O desgastar de palabras como “liberdade” é arriscado

 Tras un ano de pandemia, a fraxilidade anímica é grande; sen sólida exemplaridade democrática, o recordo do 23-F non é suficiente.

É o momento oportuno para reler Unha princesa en Berlín, novela de Arthur Solmssen ambientada na Alemaña de 1922, en que se poden advertir notables paralelismos co momento actual. A pandemia daquel momento era a inflación, tan alta que os que entraban nalgún establecemento hosteleiro, segundo pagasen ao principio ou ao final da consumición, podían verse obrigados a dobrar o prezo do consumido. As outras pandemias que circulaban ao seu aire, alimentábanse do descontento, do hipernacionalismo, do medo á liberdade e do odio ao inmigrante, un conglomerado poderoso que, cando apareceu alguén con capacidade de movelo a gusto, foi a base máis adicta á obediencia nazi.

Editada en España en 1986, esta novela contén avisos notables para navegantes deste presente, desnortados entre as dúbidas e a metafísica. Os tacticismos duns e outros políticos, incapaces de dar a seguridade conveniente nas institucións, só favorecen a inestabilidade. En nada desaparece a inquietude, por exemplo, con renegar do pasado, exacerbar os límites da liberdade de expresión e seguir dicindo, porque si, que canto dicten os xuíces é dogma inquebrantable.

Pasado e presente

A estas alturas de suposta maioría de idade democrática -e, segundo nos insisten, dunha das democracias máis completas do mundo-, non coa que un partido como o PP, que tanta historia ten detrás, diga agora que non ten nada que ver co seu pasado e que reinvente o presente. Parece indicar unha forte conversión, pero cun arrrepentimento tan indefinido entre a atrición e a contrición ten un inclasificable mérito para o perdón da cidadanía votante. Todos terán moi presente que detrás de Bárcenas xa foi Naseiro, ao que non condenaron por unha minucia técnica que os xuíces atopan cando queren salvar a alguén. Está por diante, ademais, unha inoportuna ristra de débedas e xuízos que fan difícil a crenza de corte radical coa corrupción que poida representar o dicir que xa non sairán á fiestra de Génova 13 a saudar.

Nin se sabe, de momento, que vaian ter ocasión pronta para poder facelo noutro lugar; e mentres, vanse sabendo moitas outras cousas, nada interesantes para o fortalecimento da democracia, relativas ao rigoroso proveito dos que usaron este partido como exponente dos seus moi privados intereses. Cando nos viría moi ben alegrarnos de que sempre habemos ter aí un necesario partido liberal, razonablemente conservador, este PP di renunciar ao seu pasado, coma se fose posible actuar sen memoria. Ilumínase así máis a actitude que seguen sostendo ante situacións de estrita memoria histórica deste país, e fan moi desacougante saber en que brazos se van deixar caer sen pasado.

Judicatura independente

Pásanos tamén con moitas sentenzas ás que sempre dicimos “respectar”; non faltaría máis, pero a necesaria independencia que atribúe a Constitución aos xuíces non conleva que nos creamos o fervor do universo político pola tutela do seu soporte organizativo e prescriptivo; nin conleva, por suposto, que creamos a suposta equidade das súas sentenzas, coma se sempre fosen independentes de xuízo e que, con máis frecuencia da conveniente, non fosen ditadas amparadas nos seus propios prexuízos. O que sociólogos como Bourdieu chamaron “ruptura epistemolóxica” con saberes preestablecidos, non parece inquedar a moitos xuíces nas súas cavilacións, e ampáranse na técnica procesual como garante de imparcialidade cando pode ser unha trampa de desatinos prexuizados. Estes días, é representativa unha sentenza que dará que falar aos que anden por despachos administrativos en que haxa superiores pedindo aos seus subordinados trampas de xeito evidente discriminatorias coa suposta equidade democrática. O dos mestrados é o chocolate do loro, pero por este buraco desínchase a confianza no pacto constitucional, e acelérase a picaresca do sálvese quen poida, de que tan pouca exemplaridade adicional vimos con motivo a vacina anti-Covid.

Liberdades

Esta pedra de toque está sendo sacudida estes días de xeito insensato, non menos, con todo, que outras veces en que se lle deu leña a rabiar. O caso deste rapeiro catalán, xusto logo das eleccións na súa terra, nin parece fortuíto nin menos debería ser indiferente. Trátese da expresión de ideas, da educación dos fillos, da ampliación de calquera dos dereitos recolleitos na Constitución, ou da liberdade é un dos significantes que poden resultar máis danados se a racionalidade democrática -e non o balbordo máis audaz- non é quen de atopar o ton adecuado. Antes de impoñer cada razón particular como insuperable, cabe recordar que, como sucede coas cereixas, case sempre son varias as que se arrastran ao coller unha; e tampouco se debería esquecer que, como estudou Erich Fromm, o medo á liberdade é o causante de precipicios insospeitados, como o corte das máis prezadas.

TEMAS: Liberdade/liberdades.- Independencia xudicial.- Pasado e presente histórico.- Democracia.- Memoria histórica.

Manuel Menor Currás

Madrid, 22.02.2021

O pasado e a súa Historia importan

Relatar o pasado desde a obsesión por controlar o presente foi a gran ambición dos poderosos, ansiosos da súa memoria.

Dicíao Sergio del Molino comentando o primeiro capítulo da serie sobre Jesús Gil:”o máis triste son as caras que celebraban a honestidade brutal do seu mesías de andar por casa”, e recordaba certeiro como Walter Benjamin observara que o pasado só importa na medida en que moldea o presente. Segundo Rafael Feito, tamén sucede algo disto na recente película sobre os Beatles: Yesterday. E segundo Josem iLorenzo, os intereses e conveniencias dos reis de Asturias -no século X- determinaron a manipulación do pasado que por entón podía arrastrar Zamora. É dicir, que vén de longo este hábito manobreiro.

Encantados esquecementos

Na última entrega a Mundiario, tres breves anécdotas plasmaban o habitual que segue sendo que os relatos sobre o pasado falen máis do hoxe que do onte. Máis sistemático, Jean Vermeil reuniu textos de conmemoracións mozartianas en 1891, 1941 e 1956. Na Flûte désenchantée (Toulouse: Éditions Ombres, 1991), documentó como o compositor vienés fora utilizado como pretexto para loar as políticas -diversas e ata opostas- do poder en tales aniversarios, co resultado dunha maleable imaxe, allea á súa vida e obra.

Nese panorama xeral hai, de todos os xeitos, situacións especialmente duras. Se se tocan os conflitos españois dos anos trinta, o tempo non logrou desfacer o trastorno sufrido no seu recordo persoal ou grupal aos destinatarios de posibles celebracións ou investigacións. A fractura segue viva e o vaivén do recoñecemento mutuo segue aleatorio en moitas institucións. O paso dos anos asentou, máis ben, aos que saíron con vantaxe daquel drama e os seus criterios son perceptibles aínda en sitios significativos como colexios ou escolas, bibliotecas, concellos, etc., pouco abertos, contraditoriamente, á pluralidade. Os cambios formais dos últimos 40 anos non diluíron esa “ideoloxía” marcada por experiencias subxectivas propensas a vivir á defensiva considerando “ideólogos” “falsarios de “a verdade”- aos que teñan outra perspectiva do pasado.

Avanzouse, pero falta moito para compartir e mitificar o mesmo. A memoria e a desmemoria apréndense e desapréndense. Moitos españois apenas puideron ir sequera á escola unitaria, e todos foronadoutrinados masivamente durante corenta anos polo omnipresente nacionalcatolicismo na escola, nos púlpitos, na prensa ou no cine e na iconografía que logrou venia dos censores. Despois -como estudou Fernando Hernández , moitos mestres e profesores que trataron de explicar a “Historia actual” de España, han ter dificultades para facelo. E como complemento, aínda hoxe, o acceso a fondos de arquivo daqueles anos tropeza con problemas de todo tipo. Miradas cara ao pasado, consistentes e humoradas, como a que Andrés Sopeña fixo ver El Florido pensil(Barcelona: Crítica, 1994), non son frecuentes. 

Historiografías
É obvio que o presente non lle é indiferente a un historiador. Sempre tensiona a súa mirada cara ao pasado, aínda que só sexa para seleccionar o que pretende explicar. Con todo, non todos son iguais. Os que len o pasado xulgando o presente adoitan ser tendenciosos, repetitivos de consignas aprendidas. No trato doutros estudiosos coa documentación, o rigor analítico fundamenta os seus razonamentos tentativos de veracidade e confírelles autoridade explicativa.

A calidade da historiografía española, tamén sobre España Actual, conta na construción internacional de coñecemento. É mágoa, con todo, que, cara a dentro, teñan tanta audiencia voces ocupadas en revisionismos frentistas; editores que manipulan a quen, por comer ou epatar, alimentan o nicho de negocio existente con quen, por diversas razóns, se senten incómodos con explicacións axustadas á realidade. Que reverdezan en Twiter, Instagram e similares os custodios épicos de “a pura verdade” fai que nesta España con plurais memorias abunden os que pasan o intre a conta do noso tráxico pasado: profesorado intercambiando os seus “achados” en chats supostamente cultos, ou prácidos eclesiásticos olvidadizos de que -como recorda Mariano Gamo- a Igrexa siga sendo a “principal ganadora daquela Guerra Civil, máis que o Exército e que a Falanxe”. Os que acreditan pedigrí entre beneficiados directos dos “40 anos de paz” sempre tiveron extensións propias, ata altas instancias. 

Biodiversidade?
En democracia, conmemorar algo xuntos -a favor de alguén ou contra algo- é un xeito de reafirmar a pertenza voluntaria a un pasado compartido. Non foi así cando impuxeron o eslogan “Polo Imperio cara a Deus”, cuestión que John Elliot deixou clara na súa Historia do Imperio español. Pero os sucesores de quen como Demetrio Ramos crearon aqueles obrigatorios libros escolares insisten no seu relato exclusivo. Logo de Don Pelayo, a toma de Granada e similares, ABC avisou xa deque “arrincan as homenaxes á expedición de Magallanes e Elcano”. O oportunismo envolve as ideas con que queren xestionar este presente.

A cantos fan patria con esta afección á desmemoria colectiva estalles agradecido VOX. O seu éxito electoral -e a pugna por que sexa visible- aséntanse sobre a distorsionada Historia que se ensinou. Contan coa ignorancia programada de tan atrás, coa anuencia explícita de amantes do anacrónico e coa alianza do PP e Cs. En institucións de relevancia como a Comunidade de Madrid, a Isabel Díaz-Ayuso dálle igual con tal de alcanzar a presidila. Tampouco se pode dicir que o PSOE -o partido que ten posibilidades de Goberno en Moncloa- vaia a emendar o seu proxecto de viaxar cada vez máis cara a un centro edulcorado, desmemoriado ata que volva ser oposición. Talvez para entón xa sexan accesibles todos os arquivos -tamén os de RNE e de TVE- onde houbo tantos vetos a canto puidese ir máis aló do “PARTE” e do NODO.

España -contaba Manuel Vicent non hai moito-, pinta ben enmoitas estatísticas. O problema é que parecen mellores se non se contrastan para saber, por exemplo, en que ranking situar aos que o xornalista chama “políticos nefastos, líderes de opinión deslinguados que berran, crispan e insultan”; ou en que franxa estatística da ONU figura a desmemoria, incluída a de “os cidadáns que cumpren co seu deber, traballan e calan”? A propia supervivencia democrática estará en risco se esquecen que, no soterrado escenario do puramente biolóxico, a biodiversidade dos ecosistemas se compadece mal coas tendencias dalgunhas especies á exclusividade.

TEMAS: Historia e Memoria. Pasado e Presente. Convivencia democrática. Educación pública. Aniversarios e Conmemoracións.

Manuel Menor Currás

Madrid, 11.07.2019