As necesidades sociais comprimen os tempos

 

A Educación e a Sanidade mostran estes días gran tensión; a resistencia dos materiais reséntese.

 

Co tempo, os materiais evidencian se a súa capacidade para resistir esforzos, faios inservibles e inútiles. En cuestións de socialización, corresponde á Historia principalmente, e dalgún modo ao Xornalismo serio, prestar atención aos factores que interveñan nesta evolución, un traballo no que a Socioloxía, a Estatística e outras áreas das Humanidades prestan valiosa axuda para entender qué pasa e qué conviría facer. Quen desde a representación política deba decidir como máis útil e seguro para o colectivo cidadán viven noutra fase, non necesariamente coherente e, a cotío, contraria ás investigacións realizadas.

Na realidade social, cantos participan neste proceso analítico, e no decisorio, non son seres celestiais. Por iso mesmo, as súas formas de mirar unha realidade sempre complexa son dispares e, en moitos casos, opostas, o que determina que o que vén ou non vén pode ser invención cando non trola e sofisma para distraer a atención dos demais. En todo caso, este presente leva un mes moi acelerado -adxectivo evidentemente subxectivo-, porque a cronoloxía é a que é. Non cabe dúbida de que a chegada de Mr. Trump&Asociados ao trono de Washington está a xerar unha desazón grande en cantos non perden ollo dos telexornais, as accións de Bolsa e as dos xefes de Estado europeos. É apocalíptica para moitos, esperanzada para outros, e equívoca para cantos queren ter idea de cara a onde cae o Norte ou o Sur da dirección do vento que sopra.

 

A mediados dos anos corenta, Borges xa deixou medio resolta a cuestión medio bizantina de se o tempo é circular ou lineal nun relato curto en que “dous teólogos” entreteñen toda a súa vida na defensa dunha ou outra posición, mentres melloran as súas competencias en lanzarse improperios, condenas e meigallos. Coma se o tempo se detese, volven aqueles “monótonos” do Aleph disputando se “nada é o que non fora e que non será” ou se o tempo non é circular, cando este momento  ofrece moitos indicadores para que vexamos se avanzamos, retrocedemos ou estamos onde sempre. No anverso e reverso dunha mesma realidade, poden os de Elon Musk e a CEPAC divulgar nas redes a epifanía dunha nova humanidade da que son avanzados misioneiros, pero ninguén debería esquecer que os motivos de desgrazas non son de onte ou antonte. Moitas veñen de moi lonxe e algunhas estiveron aí sempre, sen ninguén que se ocupase de poñerlles remedio. Hai persoas ás que o presente de indicativo dalgúns verbos sempre se lles resistiu e nin sequera poden conxugar o pretérito imperfecto. Educarse e curarse, por exemplo, son verbos reflexivos cuxa acción depende dun sistema de educación e outro de sanidade, dous piares  que estes días chaman a atención sobre a súa real situación. A súa  distancia de a retórica con que os encobren as políticas de benestar reside en que Educarse e curarse implican accións que executan outros, non o suxeito, e a cuestión é se son de todos e para todos.

 

A conxugación do presente educativo e sanitario

Onte, día 23, unha gran manifestación en Madrid veu lembrar que a única educación ao alcance da maioría cidadá, a da rede pública de centros, ten carencias graves en todos os seus niveis, ben sexa a Educación Infantil, as etapas intermedias do Bacharelato e a FP, antes da Universidade e, tamén, os graos superiores desta. Os datos de cocientes de alumnado por docente, gasto medio por alumno e distribución selectiva de cantos queiran estudar, contradín o suposto dereito a unha educación digna para todos, e difiren do xusto equilibrio que ten que haber para que a “liberdade” e “universalidade” de que fala o artg. 27 da CE78 sexan verdade. Segue sendo moi aleatoria, con todo, a igualdade de todos en canto a dignidade do trato, mentres o investimento de diñeiro público –o das Comunidades éo- en negocios privados crece e, ademais, hai centros en que o confesionalismo xustifica unha rede educativa que beneficia a uns poucos segregándolos da convivencia coa xente corrente. A prevalencia dos “fracasos escolares” neste outro colectivo fala de desinterese e falta de coidado; e conta así mesmo que este “ascensor social” está gripado, sen ninguén que o repare.

 

Avecíñase, en marzo, unha folga de tres días de similares razóns no concernente a outro ben fundamental: a Sanidade. Os profesionais dos seus distintos niveis, especialidades e competencias para atender a saúde dos cidadáns, están fartos de incumprimentos, promesas erradas e malos modos de xestionar un ben público detraendo recursos para o crecemento exponencial de beneficios privados. A privatización neste terreo, que tamén vén de lonxe, segue crecendo e os/as cidadáns/as con problemas atópanse con muros de espera e derivacións a lugares insospeitados. Non se senten da mesma tribo que quen, ante situacións parecidas, achandan coa súa renda diferencial os máis diversos problemas. Quen teña biografía relativamente longa pode testificar que na súa infancia xa se falaba de discriminacións deste tipo; non lle estrañaría moito o acontecido a outras 7291 biografías en residencias madrileñas. Os seus desvíos de atención -significados como “esas merdas” polo centrimadrileñismo hai pouco-, fixeron que a última conxugación do presente que lles era debido se pareza ao do Inferno de Dante.

Carandell escribía en 1976, despois de estudar en colexio privado, que aquel fora “un tempo perdido”. E xa Unamuno botara de menos en 1903, que o verdadeiro espírito democrático do ensino non estivese en que “todos os nenos dun pobo, desde o fillo do máis rico ao máis pobre” non consistise en que todos compartisen os pupitres da mesma escola. Case en marzo de 2025, ninguén debería espantarse de que o neoconservadurismo recobrar posicións no panorama sociopolítico aquí, en Alemaña, en EEUU e en media Europa. Ser partidario da circularidade do tempo ou da súa continuidade debera aclarar as supostas “melloras” non habidas en todos estes anos. A documentación existente non é optimista. Aristóteles xa reclamaba –catro séculos antes da era cristiá- a necesidade de “unha mesma educación de todos, e que o coidado ha de ser común e non privado”, se se busca coherencia co que necesita a POLIS. E Karl Polanyi (A gran transformación) argumentaba en 1944 fronte ao liberalismo colonizador das vidas alleas, que, ao naturalizar a competitividade social e as paixóns humanas -boas ou malas-, estas tomaban a educación e a sanidade como escaparate de “ostentación cerimonial”, para “estimular ao máximo a emulación”, non para crear comunidade democrática. Moita sorte no camiño!

TEMAS: Tempo e cronoloxía.- SANIDADE/EDUCACIÓN- Estado de Benestar.- Dereitos sociais.- Cidadanía e clases sociais.

MMC (24.02.2025)

A pobreza é a gran cuestión política

Sen unha xustiza distributiva, axeitada aos problemas reais, seguirá sendo a gran pandemia, máis perigosa que a que trouxo a Covid-19.

Volve algo que sempre estivo aí: a pobreza, e a Covid-19 mostrou máis a súa evidencia nos desequilibrios e fendas sociais existentes. Na sesión de control no Congreso, do mércores 20 de outubro, algunha das preguntas “conservadoras” ao Goberno “progresista” virou en torno a esta cuestión.

Pobreza e política

Os indicadores e as estimacións estatísticas esgrimidas, unidas ao ton agresivo de quen formulaba a pregunta, quería descualificar a suposta diferenza que divide políticamente a uns e outros; viña dicir: vaia progresía, os datos de pobreza seguen sendo malos e, xa que logo a acción deste Goberno falla de raíz. Unida a outras preguntas que desde esa mesma bancada e o seu sector máis ultra se formularon, orquestradas coa cuestión da subida da factura da luz, a secuencia discursiva inevitablemente tendía a que os que lle prestasen atención desde as súas casas entendesen que, ao fin, había quen atendían aos seus problemas. A lóxica debía levar a que o que correspondía facer aos “progres” que neste momento gobernan era dimitir e deixar os seus sillóns azuis a estes lúcidos deputados que se ocupaban de asuntos tan graves; e, a continuación, os oíntes debían ser consecuentes na boa elección do seu voto.

Os principais problemas da lóxica consisten en que esconden moitas trampas para quen no estea ao corrente do que sucede, fíanse das aparencias da bondade e non advirten os sofismas que pode esconder o mecanismo interno da proposición que lles queren vender. Nas feiras de antes, en que se mercadeaba con animais, crecepelos, apeiros de labranza e novidades de diverso alcance, sempre había “tratantes” ás veces organizados en gavillas mafiosas- que se encargaban de vender e comprar a conveniencia do seu peto, non á do campesiño que acudía a solucionar unha urxencia da súa unidade de produción. Aínda que todos facían o que podían para poder falar da feira ben aínda que lles fose mal, os enganos e estafas adxudicábanse case sempre, de modo racista e moi tópico, aos xitanos, de quen era fama, sobre todo, a súa boa man para vender burros. Aquela preocupación de non ser enganados non adoita verse na que temos no uso de recursos públicos; non se lles adoita prestar atención suficiente, e con frecuencia esconden fraudes solemnes, como sucede nalgúns que esperan sentenza xudicial con incerto destino. Debería preocuparnos que a pobreza, que a tantos usos se presta, siga dando pé a tratamentos máis aparentes que xustos.

O salariado

Un dos máis interesantes sociólogos dos últimos anos, Robert Castel, deixou dito que a pobreza -cos modos de ser soportada, tratada e comentada- é un dos indicadores mellores do bo ou mal goberno, como o é da sensibilidade dun determinado grupo humano. En As metamorfoses da cuestión social, deixou escrita en 1995 unha verdadeira crónica do salariado, é dicir, unha historia en que todos estamos concernidos porque incumbe a como a inmensa maioría da humanidade -tamén a que vive en España- foi e é tratada polo feito de ter que gañarse o sustento en condicións que case nunca estivo en igualdade para aceptar. O noso presente está implicado nesa Historia que estuda o pasado que -como sostiña outro gran Historiador, Braudel-, “se obstina en sobrevivir”. Se algo habemos ter sempre connosco, ademais dunha condición moitas veces precaria, é un mundo de excluídos, traballadores sen traballo, pobres asalariados e, por suposto, xeitos de tratar a pobreza duns e outros -incluídos os nosos limitados salarios ou pensións- cos correspondentes modos diferenciados de non vela, aliviala ou erradicarla. Neste transo, non é o mesmo a caridade que a beneficencia ou o altruismo. Invocando razóns distintas cada unha, non alcanzan todas xuntas a cubrir as carencias como só a Xustiza social -coa protección pública do Estado- pode facer. Concepción Arenal xa advertiu dese déficit que tiña o sistema de asistencia á pobreza en 1894.

Non é igual, aínda que poida parecelo, que alguén dea algo do moito que lle sobra para remediar a necesidade doutro, que o que un problema real continuado sexa atendido polas obrigacións colectivas, propias dun sólido Estado de Benestar e a súa Xustiza distributiva. A voluntarista esmola e o apáñese como poida, irmán, deixan que persista o problema e que a provechosa publicidade do xesto convértase en mérito de quen emprega a pobreza para o seu prestixio persoal ou corporativo. Non é tampouco o mesmo, xa que logo, o razonamiento e tratamento que se faga desta gran "cuestión social" -que dicían no século XIX- desde unha posición ideolóxica que desde outra. Casos hai, ata, en que o trato dado aos asuntos de pobreza serviu máis como freo ás demandas sociais -e da extensión a todos dos dereitos e liberdades democráticas-, que como solución reclamable ante as institucións públicas como "dereito perfecto".

Os pobres da rexión máis rica

Este trasfondo é o que non recoñecen moitos deputados e deputadas que tamén adoitan ser moi sensibles aos sacrosantos dereitos da propiedade privada, conculcados segundo eles cando se fala de impostos progresivos ou do que a propia CE78 dispón no art. 33. O seu medo a perder algo lévaos a tratar de “conservar” un mundo decimonónico, en que o só esforzo duns salarios de miseria, axudado pola caridade, por moi pura e desinteresada que fóra, só acrecentaba a visibilidade do problema. Díxollo Cánovas del Castillo en 1890, nunha notable conferencia no Ateneo madrileño: “Vaian, pois, concertadas, que é inevitable, a Economía política e a Moral, na Política económica das nacións, baixo a inexcusable inspección do Estado, como boas compañeiras, e para todo aquilo a que a caridade cristiá e o  seu remedo, o altruismo, non abonden”.

Ese discurso dun personaxe tan representativo no ámbito conservador, aquel dez de novembro, parece haber ter un éxito máis retórico que real. Un informe de CCOO de outubro de 2020: “A pobreza na Comunidade de Madrid” gobernada xa non se sabe desde cando por persoas do mesmo circuíto ideolóxico- mostra moi claras “as cifras da vergonza, ser pobre na rexión máis rica”. Estas vinte e seis páxinas deberían ser de obrigada lectura e estudo no ensino obrigatorio, especialmente no tocante a Historia actual, a que tan pouco presente está nas aulas. Axudaría a que o que se ensina na escola sexa relevante; a educación desigual que imparte, unida ao que ensinan as redes sociais, xa está facendo que a moitos nenos e nenas -de calquera Comunidade autonómica- se lles vaia o caletre en considerar se os da comunidade veciña  os rouban ou se os seus devanceiros tiñan unhas peculiaridades xenéticas excepcionais; arrogándose supostos dereitos de superioridade, nunca saberán que require unha convivencia lúcida e decente co próximo.

TEMAS: Pobreza.- Cuestión social.- Dereitos sociais.- Xustiza distributiva.- Educación pública.

MMC.- Madrid, 20.10.2021

A dignidade a partir do 11-N

Para resistir despois do 10-N, seguirá sendo imprescindible propiciar unha cultura atenta ao desenvolvemento efectivo dos dereitos sociais de todos.

Debería abondar con contar o que pasa na vida cotiá da xente corrente, pero non é así. Debería ser obligatorio saber que pasa aí abaixo -e non só aos que están no cumio social ou político-, onde traballan os que fan que funcione todo. Algo deberiamos avanzar desde as antigas crónicas medievais, en que case o suxeito da acción política eran os reis ou os seus pares..

O vilán e o currante

Na última película de Loach, Ricky, o protagonista, é un demandante de traballo como repartidor, currante de toda a vida, amante do seu núcleo familiar e convencido en que do traballo honrado pode saír unha vida mellor. Vese forzado a solicitar un posto nunha de tantas empresas como xurdiron ao compás dos novos desenvolvementos tecnolóxicos, cuxas dimensións globalizadoras chegaron ao barrio obreiro onde transcorre a súa limitada existencia. Podería axudarlle nun transo de crise de todos os empregos anteriores.

Esforzo, autosuperación, emprendimento e proxecto de vida personalizado son as palabras clave que aparecen na súa conversación co vilán da historia, o encargado por unha empresa de reparto da cuadrilla de repartidores, controlar a súa eficiencia e avaliar o seu rendemento para uns accionistas aos que nunca se ve. Sempre aparece por medio unha máquina escaneadora, similar a un móbil, capaz de establecer a trazabilidade de cada paquete e, de paso, a rendibilidade constante e continua de cada operario. O triunfo é lograr canear todos os obstáculos da estrada, chegar a tempo con cada envío e non poñer pegas se hai algunha multa por  ter algún percance persoal ou mecánico que dificultase unha boa estatística en todo o proceso. De todo é responsable o repartidor, un falso autónomo que o pon todo: a furgoneta, a rapidez, a saúde, a responsabilidade ante imprevisibles e ante o posible estropicio ou perda da maquiniña controladora, o seu cordón umbilical como asociado preferente.

Ricky acepta as imposibles condicións do seu traballo incluídas algunhas das máis duras: vender o coche da súa muller para poder meterse na hipoteca para comprar a furgoneta indispensable, abandonar bastante o trato da súa familia e levar unha vida de escravo de si mesmo. Logo de ser un bo empregado nunha das rutas máis difíciles da empresa, chega a aceptar varias multas por serlle imposible chegar a tempo. Chega a facerse cargo, ata, de quedar atrapado en cuantiosas débedas coa súa empresa, entre outras causas, porque o asaltaron uns pandilleiros e rompéronlle a prezada maquina de control. Daquel desencontro quedou magullado físicamente, pero quere seguir cumprindo co encargado da empresa e non pecharse as dubidosas expectativas de tan deshumanizador traballo.

A conversación que ao comezo da película mantén coa súa contratador é antolóxica. O do triunfo persoal e as condicións que implica acábase convertendo en proxecto de vida para todas as horas do día e da semana, ata absorbelo todo. Ningún tipo de dereito se contempla nestes empresarios de si mesmos, ocupados en explotarse para beneficio de terceiros. O seu contrato asociativo descarta todos os dereitos no traballo que, desde finais do século XIX,  se viñeron a recoñecer legalmente nos países desenvolvidos democraticamente. É o que evidencia esta narración de Loach tratando de desmontar a verborrea triunfante en moitos negocios cuxas dimensións tecnolóxicas están ao servizo exclusivo duns poucos, con desprezo absoluto de moitas vidas implicadas. O espectador pode ver como progresividade e explotación poden auxiliarse mutuamente e propiciar que a desigualdade social estea moi ben servida.

A confortable realidade

A literatura, e en particular as súas correntes de realismo, fíxose eco destas contradicións de modo moi explícito. A Historia, a Antropoloxía e a Socioloxía pugnaron por sacar á luz nas súas investigacións os problemas diso derivados. Pero o infantilizante momento actual é infatigable en reducir a actos individuais as relacións sociais contrarias, sen que nada teñan que ver, como causantes ou cómplices, os tempos longos da organización política.

Nese panorama é plenamente actual o realismo fílmico de Loach, certeiro en cuestionar o que como modernidade última  nolo venden de contino. Aínda que vaia ao contraxeito do filibusterismo dos que contan que non é así, que todo é mellor do que parece e que non se pode ser pesimista, que hai que dar esperanza. Nunca faltan os que consideran que sobra todo análise crítica intensa, porque felices debemos sentirnos por poder vivir, dos anos sesenta para acá, tal confortabilidad e “progreso” que é incomparablemete mellor que toda a historia anterior, de pleno “atraso”. O cal, en situacións como as vésperas do 10-N, incita á cidadanía á pasividade, sen nada que gañar e á defensiva fronte a canto poida alterar tan tranquilizadora versión.

Enténdese mellor, deste xeito, que, no debate de máis peso simbólico nestes días pasados, os líderes concurrentes ás eleccións limitáronse a soltar os seus lemas de programa, para botarllos mutuamente en cara, sen afán de diálogo, mentres os problemas reais das persoas quedaban nas pavías. Foi levemente distinto o debate das mulleres, aínda que de segundo nivel. Pero non se entende por que uns e outras deixaron o discurso das cousas concretas -máis simple- aos e as representantes das perspectivas máis ultras, que falaron aos oíntes coma se sentisen os seus problemas toda a vida. E menos se entende como cuestións tan centrais para os cidadáns e cidadás como as reformas laborais, tan relacionados coa desigualdade profunda, apenas lograsen algunha mención. Coma se todo alcanzase a ser tan estupendo para todos que non se puidese tocar, non fóra a estropearse tanto logro histórico. Non ten que ver este novo esencialismo cun caldo de cultivo cultural propio de non fascistas consumistas, propicio a que se desenvolva en plenitude o neofascismo emerxente?

Que o que conta Loach non se viu reflectido cando a maioría dos postos de traballo de agora ten similar perfil ao do protagonista da súa película, é grave. Non o é menos que, na axenda destes comunicadores tan superficiais, nin se mencionou a posible contribución dos sindicatos e folgas de diverso tipo -historicamente vitais para o logro dos dereitos sociais- a que axudasen a recuperalos do crecente deterioro en que se sumiron. Curiosa coincidencia foi, con todo, que Esperanza Aguirre -a que denostaba de cantos profesores se opuxeron ás súas políticas educativas, e que chegou a denunciar aos que inventaron aquela camiseta da marea verde- pase estes días polo xulgado do caso Púnica escudándose na súa ignorancia unha vez máis.

Esperemos que os votantes teñan a inspiración suficiente para superar tan desafortunadas conxuncións astralis e, enderezando os despropósitos, aprestarse a soster unha resistencia que se aventura máis dura, pero imprescindible, desde o 11-N. Haberá moitos muros que saltar, como houbo o de Berlín.

TEMAS: Eleccións 10-N.- Resistencia cultural.- Dereitos sociais e políticos.- Precariedad.- Emprego/desemprego.

Manuel Menor Currás

Madrid, 09.11.2019.

O novo Goberno mostra claros sinais de liderado social

Estará moi condicionado, no entanto, o seu ritmo de recuperación consistente dos dereitos cidadáns; entre outros, os de Educación ou Sanidade.

Co acontecido trala moción de censura, pode darse a razón a Heráclito cando afirmaba que “ningún home pode cruzar o mesmo río dúas veces, porque nin a auga nin o home serán os mesmos”. A mobilidade e o cambio forman parte do ser e da existencia. Tiña razón Mercedes Sosa cando cantaba aquel Cambia, todo cambia que tanto xogo político deu en 1989.

Tan rápido foi o acontecido con esta moción que, neste momento, xa case soa prehistórica: o sobrevido tampouco deixou marxe para o descanso. Fronte á impasibilidade lenta que caracterizaba a Rajoy, Sánchez é sorprendentemente áxil. Fórono os seus nomeamentos, e moi pensados para integrar sensibilidades a contrapesar. Formalmente, a compensación paritaria de mulleres e homes neste Goberno está ampliamente realizada: veremos se desemboca en políticas decididamente feministas. As perspectivas das diferentes Comunidades, especialmente de Cataluña, tamén parecen ser contempladas con detemento. E en canto ás capacidades dos elixidos -agas o erro en Cultura, rapidamente emendado con criterio-, os eloxios iniciais foron practicamente unánimes. E para cumprir as expectativas que moitos votantes albergaron hai xa máis de dous anos, os cambios que se anunciaron no primeiro Consello de Ministras e Ministros do día 15 empezaron a mostrar que non só de simboloxías se trataba. A renovación da extensión do dereito universal á Sanidade, os primeiros pasos no Pacto de Toledo e, moi destacado, o asunto dos refuxiados do Aquarius ou o vinculado aos valados de Ceuta e Melilla, camiñan nunha dirección ben distinta do que ata hai nada se naturalizara como inmóbil.

Moi significativo foi, así mesmo, o cambio en Educación. Non só pola personalidade que, desde o primeiro momento, mostrou a nova ministra Pilar Celáa situándose respecto ao papel fundamental da escola pública, senón tamén por elixir para a Secretaría de Estado a un gran experto como Alejandro Tiana, de cuxa capacidade nese posto quedou sobrada constancia na xestión da LOE e a quen incomprensiblemente cesaran en 2008. É o máis idóneo para desmantelar a LOMCE de Wert. Xa o fixo coa LOCE de Pilar del Castillo.

O problema con Heráclito, de todos os xeitos, é que o cambio non basta para explicalo todo. Tamén Parménides pensou, no século V a.C., na integridade do ente: sen partes e uniforme, cheo de “o que é”; a verdade do ser -segundo o seu fragmentario Poema da Natureza- revelaríase na súa absoluta inmutabilidade. Estoutra cara da realidade que en certos aspectos reproducen como disciplinas a Historia e a Antropoloxía- é paralelamente manifesta nas reaccións que suscitou este envorco político, perfecto constitucionalmente pero inusitado. Aí seguen as reaccións nos medios. A portada de ABC do xoves día 15, sinalando que Pedro Sánchez impón por decreto “a España bonita”; as reticencias de Rafael Hernando sobre de “a prudencia” fronte a “a humanidade” cos refuxiados; os investimentos de recursos que supoñen os cambios cara á igualdade en todos os ámbitos; ou as misivas dos profesores de Relixión respecto do seu no sistema educativo, son outras tantas advertencias do peso do inmanente para fraxilizar este cambio cando soamente está empezando..

A expectativa, pois, reside en comprobar ata onde teñan posibilidade -nas distintas áreas ministeriais- para facer que os cambios en marcha sexan tan eficientes que modifiquen de xeito consistente a erosionada realidade, é dicir, as condicións de asimetría social existentes. En Educación, a gran cuestión será igualmente saber ata cando pervivirán as desigualdades estruturais en que se apoia o sistema: as súasdualidades profundas, os seus currículos obsoletos, a organización interna do traballo nas aulas con xeitos pouco propicios para que hoxe resulte atractivo e produtivo o estudo e o coñecemento. Conseguirán fixar ese “pacto educativo” de todos?

TEMAS: Cambio político. Dereitos sociais. Dereito universal Educación. Dereitos do Neno. Educación pública.

Manuel Menor Currás

Madrid, 17.06.2018