aquela Europa rota pasou pola conciencia de unión para volver fortalecer o lado social do “Estado de Benestar”, é dicir, un sólido apoio aos cidadáns comúns en cuestións vitais como a Sanidade, a Educación ou a vivenda. A inspiración do plan Beveridge: Social Insurance and Allied Services (1942), funcionou ben durante 30 anos e, en España, esa satisfacción transmitían cantos emigrantes volvían de vacacións desde Francia ou Alemaña entre os anos sesenta e setenta, pero como país tardou en ter consistencia. Os opostos ao réxime franquista invocaban “a liberdade”, inspirador de cancións como a que, entre outros, compuxo José Antonio Labordeta.

O que o “libertarismo” conservador e ata ultra pretende –apropiándose do que este termo significou para o anarquismo político- limitar as competencias  do Estado á “orde”, como en tempos do absolutismo; en todo o demais, cada cual ha de apañarse como poida competindo cos máis chulos. O sistema educativo, as formas de educar -e o que ensinar-, ocupan un lugar privilexiado nesta opción pola que Milei quere canalizar o seu país e, por adopción, tamén a España. Quen hoxe o premian en Madrid –partidarios da “liberdade de tomar cañas”-, herdaron a quen  a Institución Libre de Ensino (ILE) lles foi incompatible, desde 1876, co “libre mercado”. Sempre viron, con todo, a privilexiada “liberdade de elección de centro” –desde o propio século XIX, comou estudou Ivonne Turin-, como o máis natural. Desde 1976, o seu “liberal” gusto polo monetarismo en proveito propio viu na doutrina neoliberal da Escola de Economía de Chicago xustificación para reducir a Escola ou a Sanidade pública. O seu último espectáculo coa medalla ao arxentino inclúe a deslealdade ás institucións democráticas dos españois, pero o miolo do mesmo é Díaz Ayuso catequizando a Feijóo. Mentres os seus fieis acírrana, o aforro en compaixón que Isabel canta a un tempo con Milei ofrece o ceo político a cantos cren que A riqueza das nacións –segundo escribía Adam Smith entre 1759 e 1776- é a clave dos sentimentos morais. Nesta apoloxética descarnada desde a Porta do Sol, “liberdade” é agora “libertarismo” ou actitude de erradicar as veleidades “libertinas” de cuantos interesen –desde calquera institución- por remediar as limitacións dos demais.

TEMAS: Liberdade democrática.- Abusos do termo “liberdade”.- Neoliberalismo.- Liberalismo económico.- Liberdade de elección de centro (educativo).

MMC (Madrid, 21.06.2024).

A volatilidade deste tempo nos acurrala

 A volatilidad deste tempo acurrálanos

É tan inestable o que sucede ao redor, que todo parece imprevisible. Fainos intolerantes, aínda que sexa parecido a como foi sempre

A fraxilidade do presente traspasa moitísimo a doutros presentes do pasado vivido; iso é, polo menos, o que parece, pois todos os anteriores xa só figuran na memoria, ese instrumento non menos inestable. De fóra a dentro, son moitos os ingredientes que conflúen neste momento para xerar esa sensación de crecente levidade e, ata, banalidade do que vivimos.

Os conflitos

Ás múltiples fracturas que os máis de dous anos de pandemia trouxeron, engádense nestes dous últimos meses as que trae á convivencia europea a guerra en Ucrania, resultado en parte de problemas do pasado non ben saldados e, en parte tamén, continuidade de pulsións dalgúns actores, por salvar un pasado histórico irredento. O resultado está sendo visible en destrozos humanos e materiais intolerables; non estamos afeitos a ver cidades como as nosas, costumes como as nosas, pel igual á nosa e soños moi similares aos nosos, golpeados, maltratados e exiliados -coma se nos puides pasar a calquera-; mentres os veciños ucranianos son sacudidos, vemos arder as súas vivendas e esfarelarse os seus soños.

Logo de dous meses convivindo con estas imaxes, seguimos confusos, por non acabar de comprender o xusto e inxusto que hai detrás, quen sexan os que moven os fíos deste desastre detrás dos que sacan peito e esgrimen as súas sinrazóns. Agresores e agraviados xeran desorde á nosa tranquilidade aburguesada a tres horas de viaxe en avión; non é igual que cando sucedía exactamente o mesmo en Palestina, Irak, Afganistán ou Siria, e en múltiples lugares de Asia, África ou América do Sur, zonas predilectas do que, desde 1945, suma xa máis mortos que os da IIª GM. Este horror é o froito dun gran erro colectivo, que onte puido constatar en directo o actual presidente da ONU na súa viaxe a Moscú; o xefe da organización creada para frear o sensentido das guerras, puido comprobar a persistencia de razóns para o escepticismo mundial en que andamos.

Por estes lares, a inestabilidade tampouco anda parca de argumentos; abundan as razóns para que o optimismo ande baixo. Entre a debilidade dunha alianza de Goberno, que cada dous por tres dá motivos para o desencontro, engádese a desconfianza dunha parte dos que o sosteñen porque sentiron espiadas as súas comunicacións de móbil. Que as súas siglas sosteñan iniciativas que rocen a “desorde” en cuestións sensibles, é, de fondo, o motivo do que parece poder acabar cos acordos de lexislatura. Quede como quede este asunto, a recado que, como cando entre parellas medran os desaires, non é imposible termine en ruptura.

O “quejío”

Doutra banda, nas beirarrúas da oposición, non deixa de alimentarse a queixa metodolóxica. Non a sempre existente porque os problemas medren sempre máis que os medios para solucionalos e nunca haxa a man milagres como o do pan e os peixes, as vodas de Caná ou o do maná. Nun mar de necesidades, sempre faltan remedios que poñer; está implícito na necesidade do pacto social da democracia, entre as razóns polas que merece a pena sostelo. Non, non se trata desa queixa, senón do seu emprego sistémico para erosionar a democracia; como escusa para non facer nada, ou para torcer o emprego dos recursos dispoñibles cara a intereses máis ou menos espúreos.

Que este tipo de queixa é rendible viuse ultimamente moito nas eleccións de países próximos. A última, en Francia: algo máis de catro de cada dez votantes na segunda volta dos comicios para a Presidencia en Francia -o 41%- foi parar a unha opción política cualificada de extrema dereita. Que en España se está percorrendo este camiño, exacerbando o descontento múltiple para sacarlle partido, viuse tamén desde o acontecido nas eleccións autonómicas de Madrid o 4M de 2021. O PP case dobrou a aceptación de voto que tiña, e o sistema foi o mesmo: xogar a ser unha valente mater dolorosa permanente, sexan cales sexan as cuestións en xogo e por máis que estiveren en marcha posibles solucións. Sentirse frustrado no canto de apoiar ou dialogar lealmente -dentro das discrepancias lóxicas que sempre haberá-, é unha forma de escapismo utilitario que, desde entón, vimos ampliarse exponencialmente. Se nas eleccións e Castela e León, o desenlace final ha ir por esta vertente, é de prever que vaian polo mesmo derroteiro cansino as que se aveciñan en Andalucía para o 19 de xuño, que aumentará algo máis a amplitude do “quejío”, un pau do cante de moito percorrido cultural en que apoiar a súa utilidade política. “Empurrar” fora do rodo mediático toda racionalidade democrática entre o necesario, o posible e o importante, é un sistema moi útil.

E os pobres

Algúns dos desenvolvementos pragmáticos destas actitudes son especialmente groseiros para o sentido da convivencia, e isto é o máis grave da inestabilidade que alimenta o desánimo actual. Se as máscaras descobren o falso servizo ás necesidades comúns por parte de moitos supostos emprendedores, o uso que estea facendo dos recursos públicos, non por urxencia senón por programa de cálculo, só engorda o “saco” dos que non teñen necesidade de axudas e subvencións. Agora ben, se as metamorfoses da pobreza e das políticas que tratan de atendela seguen ofrecendo ocasións sobradas para calibrar a calidade do sistema que estamos desenvolvendo, non parece que sexa bo síntoma a disposición de bolsas para o alumnado de colexios privados, mentres quedan sen o básico os dos centros públicos, como se previu xa para o curso 2022-23 na Comunidade de Madrid.

Tampouco o é que, a colexios privados que fan bo traballo de atención social, se lles prive de seguilo facendo Hai en Madrid 11 centros concertados, a maioría confesionais, moi comprometidos na súa dedicación aos máis humildes, que van ver como este recorte afecta ao 70% do seu alumnado e ao 50% do seu profesorado. A súa pelexa por normalizar recursos para esta atención choca co que unha Dirección Xeral de Ensino Concertado -con máis man na Comunidade de Madrid que a do Ensino Público- dispón para impoñer o máis duro neoliberalismo: o que queira educación que a pague. A dispoñibilidade individual de diñeiro como sistema de igualdade contradi o que prevía un Estado Social e de Dereito e vén dicir que o “quejío” destes afectados non é rendible. Unha situación tan voluble como a actual confirma, xa que logo, que non avanzamos case nada; en 1689, John Locke xa advertía, falando da tolerancia, que “non é a diversidade de opinións -que non pode evitarse-, senón a negativa a tolerar a aqueles de opinión diferente, a que produciu todas as guerras e conflitos”. Aí seguimos.

TEMAS: Estado Social e de Benestar.- Tolerancia.- Neoliberalismo.- Público/Privado.- Pobreza.

MMC (Madrid: 27.04.2022)

Volve na súa crueza “a cuestión social”

A última semana estivo chea de incidentes nos que se puido ver con inquedante realismo a enfermiza existencia dunha loita social inacabada.

A finais do século XIX, para evitar a vergoña que daba o facerse cargo dos grandes problemas que suscitaba a miseria rampante aos ben pensantes, deuse en chamar “a cuestión social” o que era produto de condicións preexistentes antes de nacer. Non se poñía esforzo en remedialas, os males atribuíanse a comportamentos morais dos que as sufrían e todo transcorría como algo “natural”, consustancial á vida económica. Ata na cultura á madrileña da zarzuela hai algunha irónica referencia a tan enconada situación.

Estado Social

Do moito que choveu desde entón, cabe destacar que, cara a 1882, na Alemania de Bismarck iniciouse o que se chamaría o “Estado Social”: un conxunto de institucións e leis que dispuxeron detraer dos beneficios que xeraba o traballo, unha parte para resolver os problemas dos salarios de fame, infravivendas, enfermidades e, en particular, a carencia de subsidios dos traballadores ao final das súas vidas para a vellez; coas primeiras leis disposicións moitos dos problemas acuciantes empezaron a liquidarse, en beneficio da paz social. En España, aos prohomes da Real Academia de Ciencias Políticas e Morais pillounos por sorpresa, pero tamén aquí, iniciouse -aínda que lento- o cambio da Economía política cara a unha Política económica con intervencionismo do Estado, como propuxo o propio Cánovas del Castillo en 1890. Tratáronse de corrixir, dese modo, os excesos da “liberdade” económica pura e dura e, de paso, a crenza de que con caridade e beneficencia abondaba para atallar a pandemia de pobreza que a súa hexemonía xeraba, non só nas áreas urbanas que dependían dun salario miserable, senón tamén nas da España rural -aínda maioritarias- polas tan desequilibradas relacións que producía entre os tiñan moito e os que tan pouco tiñan que os pagos polos traballos eran tan míseros que, en demasiadas ocasións, non alcanzaban para subsistir. Soubérono moi ben os que emigraron a América, e sufrírono aínda mellor os que do Norte baixaban a segar a Castela todos os veráns: volvían como negros, que dixo Rosalía.

Durante practicamente todo o século XX, prosegue máis do mesmo; entre os cambios que na superficie van traendo os anos, persiste o problema de fondo, mentres a “liberdade democrática” aliméntase de que a todos lles sexan accesibles máis bens e servizos. Esta é a idea que fortalece o que, desde 1945, chamouse en Europa ?non en España, claro- o “Estado de Benestar”: durante máis de trinta anos “gloriosos”, a xente do traballo tivo mellores salarios que nunca, mellores vivendas e sanidade, e os seus fillos puideron acceder a niveis universitarios. En España, pola súa particular falta de “liberdade”, estas melloras chegaron con atraso e a contagotas; houbo que esperar a que entrados os oitenta se notase algo parecido ao que vivían en Francia, Alemania ou Bélxica, e que os nosos emigrantes por Europa contaban como milagroso cando volvían de vacacións.

E chegaron os neoliberalismos de Reagan e a Thatcher, a caída do Muro de Berlín e a descomposición da antiga Unión Soviética, xunto a historias paralelas como a protagonizada desde 1891 polo papel “caritativo” da Igrexa de León XIII, os Papas tradicionalistas, o seu apoio a gobernos alleos a unha xustiza distributiva e, para remate, as súas pelexas con quen, desde dentro da Igrexa, trataban de vivir a “Teoloxía da liberación” que predicaban. O caso salvadoreño de Ellacuría, do bispo Romeu, Nacho Martín-Baró e os seus compañeiros, mortos por mor desta “liberdade”, é de gran relevancia evanxélica, como o foi o de cantos foron a parar ao cárcere de Zamora desde 1968. E irrenunciable é o testemuño de cantos, sindicalistas ou cidadáns honrados, foron parar a Carabanchel e ao cárcere de Burgos producindo un sonoro clamor de persoas comprometidas coa “liberdade de todos”: como os avogados laboralistas de CCOO mortos na rúa Atocha ao comezo de 1977. A CE78, con todos os seus defectos, existe grazas a esta xente que arriscou todo por que a “liberdade” democrática fose posible.

Liberdade “á madrileña”

E nesta senda, crúzansenos agora os que invocan a “liberdade” para suprimir canto se avanzou na corrección do problema de fondo -a pobreza e a miseria- desde hai máis de 150 anos; cóasenos xente guapa á que non se lle coñece máis graza que a de certo descaro populista, típico de barra de bar e cultura “á madrileña”. A ignorancia de que fachendean é grave para que acaden capacidade de decisión política; o seu clasismo encuberto renega da “liberdade democrática” que tanto custou, e na que sesgadamente predican as clases existentes: son os palanganeiros da súa parte máis excelsa e queren facer medrar a distancia entre unhas e outras desde os orzamentos que algunhas destas xentes xa administran; pretenden, ata, que se monte unha pelexa a matar entre os máis pobres por ver quen se leva un cacho de pan á boca. Subidas ao púlpito da predicación que facilita a democracia, proseguen a xenealoxía do máis forte sobre o máis débil: son unha copia, “á madrileña”, do darwinismo social.

No espectáculo anarcofascista desta semana, ao non-debate público para as eleccións madrileñas seguiron: o sobres cifrados de odio nas caixas do correo de tres políticos da esquerda, o mal ambiente transmitido nun programa da Cadea Ser e, como adorno, o prepotente pasodobre neoclasista de dirixentes do Real Madrid tratando de reducir o fútbol a un asunto de negocio. Máis que signo de madrileñismo progresivo, este conxunto parece o síntoma dunha grave enfermidade; nesta parte do mundo, observada tan só desde o sufrido neste século, o que estea xerando a Covid-19, cos seus cansazos, é colateral.

Aos madrileños e madrileñas lles toca descifrar, o catro de maio, as capacidades do capitalismo neoliberal, e da súa linguaxe “á madrileña”, para facer esquecer se mereceron a pena os esforzos dos que viviron de cheo a pelexa por que a “liberdade” fose beneficiosa para todos; neste momento, o que se xoga é se perdeu sentido, se é un atraso a súa memoria ou unha perda o tempo como se expuxeron. En Madrid, hai tradicións múltiples; o dilema que serve de lema a algunha formación política ten vello cuño, e na Porta de Toledo loce unha lápida que recorda a quen, entre o absolutismo fernandino e o constitucionalismo gaditano, preferiron berrar: “Vivan as cadeas”.

TEMAS: Liberdade democrática. Neoliberalismo.- Xustiza distributiva.- Madrileñismos. Cuestión social.

 

Manuel Menor Currás

Madrid,

Este ano da peste é crecentemente aleccionador

Ninguén nos examinará das súas leccións, nin en modo on-line nin presencialmente, pero non nos libraremos dunha avaliación do que aprendamos.

Especialistas como Aguado, na Comunidade de Madrid, melloran moito a interpretación do liberalismo clásico. Certo que unha Comunidade autonómica non é o Estado, pero si parte substantiva deste (segundo a CE78); sexa como sexa, é unha plataforma perfecta para que algúns políticos se sintan “varóns”, eufemismo aristocratizante que podería traducirse como “reiciños”, de carácter máis ou menos absolutista segundo talantes e na medida que dicte un guión que alguén escribe entre bambalinas. Este vicepresidente confirma, desde a tarima profesoral do seu cargo oficial, que son partidarios do “Estado mínimo” decimonónico, tan pequeno que, ata nunha situación grave como a actual, decidiron non facer nada e que o pouco que fagan redunde en beneficio dos que os levantaron a protexer os seus intereses.

O orzamento

Mentres, en leccións anteriores, aprendemos que o 50% do orzamento de Sanidade madrileño que administran vaise a entidades privadas, descapitalizando o que resta de Sanidade pública; e nos decatamos de que, dado o déficit de prazas para atender aos enfermos que se acumulan, contrataron hospitais privados a uns prezos que parecen de suite hoteleira de cinco estrelas. En Madrid -punta de lanza do neoliberalismo máis rancio- a lección maxistral que acaban de proporcionar -exemplarizada a modo de power-point moi gráfico con actuacións colaterais- se sintetiza en que “non queremos tomar máis medidas”. Se a situación empeorase, entendemos que é o Goberno de España o que ten que tomar cartas no asunto. Adicionalmente, para que quedase máis claro, na propia Asemblea de Madrid -teóricamente a aula magna da democracia autonómica- a presidenta do lugar chamou “lerchos” aos que se manifestan ante o seu hospital estrela por afearlle a mala xestión e o schock que, nos asuntos sanitarios, está producindo. Podía ser o mesmo se de Educación se tratase, porque o explicou outras moitas veces ante a teimosía da metade do alumnado.

A conclusión, como alumnos oíntes, é pensar que moi ben, estano facendo moi ben; dan moi ben na foto da tarima, sobre todo cando se pelexan ante as cámaras para mostrarnos o afoutos que son para mostrar que, porque nos queren, están dispostos a pelexarse de continuo con quen sexa; uns segundos narcisistas nos twits dos amiguetes están divinos, aínda que ao resto do alumnado esas cuitas mediáticas nos fagan  bocexar.

A peste

É propio da escola dogmática e berrona o aburrimiento, porque nos fai conscientes de que non pintamos nada nesta historia salvo como paganos. Coidado co silencio! No patio de recreo deste colexio crece a sensación de que estes homes de palla son unha estafa. Ninguén se explica que, nin nunha situación tan grave como esta, os patrimonios duns poucos sigan medrando, por máis que esta pandemia estea levando por diante máis xente que calquera guerra convencional; recordan o que lles mandaron ler en Defoe, quen ao final de O ano da peste, di en 1722: “Terrible peste…, cen mil almas levou, ¡pero eu sobrevivo!”.

TEMAS: Sanidade pública.- Sanidade privada.- Estado mínimo.- Neoliberalismo.- Medidas anti Covid-19.

Manuel Menor Currás

Madrid, 29.01.2021

Os camiños da desigualdade medran

Son moitos os síntomas de Brexit indicativos de que camiñamos cara a un sistema moi propicio para a ignorancia e a manipulación constante

De facer caso á historia da desigualdade que propón Thomas Piketty en Capitalismo e Ideoloxía, o Brexit inglés sería un síntoma agudo da evolución cara á postpolítica. Nese proceso, xa en marcha, avecíñanse moitos outros Brexit que xa empezarían a descompoñer a orde xeopolítica en que viviramos. Thatcher e Reagan removeron moitos dos elementos que estorbaban a cultura satisfeita dos poderosos, como dicía Galbraith. Propiciaron as políticas que reduciron os beneficiados do Estado de Benestar dos anos 50 a 80. Agora, os profetas neoliberais Trump e Johnson xa dispoñen de múltiples seguidores para que, con réplicas do seísmo do Brexit que se aveciña -cambios nas relacións comerciais, movementos estratéxicos para controlar materias primas principais como o litio e as terras raras, ou múltiples xeitos de torpedear as decisións clave que puidese adoptar a COP25-, márquese o camiño a unha torturada humanidade que non logra cumprir os obxectivos mínimos que as previsións da ONU han ir fixando para que o cumprimento dos Dereitos Humanos non pase nunca de declaración etérea universal.

O que hai

En España tamén estamos, a escala, nesa dinámica de desandar o aprendido e, como o cangarexo, volver a modelos do século XIX. Mentres as aparencias da moda e costumes amables sitúan todo o máis selecto en pleno consumismo do século XXI, noutras moitas cuestións o resto de persoas e grupos ten vidas que, en moitos capítulos, seguirán moi atrás. Reflexo do que esta sociedade nosa ten debaixo é que un de cada tres pícaros sofre exclusión social -una das pautas de que mostra que España segue sendo un dos países con máis desigualdade en Europa-, o que propicia entender que noutras moitas cuestións importantes non nos poñemos de acordo. A punto estamos, por exemplo, de que esta XIV Lexislatura vaia a ser dirixida por un Goberno moi inestable, logo de prolongadas negociacións e afiadas contestacións de quen quedarían na oposición. A mellor metáfora desta inestable situación, tan inconsistente vulnerable e efémera, volve dala o texto de Beckett, Esperando a Godot, que estes días representa no Teatro Belas Artes de Madrid.

Visto este panorama desde a perspectiva que ofrece o sistema educativo español, pódese observar como repite o mesmo esquema organizativo. Mentres un 33% dos nenos e nenas van ao ensino privado e concertado, o resto está destinado, desde antes de nacer, a unha escola pública escasa de recursos e, ademais, aturando que moitos xestores das políticas educativas invoquen términos como “Calidade”, “Esforzo”, “Liberdade de elección de centro” e outros similares, non só como forma de distinción interesada senón como estratexia para demandar crecentes recursos do erario público para os seus centros privados.

Escolarizar

Unha educación universal ben atendida sempre ha ter en España unha perspectiva conservadora que non cesou de soster o seu tradicional Brexit respecto ao común dos españois. Valla de exemplo observar que, case 100 anos logo da Lei Moyano, cando en 1953 Joaquín Ruíz Jiménez propuxo a súa Reforma dos Ensinos Medios, el mesmo dixo ás Cortes franquistas que só había 115 institutos públicos fronte a 900 colexios privados. Puido engadir tamén -pois abondaba que recitase a Orde do BOE, no seu nº do 15.04.1939- como, en Madrid, suprimíronse sete dos 13 institutos que houbera na cidade e puido, igualmente, mostrar o analfabetismo consiguinte que pervivía. Con todo, na súa propia lei e noutras resolucións que adoptou -en sintonía cos demais ministros de Educación habidos desde que se montou a Xunta de Burgos, e case ata 1982- non cesou de incentivar a iniciativa privada nin as subvencións que deron seguridade ao negocio educativo. De modo que cando chegaron os Pactos da Moncloa, tamén no BOE púidose ler como -para establecer “a gratuidade progresiva do ensino”- aquel 25.10.1977 expúxose un “Plan Extraordinario de Escolarización”, teóricamente dotado con 40.000 millóns de pesetas, co que se crearían 400.000 prazas de EXB (Educación Xeral Básica), 200.000 de Preescolar e outras 200.000 de BUP (Bacharelato Unificado Polivalente) durante o ano 1978.

Aínda houbo que esperar 40 anos máis para que, a finais dos 90, se universalizara a obrigatoriedade da educación ata os 16 anos. E a saber canto máis haberá que esperar para que desaparezan os moitos retos pendentes no que a igualdade e non segregación se refire. Non só por mor da gran división social que implica a existencia dunha dobre rede educativa, en que a liberdade de elección é privilexio de moi poucos a conta dos recursos presupuestarios de todos. Tamén, porque seguen vivas moitas deficiencias, descoidos e desatencións, vixentes nos Orzamentos de que dispón a educación pública, moi por baixo da media europea.

Certa desvergoña esgrímese cando desde instancias da Privada din, para solicitar máis recursos e desenvolver o seu potencial expansivo, que é máis barata que a Pública. Sabido é, desde antes de que Esperanza Aguirre tratase de manipular o INCIE -na etapa de J. L. Garrido- que en igualdade de circunstancias obxectivas a Escola Pública é máis eficiente, como confirma o último Informe PISA, tan invocado outras veces. No seu cómputo comparativo apenas falan de zonas rurais, dos barrios marxinais e, sobre todo, da atención debida aos mozos e mozas que, por outras causas, están necesitados de todo tipo de axudas. Dese conxunto de actuacións, moi custosas e pouco vistosas con que carga especialmente a rede pública, nada din, aínda que haxa grupos que, para non cantar tanto, mostre algún testemuño rechamante de contrastante clientela. Todo o seu afán polo distrito único -supuestamente para a libre elección de centro-, vénlles de que, como en calquera outro negocio “liberal” pero protexido encantaríalles ter o monopolio da educación, como en calquera outro negocio “liberal”. Coa bendición de moitos xerarcas católicos no seu haber, queren que este servizo público siga funcionando a expensas dunha suposta “iniciativa social” -distorsionador do que ese adxectivo significa-, sen ocuparse de que propicia unha sociedade máis egoísta, en permanente brexit respecto ao 67% da poboación.

Saber sen comprender

No século XIX, antes de que existisen dereitos sociais recoñecidos e sustentados no poder do Estado, autores como Dickens ou Disraeli mostraron esta dinámica conflictiva de “as dúas cidades”. En España, a Condesas de Pardo Bazán ou o seu gran amigo Pérez Galdós tamén. Hoxe, cando as urxencias internacionais e nacionais van pesar cada vez máis na dirección segregadora, do tipo BREXIT, o risco de que os servizos sociais que máis deben unir aos españois prosigan cara a esa fraxilidade, é moi alto; a pelexa interminable por unha historia educativa en igualdade, pode desequilibrarse moito máis do que está. O terreo para que cada vez haxa máis xente que saiba pouco sen comprender nada está moi ben disposto e perfectamente abonado; tecnolóxicamente, é viable.

TEMAS: Brexit. Igualdade. Cidadanía. Coñecemento. Neoliberalismo.

Manuel Menor Currás

Madrid, 15.12.2019.

Urbanidade, respecto institucional e espazos escolares

O magreo e a desregulación impiden casar a liberdade e igualdade exixibles en escolas e colexios: un problema serio para a convivencia de todos.

En EEUU, despois do éxito do MeToo (Eu tamén), a urbanidade política exixe un autocontrol maior que o que estivo vixente. Pódese ver nas dúbidas de Joe Biden para o liderado demócrata, xurdidas de acusacións sobre o espazo de respecto que ha de existir no trato. No uso relacional do espazo, coa nosa proximidade ou distancia, dicímoslles aos e ás demais como nos importan; podemos indicar dominio, asoballamento e negación ou, como demanda o dereito en igualdade, todo o contrario. Se a linguaxe corporal é capaz de falar do libre desenvolvemento da alteridade ou, máis ben, dunha incómoda e ata noxenta vontade de impoñerse, a xestualidade ha de expresar con claridade as actitudes profundas de atención, distantes de canto suxira misoxinia ou minusvaloración.

Espazos vitais

Libros de urbanidade como o de Erasmo de Rotterdam, De civilitate morum puerilium(1530), prescribiron a cortesía a seguir no espazo da interrelación próxima. Sen esa tregua de civilidade, multitude de decisións políticas serviran de escusa aos máis fortes para impoñer o seu dominio, sempre acurtando sitio aos máis débiles. De “espazo vital” foi o expansionismo nazi: o irredentismo alemán víñao reclamando desde antes da I GM e acabaría provocando a II. Máis preto, entre as razóns de que moitas aldeas se sigan despooando, en áreas minifundistas tiveron moito que ver as condicións de trato que os poucos propietarios de “casas grandes” impoñían. Advertíase cando, para sobrevivir, un minipropietario tiña que abaixarse ante elas servíndoas e endebedándose para comer ou emigrar. En Cousas da vida, Castelao fíxose eco dos conflitos latentes nesas relacións do rural galego, cando aínda tiñan plena vixencia os foros.

Baleirada a España rural, a maioría dos enfrontamentos por un espazo vital están hoxe nas historias urbanas. É o caso, de aparencia superficial, que mostran os modos de conducir coche os que, empeñados en demostrar algunha superioridade, aprópianse en exclusiva do espazo viario alleo, ata, ás normas de tráfico. Súmanselles os usuarios de bicis, patinetes e motos que, en sitios insospeitados como as beirarrúas, complican a tranquilidade de cidadáns distraídos no seu deambular urbano. A este abuso dos espazos de todos, hase de engadir, por outra banda, o control que algúns exercen impoñendo, por supostos motivos de prestancia e dignidade, distancias con prezos distintivos, alusivos a categoría, estrato, sexo ou clase social. Aí están -entre moitas outras situacións- as diferenzas de localidades de múltiples espectáculos. Nisto -como en canto configura o noso mundo relacional-, o mercado é a suposta man invisible que arrola a fondo as nosas vidas. Determina o tipo de barrio en que se vive, a casa en que se pode vivir e os lugares por onde decorre a vida: o colexio ou a escola, os ambientes culturais que se frecuentan ou que nunca se pisarán, e as prestacións con que a educación, a sanidade, a alimentación, o lecer ou a mobilidade nos diferencia. Todo o cal alcanza a sintetizarse nos datos da esperanza de vida que, en cidades como Madrid ou Barcelona, ofrece distancias significativas dunhas a outras áreas. Para algúns sociólogos, unha hipotética “diagonal” madrileña, que divide a cidade do NW ao SE, marcaría as profundas diferenzas dos que nazan e medren a unha ou outra beira.

Distinción 

As consecuencias deste horizonte vital -en que o predominante é o cheiro a diñeiro- non pasan desapercibidas. Nunha novela urbana de John Berger, King, un can omnipresente no vagabundeo dos seus amigos marxinais, testemuña a diferenza nun episodio central en que se achegan a xente ben:” O odio que os fortes senten cara aos débiles en canto os débiles se achegan máis da conta é algo particularmente humano; non sucede entre os animais. Entre os humanos hai unha distancia que ha de ser respectada, e cando non o é, é o forte, non o débil, quen o sente como unha afronta, e da afronta xorde u odio. Ao sentir o odio do dono do iate, oubeei” (Madrid: Alfaguara,1999, páx.31 trad.).

De inmediato, o peso do código postal, a xenealoxía familiar ou as rendas patrimoniais vanse substanciando en dobrez do comportamento moral ao compás do noso tránsito por escenarios tan diferenciados, xerarquizados e interiorizados. Padécena ao noso lado, entre outras e outros, as empregadas de fogar, herdeiras das antigas serventas e criadas que -como a Nina de Misericordia-, seguen marxinais e explotadas, pese a ser con frecuencia “personaxes únicos” -como dixo María Zambrano deste personaxe galdosiano- na vida de moitas familias. Esas distancias sociais, coa súa aprendizaxe e proxección sobre o espazo vivido, son tales que deron relevancia a unha corrente analítica e pedagóxica coñecida como Xeografía da percepción. Noutras moitas escalas, dan pé á construción de cartografías sociais, con códigos en que se distinguen o rural e o urbano, o central e o periférico, o arriba e abaixo, como espazos a miúdo enfrontados sobre os que pivota decisivamente a globalización.

Espazos educadores 

Na medida en que todos estes planos condicionan a convivencia, non é indiferente, xa que logo, tratar de saber ata que punto o control social do espazo prosegue suxeito á violencia simbólica dos que -en democracia- detentan o poder e tratan de abusar del: en que proporción o noso sistema educativo contribúa a que esa tensión se amortigüe en igualdade, ou se acentúe en desigualdade, é de importancia en vésperas de eleccións, ou de que modo se pretende que elimine a visibilidade das violencias existentes. Todas as cidades son educadoras, e todos os patios de recreo e todas as aulas sono, pero non sempre do modo máis conveniente ao ben común, como, por desgraza, saben as que sufriron a “mandas” en plan de cohesionarse grupalmente. 

Pese ao pouco entusiasmo que susciten as hiperbólicas mensaxes de campaña electoral, é necesario preguntarse se non conviría corrixir unha estrutura do sistema educativo que sostivo a diferencialidade dos espazos escolares desde a Lei Moyano. Logo de 162 anos, o curso próximo pode empezar case idéntico aos anteriores logo destes dez meses de palabras. Escola, colexio e instituto seguen moi diferenciados. Baixo a formalidade de currículos aparentemente idénticos, hai idearios particulares, selección do alumnado, sostenimiento das diferenzas culturais e económicas de entrada, xeradores de hábitos e afectos distintivos que obstaculizan unha civilidade e corresponsabilidade común. A “libre elección de centro”, promovida por Friedman (1912-2006) en O roldo Estado na Educación, xustificou formas novas de selección e exclusividade que se han sobreimpoñeron ás que traiamos do século XIX. De momento, o 32,7% do sistema -segundo promedio das distintas etapas educativas- xa está privatizado e, polo que propoñen -ou consenten- os líderes de partidos importantes, émulos dos Chicago Boys dos anos setenta, a febre dos cheques educativos segundo preferencias familiares contribuirá a que as redes de ensino privado e concertada sigan in crescendo. 

Outra educación

Se non se convencen os votantes do risco que é para a convivencia alimentar desde idades temperás a diferenza grupal, o seu crecemento será a función “social” que os neoliberais hispanos queren elevar a categoría. Hai moita hipocrisía displicente nisto. No canto de escandalizarse do vicio da segregación implícita que supoñen redes educativas desiguais -para que os selectos se illen sen mestura social-, fínxese que todo vai ben pese ás dificultades que se poñen a moitos centros e ao peso diferencial dos recortes no ensino público. E coma se non pasase nada detraéndolles recursos para negocios privados, o “fracaso” e o abandono escolar -entre outras cousas- seguen a ritmos nada europeos e focalizados socialmente nos estratos sociais máis débiles.

Similarmente á cortesía que frea o liderado demócrata de Joe Bilden, debería render o respecto coidadoso dos espazos escolares. Só será posible outra educación cando os nosos representantes, no canto de falar delacon parva ignorancia, a poñan no centro das súas preocupacións polo benestar, e exista unha escola pública forte, de todos e para todos. Propugnada por J.Pedro Varela para Uruguai no último terzo do XIX, é a única capaz de facer que sintamos como propia a España común en que vivimos.

TEMAS: Neoliberalismo. Redes educativas desiguais. Igualdade de trato. Escola pública. Distinción social. Programas electorais.

Manuel Menor Currás

Madrid,10.04.2019

É o "lucro cesante" o organizador da educación?

Entramos no 2019 con múltiples xeitos de ver a vida colectiva, nos que as demandas da propiedade privada seguen sendo privilexiadas. Intemperie.© Lucia de Persia Terminou 2018, con discursos de fin de ano nas autonomías que máis parecen ansiedade dun microestatal simbolismo diferencial que verdadeira sintonía cunha compartida pertenenza unitaria. Políticamente, o comezo de 2019 aventúrase así mitinesco, con todos os anceios postos no equivocamente válido para desenlear as mentes de cantos inclinarán co seu voto as inminentes eleccións cara a uns ou outros prexuízos. Continuarán vixentes, así, a maioría dos supostos que determinan que a intemperie condicione a vida de millóns de españois. Máis aló do que os cambios climáticos determinen, enténdase “intemperie” como metáfora da pobreza, necesidade e exclusión, incluídos problemas diversos que, cando se fan notar, inciden especialmente nos que detentan estas carencias. Do CETA ao TTIP Inculcáronnos que antes que o lecer é o negocio e, como fondo, a privacidade da propiedade nas súas diversas formas; entre elas o “lucro cesante” como unha das súas figuras centrais. Cando entre 2016 e 2017, antes de que a Unión Europea o aprobase, houbo unha forte oposición a que se asinase con Canadá o Acordo Económico e Comercio Global (CETA). A razón fundamental de cantos o seguen vendo controvertido -igual que ao TTIP e outros acordos similares de libre comercio- é o “lucro cesante”, que as empresas multinacionais adoitan reclamar ante árbitros internacionais privados, deixando ao aire a pouca garantía que poidan ter as reclamacións dos máis débiles. As relacións entre países, por razón sobre todo das súas materias primas ou do seu comercio -do que non son alleas as políticas educativas-, está chea de casos particulares en que só excepcionalmente foron atendidas. O “lucro cesante”, moi estimado polo neoliberalismo e presente no noso Código Civil (arts. 1101 e 1106), remonta a súa orixe ao dereito romano. É unha extensión do res clamat domino (as cousas reclaman ao seu dono) na medida en que se considera un dano a perda dunha ganancia que non se produciu se non se alteraron as circunstancias dunha determinada situación. Tan elástica é que do xusto pode pasar con facilidade ao prepotente. Se un país, por exemplo, decide mellorar a súa lexislación salarial ou ecolóxica, as empresas -multinacionais, moitas veces- poden reclamar un arbitraxe por “lucro cesante” supostamente prexudicadas ao complicárselles as ganancias dun negocio fácil, esixindo unha compensación equivalente aos supostos danos. O quantum da prestación indemnizatoria variou na propia época romana ata a regulación actual, pero esta figura xurídica adoita resultar moi favorable aos xa arrastran unha tradición colonizadora ou de dominio de posición hexemónica en determinadas áreas de investigación e produción. Capitalismo extractivo Isto que sucede entre países acontece a diario na xestión dos asuntos públicos, un espazo en que a pugna privada por atopar beneficio empresarial é constante e, se é posible, en exclusiva, monopolio ou formato similar. Aí aniña o “capitalismo extractivo”, en que supostos “emprendedores” se apañan para atopar apoios oficiais a diversas actuacións que, por distintos medios, logran vender como “demanda social” o que é un procedemento para facer cautivos dunha actividade empresarial a amplos colectivos de cidadáns. A historia dos monopolios españois, da que Ramón Tamames fixera un bo recordatorio en 1968 (Madrid, Zyx), ha ter vizosas ampliacións posteriores a conta das sucesivas nacionalizaciones e privatizacións que se han ir sucedendo. Ambas foron case sempre en beneficio privado: o precedente das desamortizacións nos anos máis liberalizadores do século XIX non debería esquecerse. Álvaro Flórez Estrada (1766-1853) xa deixou ver en 1836 as súas desavinzas con Mendizábal mostrando como, estando de acordo en que debían realizarse, os procedementos para levalas a cabo faríanas prexudiciais para o Estado e para a inmensa maioría dos labregos, pola acaparación de terra en poucas mans e o aumento de cargas aos  que as traballaban, o gran favor que se facía á especulación e como persistiría o atraso xeral e a propia débeda do Estado (Sobre la enajenación de los bienes nacionales, Madrid, B.A.E., 1958). Deste capitalismo sen risco, sempre con rede protectora, hai exemplos recentes. Aí está, derivada desta ampliación interesada do dereito de propiedade -por riba do que a doutrina escolástica de Tomás de Aquino, entre outros, respecto ao ben común prevalente- a obrigación contraída con Acciona por parte do Estado -unha factura que pagaremos todos durante tres décadas- por mor de Cástor, o errado depósito de gas en augas mediterráneas. E aí está, igualmente, a práctica do acontecido coa vivenda a partir da liberación do uso do solo -outra desamortización á inversa dun “ben nacional” a favor duns poucos- que Aznar legalizou en 1998 e que agora volve a demandar a extrema dereita, coma se non causase suficientes problemas ao resto de españois coa burbulla do ladrillo e a crise financeira. Libre elección de centro Este clima do “lucro cesante” -principalmente como expectativa de seguridade- tamén afecta profundamente ao sistema educativo. De feito, a perspectiva de que intereses privados se sinta afectados por decisións da lexislación estatal e autonómica é contemplada con receo por múltiples instancias, empezando polas oficiais. Pero é sobre todo nas asociacións corporativas do ensino privado -en boa medida da órbita eclesiástica- onde temen perder terreo nos concertos educativos existentes e en non poder amplialos tan fácilmente como ata agora. Un presunta “liberdade de elección de centro” e unha suposta fonte de dereito como “a demanda social” -que protexe a LOMCE- serven de enganche conceptual ao predominio destas políticas privatizadoras. Basta repasar as que nestes quince anos últimos se levaron a cabo sistemáticamente en Comunidades como a de Madrid, para ver os protocolos que, para desenvolver esas premisas -de modo case sempre contrario ao interese de todos os cidadáns-, se exercitaron. O escenario resultante mostra situacións como a dun colexio público de Aravaca, cun grado elevado de racismo encuberto, ademais doutros prexuízos clasistas para a convivencia honrada que debería transmitir a organización de todo centro escolar. Se a propiedade privada e os seus arredores xurídicos non teñen couto, o empobrecemento xeral do sistema educativo irá en aumento. A escola pública é a gran prexudicada polos demandantes de máis privatizacións, subvencións ou lucros cesantes. Á difusión educativa do coñecemento -e á convivencia cívica- pasaralle o que fai apenas 118 anos acontecía no social, cando non había lexislación ningunha, en que o suposto estorbo de regulación sostiña a riqueza dun selecto grupo privilexiado. Por algo Robert Castel sostiña, en 1995, que as metamorfoses da cuestión social -e en definitiva, o modo en que se afronte a pobreza- son as que mellor expresan a consistencia democrática dun país. Que nos traerá neste aspecto 2019? TEMAS: Escola pública. Escola concertada. Liberdade de elección de centro. Demanda social. Pobreza. Cuestión social. Lucro cesante. Neoliberalismo. Manuel Menor Currás Madrid, 01.01.2019

A atención social é a gran cuestión subxacente

Prosegue a perspectiva de intemperie para 2019, salvo que o voto dos cidadáns sexa máis proclive á hexemonía do ben común sobre o privado.

Unha recente sentenza do TSJM fronte a unha demanda sobre a recentemente inaugurada medida municipal que restrinxe o tráfico automobilístico en Madrid Centro, argúe que "existe un indubidable interese público na aplicación inmediata das normas que a compoñen". Segundo este tribunal, os querelantes, o PP e Comunidade de Madrid, non detallan en que consisterían os prexuízos que cualificaban de irreparables se se aplicase a norma; “unha mera invocación xenérica" non é suficiente. Por outra banda, non serían procedentes “medidas cautelares” en contra salvo que as consecuencias derivadas do proceso resultasen “irreparables”. Non sucedendo así, aplicalas sería “un axuizamento sobre o fondo do proceso". 

Esta sentenza ten indubidable interese no terreo das políticas educativas, pola similitude de posibles conflitos entre ben xeral e intereses individuais. Unha das pugnas que protagoniza a posible reforma da LOMCE é a relativa a unha suposta “demanda social” (art. 109.2), o motivo en que se apoiaría a “liberdade de elección de centros” potenciando a súa libre creación con concerto polo medio. Esa suposta “demanda social” é proclive a fragmentar o sistema educativo por razóns alleas aos dereitos fundamentais dos cidadáns, soportando así mesmo particularidades que, a gusto dos consumidores e baixo amparo de diñeiro público, facilitaría o negocio privado da educación. Esta hábil manobra que Wert introduciu na lei orgánica aínda vixente, faculta a interpretación neoliberal do dereito universal á educación lesiva para unha educación igual de todos os españois.

A versión neoliberal

Se houbese dúbidas, José Luís Pazos mostrou en ¡No nos callarán! a interpretación práctica que, coas súas decisións sistémicas, dea a Consellería de Educación da Comunidade de Madrid a esa presunta “demanda social” e á súa tutelada liberdade de negocio educativo. Ese abano de medidas facilitou que o seu sistema educativo fose cambiando de signo -cada vez máis favorable ao subsistema privado e privado-concertado- a conta de detraer recursos á súa parte pública, dificultando innecesariamente que poida haber un sistema de cohesión compartido por toda a poboación en nome de supostos idearios particulares. Non é casual, ademais, que cando algunhas destas decisións foron recorridas e gañadas ante os tribunais, teñan pouco percorrido efectivo; que destino agarde a algúns dos implicados en diversas investigacións xudiciais sobre corrupción está por ver. Logo de 9 anos, á Gürtel fáltalle moito por dicir nas súas conexións con políticas educativas, igual que ao caso Lezo e ao dos usos e abusos a que -segundo indicios- sexa sometida a “Axencia Informática e de Comunicacións da Comunidade de Madrid” para presuntamente pagar a proveedores do PP. 

Entre 2010 e 2014, sobre todo, moitos xestores da autonomía madrileña favoreceron os intereses privados co pretexto de servir aos intereses públicos. Non só en Educación, senón tamén en Sanidade e, entre outras actividades, as da sociedade pública de Arrendamentos e Promocións, onde -para aforrar?- vendéronse edificios céntricos a compradores cos que se estipulara  que se lles alugarían para sé de diversos organismos. A mesma técnica, por outra banda, do “capitalismo extractivo” que se empregou en máis de 100 solares municipais para instalar colexios concertados de entidades amigas.

Os exexetas 

Neste contexto, pódese entender mellor boa parte do cabreo constante que teatralizan Casado e Rivera respecto ante os posibles acertos que poida ter a xestión de Sánchez en Cataluña e noutras frontes políticas. Estando por medio os Orzamentos, protestan por non poder xestionarlos eles e a súa clientela. Tamén é máis intelixible o sermonario de Aznar cando se erixe en facedor da constitucionalidade dos demais sen mirarse a si mesmo, a súa traxectoria e a dos seus dilectos seguidores. Este exclusivo sentido patrimonialista, aplicado ao artigo 27 e a como debe ser a educación dos españois, transpiran os que proclaman que a pretensión de Pilar Celáa co anteproxecto que presentará en xaneiro ao Congreso de Deputados, é “unha lei contra o ensino e contra o país”.

Borroso 2019

A discordancia entre o ben común e o moi estritamente privado fai recordar como case sempre media nas nosas opinións unha brétema de historia difícil de compartir. A un símbolo tan importante como o do Nadal sucédelle igual: sen deixarse seducir polas súas versións máis pegañentas, non só contén interpretacións enfrontadas, senón que exemplifica desaxustes en que o noso propio pasado do actual resúltanos borroso e deformado. Mircea Cartarescu, no prólogo da súa gran triloxía, Cegador, conta como “o vivaz e absurdo hoxe” versa “sobre a tensión e a falta de entendemento entre a miña mente de agora, a de fai un instante e a de hai dez anos; sobre a súa interacción, sobre a inxerencia dunha na imaxinería e as emocións da outra. [..] Canta fascinación pola ruína e a putrefacción!”. Bo sería terminar 2018 coa ambición de que tanto magreo, e tanta fascinación por un pasado desigual como está aflorando, non sexa o máis desexable para un venturoso 2019.

TEMAS: Atención social. Dereitos políticos. Políticas educativas. Neoliberalismo. Estratexias contra o Estado de Benestar. Constitución. LOMCE.

Manuel Menor Currás

Madrid, 23.12.2018