Conxugar os verbos de acción é cada vez máis complicado.

Entre o tempo pasado, presente e futuro, transcorren demasiadas cousas. Poucas veces as calibramos do todo, pero motivan perplexidade

Como outros asuntos menos solemnes, tampouco este é novo. Foi un dos debates máis importantes da filosofía grega. Heráclito e Parménides, cando falaban do “ser” falaban do tempo e a mutabilidade ou perennidade. E toda a Literatura, oral e escrita, segue ocupándose do tempo, da posibilidade de atrapalo e fixalo para as xeracións futuras. Borges, bo coñecedor dos libros sapienciais da Biblia, na “penumbra” do seu “declive” –cando xa era cego e estaba entrado en anos- afirmaba que “Somos a nosa memoria, somos ese quimérico museo de formas inconstantes, esa chea de espellos rotos (Eloxio da sombra,1969). A todo iso engádese, cada vez máis firme, o convencemento de que o noso ecosistema, a propia Terra, é memoria do pasado, como mostran os xeólogos e, máis os paleobiólogos cos seus estudos sobre a historia da Terra e dos antepasados dos humanos. Despois da información que deita canto ten que ver co cambio climático, veñen dicir que a Historia global é memoria compartida e que a Historia humana, como algo independente, non existe: o xénero homo interrelacionado co medio desde as súas orixes, depende del para o futuro que lle quede.

Por conseguinte, o coherente para ver e xulgar que pasa, e decidir como determinamos, condicionamos ou simplemente contemplamos os acontecementos de cada día, sería partir de que o futuro deste presente depende en gran medida do legado que deixemos a quen veña detrás. A RAE e o Instituto Cervantes, unha vez que deixen á beira as súas discrepancias filolóxico-económicas, deberían pararse a estudar se a aprendizaxe escolar das conxugacións dos tempos de acción é correcto; pretendendo ser aséptico e pechado o pasado, o presente e o futuro real de cada verbo deixan fóra moitas determinacións que non cobren ben os “imperfectos”. Se o presente e o pasado están ligados entre si, a determinación ou indeterminación do quefacer -de fronte ao futuro humano- inclínanse decididamente cara a unha maior perplexidade. A Guía de perplexos, que o andalusí Maimónides escribiu en 1190, talvez puidese ser de gran orientación neste momento, aínda que non é nada seguro. Para un tempo de regreso aos tempos inhóspitos do pasado, Miguel Delibes deixou escrito O Herexe.

É de advertir que xusto nestes días concorren, entre outros asuntos, a sempre inconclusa paz na terra de Palestina, un non menos azaroso final para as terras do este ucraíno e os prolegómenos doutro gran conflito ao redor de Venezuela , cuxos primeiros pasos armados xa levan máis de 40 mortos. O cono sur latinoamericano está no ollo avizor da aguia imperial de Washington e, xusto onte, viu como a Milei pónselle de fronte mentres os que miran o tempo histórico na Arxentina desde un punto de vista contrario, acaban de afirmar que “o futuro é do pobo”.  Máis aló da “racionalidade” persoal ou grupal, de partido ou de clase, que se asentou no país sureño, a suposta “liberdade” política maioritaria –ata un 40%- entendeu que “o razoable” da súa aposta por “A Liberdade avanza” debía determinar o presente.

Nesta mesma semana saberemos cal é o futuro do presente “de progreso” en España, unha vez o que decida JUNTS este luns en Perpinyà (Francia) o seu apoio ao Gobierno do PSOE. Atrapados entre as súas contradicións e o avance do voto entre quen entende o “progreso” xusto nunha Alianza crecente co integrismo, probablemente leven os seus votos para tentar protexerse a si mesmos. Aínda que parezan máis taimados nas súas comparecencias públicas, non é difícil asocialos a cantos explicitamente militan nesas antípodas da regresión ao pasado -e ao pasado deste pasado-, tan “natural” que nel estaban os devanceiros de todos eles para ditarlles que era o “Dereito Natural”. Cabe lembrar neste sentido ou, por mellor dicir, non se debe esquecer –se se quere ser fiel á memoria que nos constitúe como humanos- que hai tan só uns días a ilustre deputada no Congreso, Rocío Aguirre, deixou estupefactos a propios e estraños á denominación de “ violencia de xénero”, ao dicir da sufrida por 48 mulleres en 2024 que “só foran 48. As 1235 acaecidas desde que en 2003 hai cómputo oficial non contaban, nin por suposto tampouco todas as que en similares circunstancias acontecesen ao longo da historia da humanidade. Esa síntese de “incultura” fronte ao que trataron de fixar os 30 artigos da  Declaración de Dereitos Humanos en 1948, como norma básica e inviolable para canto poida unilos, está en retroceso e son moitos os que presumen diso. A propia irmá desta señora, Esperanza, mostrouse “sen complexos” dicindo, en 2021, que “Só unha dereita unida e orgullosa da súa historia pode volver gobernar España. Niso están e contan con respaldo millonario aquí e en EEUU, a matriz do neoliberalismo que impulsa a contorna que arroupa ao trumpismo.

Tetsuya Ishida, 1992. Decidido por min mesmo.

“Todo isto debería atemorizarme –dicía Borges-, pero é unha dozura, un regreso” á memoria.  De cantos textos houbera na Terra, era consciente de poder ler tan só uns poucos. Pero o que seguía “lendo e transformando” no seu recordo era que, nas diversas caras das cousas, estas “miserias” deixaba o pasado do tempo. Cervantes, ao prologar en 1605 a súa historia de Don Quixote, “no silencio do esquecemento” e con “anos ao lombo”, propoñía unha “lenda seca como un esparto, allea de invención, minguada de estilo, pobre de conceptos e falta de erudición e doutrina”, consciente de que era unha “invectiva contra os libros de cabalerías”, e pretendía “derrubar a máquina mal fundada destes caballerescos libros”. Non cabe outra fórmula para quen pretenda perspectivas máis luminosas para moverse entre as perplexidades do presente sen aterse á suposta sabedoría que transmiten os 280 caracteres dos chíos dixitais.

No tortuoso camiño actual, pode ser un eco inspirador Byung-Chul Han, recente Premio Princesa de Asturias de Comunicación e Humanidades. O breve pero denso discurso deste filósofo surcoreano, na entrega dese galardón, é apto apara eludir tebras e vaguidades que os ontes do mundo deixaron no aire, e que un presente mortuorio reclama. Non é liberdade o que trae, senón perdas de civismo, corresponsabilidade e respecto aos demais, que non lograrán que a Terra sexa unha patria de todos, senón un deserto de exclusión para cantos non se ateñan ao despotismo mediático duns poucos. Por certo, cara a onde se inclinan as normas da Educación española, sobre todo as das Comunidades Autónomas, as súas verdadeiras executoras?

TEMAS: Neoliberalismo.- Liberdade política.- Negacionismos.- Corresponsabilidade cívica.- DEREITOS HUMANOS.

MMC(27.10.2025) 

A estraña apertura de curso está a ser pouco orixinal

Curso a curso parecen querer que non nos despistemos e que aprendamos a soportar  designios superiores.

Despois dun verán infestado de incendios, fume e distorsións do que se supón que deba ser o descanso estival, este ano, ademais de que as subas dos custos de case todo -incluídas as do material escolar que cada familia copaga para que as criaturas exerzan o seu dereito á educación común-, as maneiras en que se desenvolve este mes de setembro volven todo o máis rancio do pasado. Este sobrepeso con que ha lidar cada cidadán, en plena resaca de volta de vacacións, preside os reencontros coas persoas habituais. Sen que ninguén llo propoña, inevitablemente aluden a cuestións das que se nutren as convocatorias de protesta, os manifestos de denuncia e, ante todo, a inquietude dunha vida, individual e colectiva, enrarecida de dúbidas, medos, inquedanza e desesperanza.

Para saber mellor a que aternos, que non perdamos o rumbo da submisión e a obediencia á orde debida -o dos máis fortes da tribo-, aí están os bocados interminables dos rusos sobre Ucraína, os 64.000 mortos que o expansionismo sionista causou ata o momento aos palestinos nos últimos 700 días, a ostentación demostrativa do poderío chinés e, de paso, os sinais inequívocos que, en formato de western, emite o actual presidente americano. Metade vaqueiro e metade Tío Sam, as súas actuacións exhiben un aparello do pasado. Aranceis mutables a capricho sobre os seus súbditos do mundo se alternanan con razzias  a inmigrantes e limitacións aos servizos sociais e á educación pública. A “guerra” -agora no centro do seu Goberno, non é mera “defensa”- e a publicidade oportunista das súas  posicións ante cantos discrepen -ou discrepasen- dentro de EEUU, é toda unha dinámica, non meramente simbólica. Lembran a figuras do pasado como Nerón ou ao propio Rei Sol pregoando os seus egos, e aventuran o modelo desexable de goberno en territorios do seu ámbito de influencia, como Europa.

En España, espazo fiel desde antes de que en 1953 se asinase  o “Pacto de Madrid” e os americanos de Eisenhower empezasen a americanizarla, esta tendencia ten abundantes discípulos e aprendices de bruxo. A escala nacional, advírtese a súa influencia, especialmente, nos chocalleiros comentarios -tan cheos sempre de razóns parecidas ou idénticas ás do líder actual americano e ata do israelí- que suscitan as cuestións mencionadas. Acompáñanas con similar balbordo neste momento as relativas a asuntos migratorios, vivenda, educación e saúde, servizos sociais e, con maior intensidade, as referidas a violencia machista ou proceden de situacións de desigualdade, desintegración e exclusión. A impertinencia bocalana crece, aínda que á listaxe de feminicidios -1315 mulleres desde 2003- correspondan os 25 últimos no que vai de ano. E incesante é -ignara case sempre de razoable coñecemento científico- cando sae a colación o cambio climático, coas súas múltiples implicacións en diversos aspectos do sistema produtivo, como a enerxía ou o sector primario, á que gandeiros e agricultores están especialmente atentos.

Escaleira no museo Stiftung Zollverein (Essen-Alemania)

Estatísticas hai do mundo educativo que, por razóns de conflito entre o privado e o público, seguen estancadas en cuantificacións proporcionais de “fracaso” que non desdicen -salvadas as lóxicas diferenzas- dun pasado sempre carencial. Agora ben, se o sistema educativo propiamente tal mostra déficits que non tiveron arranxo desde que en 1821 o “Plan Quintana” -36 anos antes da Lei Moyano- tratase de regulamentar a “Instrución pública”, as achegas dos políticos actuais á opinión pública, unha das maneiras principais de educación social que ten un país que presuma de democracia, non parecen inclinarse pola racionalidade do diálogo na convivencia colectiva. A realidade discursiva do que din e xesticulan ante a opinión pública, particularmente nos medios e, sobre todo, no suposto templo da democracia que din ser os parlamentos, é dun frentismo a cara de can. As súas razóns dan a entender que estar no Goberno é mandar, e estar na oposición consiste en derrubar aos que ostentan a maioría parlamentaria. O combate continuo e o emprego de linguaxes hiperbólicas e, a miúdo insultantes, desprezativos e, mesmo, deshumanizadores, clarifícase bastante se se advirte o rumbo político de cada cal. Un sentido de propiedade do poder e de canto implica gobernar embarga especialmente aos que se din “conservadores” e “ultraconservadores”. Parecen herdeiros dos tempos de Antigo Réxime, anteriores xa a 1789, en que ser poder e ter dereitos para exercelo, era basicamente cuestión de herdanza xenética de quen fora agraciados -coa bendición divina- de herdanzas e propiedades gañadas a “os inimigos”.

Bastantes referencias a esta xenealoxía transmitiron onte cantos, invocando sempre “a Xustiza” e a “separación de poderes”, racharon as vestiduras ante a presenza do fiscal xeral do Estado na inauguración do curso xudicial. Cando se cumpren anos, a memoria do dejá vu son inevitables. É o caso que, á memoria de quen isto escribe veu un discurso inaugural que máis dunha vez tivo que contar, o do ministro de “Educación Nacional” José Ibáñez Martín, ao comezo do curso 1940-41, proclamando no paraninfo da Universidade de Valladolid a verdade única que en diante se ía a ensinar e, ao tempo, as depuracións de profesorado que xa estaban en marcha desde que José María Pemán presidise a Comisión de Cultura e Ensino na Xunta Técnica de Burgos desde o 02.10.1936. A cuestión é se, oitenta e cinco anos despois, é esta liña de acción política é a que persoas que rexen institucións -supostamente democráticas- empeñáronse en que non esquezamos e que, sen razóns de ningún tipo, nos ateñamos ao seu criterio.

TEMAS: Democracia e Pluralidade.- Lealdade institucional.- Negacionismos.- Fake-news e hipocrisía social.- Aristocratismo autoritario.

MMC (06.09.2025). 

Hai desavinzas prexudiciais para o tempo que nos queda

 

O xúbilo das rúas de Damasco non se corresponde  con actitudes que xeran situacións como as da inmigración en Canarias.

Alepo e Damasco, por riba das múltiples circunstancias internacionais e domésticas que concorreron para derrocar a dinastía da o Assad, están de festa. En apenas dez días, despois dunha longa guerra en que seis millóns de sirios exiliáronse, e máis de 600.000 morreron, inauguran un período esperanzador para Siria, un dos países con máis historia da Terra e máis complexos en diferenzas étnicas e culturais. A alegría rueira destes días debería ser unha esperanza firme para o resto dos humanos, en particular para cuantos na contorna mediterránea herdamos das súas xentes algúns descubrimentos primordiais: a escritura, as anotacións musicais, o trigo, as oliveiras, o dereito básico para convivir e sistemas de crenzas como o Cristianismo, o Xudaísmo e o Islam, que tiveron nesa terra algúns dos seus principais focos de inspiración e difusión. Ademais, como nó de comunicacións estratéxicas, este país segue sendo primordial.

O Tempo que nos queda

Se logra consistencia esa alegría polo logro dunha situación que poida propiciar máis entendemento e concordia, Siria pode volver ser exemplar para outras partes desta Terra en que, como conta Patrick Boucheron, hai polo menos cincuenta anos que transita polo Tempo que nos queda. Este libro non alude ás formas en que se entendía o mundo cando a cultura relixiosa dominaba todas as esferas da vida cotiá; as vánitas barrocas, inspiradas no que o Eclesiastés 1,2 dixera acerca da vacuidade da vida e a certeza da morte, indiferenciaban o intrahistórico e o metahistórico cunha ascética vita brevis inimiga do epicúreo carpe diem. O tempo de que fala este historiador é o actual, e ten que  ver con que a perspectiva aberta ao romperse a diferenza entre “Historia Natural” e “Historia” obriga a centrar  a atención en que todo é responsabilidade humana, incluída a crise do clima. A historia residual do tempo que nos queda incita a un cambio de mentalidade apropiada ao mundo en que estamos, capaz de ocuparse dun presente en que, segundo o secretario xeral da ONU, “a humanidade abriu as portas do inferno”.

Esta metáfora parte do estudo científico dos efectos da Revolución Industrial desde hai 200 anos, e alerta dos danos causados á atmosfera polo  risco acelerado en que están os humanos desde os anos setenta. Esteamos ou non atentos ás sucesivas recomendacións da ONU sobre o Cambio Climático desde 1979, atravesamos unha “crise de inmanencia” e habemos de reaccionar a tempo se queremos un planeta habitable. A DINA de outubro de 2024 sobre Utiel e a Horta Sur valenciana acaba de mostrar a gran urxencia deste tempo provisional, en que é preciso desaprender o interiorizado sobre o crecemento de desenvolvemento infinito, conxuntar vontades e concretar qué deber ser educar hoxe e como facelo de modo xusto. A ética para construír para esta historia de urxencias ha ser, por tanto, moi distinta da que seguimos vendo a diario os telexornais como gran norma: “Salvar o que poida”. Con todo, ás creativas maneiras de salvar España que algunhas instancias políticas veñen mostrando desde hai tempo no Congreso, e nalgunha Asemblea autonómica, viñéronse a engadir as reaccións que, a máis dun mes da lama arrastrada nos barrancos do Levante, non deixan de alentar á oposición a non poñerse de acordo para traballar conxuntamente. Tan agudas andan para atopar truques para acusarse de falta de prevención e decisión, que as volvemos a ver nas escaleiras do Palacio da Magdalena, en Santander, onde altos representantes do poder executivo das Comunidades reiteraron alborozados desacordos partidistas ante asuntos cruciais para o ben común. A incapacidade demostrada para atender o crebacabezas que ten sobre todo  Canarias para atender os menores de idade que chegan buscando poder vivir, é especialmente grave  Contra esa arriscada inmigración que só quere iso, resulta indecente presumir de solidariedade e ata de caridade, sen compaixón para a gobernanza equitativa dunha molestia que, por outra banda, reduce os deficitarios índices de natalidade.

Teatro dei Piccoli de Vittorio Podreca. Exposición Esperpento. Arte Popular y revolución estética. Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía

Culturas negacionistas

Quen queira atinar na corrección de anomalías existentes no funcionamento da democracia española, antes de mitificar supostas marabillas da historia recente en canto a  sintonía entre liberdade e convivencia, haberá de contar con que, no discorrer das institucións e poderes de diverso tipo, hai persoas e grupos contrarios ou reticentes ás esixencias que expoñen os Dereitos Humanos, recoñecidos na CE78, sobre todo no artc. 10. 2. Non se estrañe, por tanto, de que na sociedade benpensante e clasista, medre o número de negacionistas  ocupados en frear ou impedir con variadas narrativas, asociacións e manifestacións, unha educación capaz de levar a todas as aulas esas obrigacións. Deste xeito, antes de que chegue ao BOE unha firme determinación para que a escola paga por todos sexa eficientemente valiosa para todos, a avaricia individualista terá máis fácil frear que os dereitos universais –incluído  o de Educación-, sexan satisfeitos. A esa liña ideolóxica cabe responsabilizar, pois, do desapego comunitario crecente que xera, desde Infantil á Universidade, a fascinación por un ensino selectivo e segregador. Os seus promotores ocúpanse de erosionar a pública, a pesar de ser a única que pode atender -se ten recursos- o dereito a unha educación dignamente equitativa.

                                                 Detalle dos monicreques 

Non é un asunto colateral e secundario, senón neuralxicamente contraditorio. Medra o desequilibrio do ecosistema terráqueo e o ecosistema social que o sistema educativo promove en boa parte de España revela que a coherencia  democrática actual dista moito de alcanzar os mínimos indispensables para afrontar os retos que se veñen encima. Agora que a Biosfera deveu máis provisional ca nunca, a Ética que se necesita construír ha de poñer de acordo á política, a economía e as ciencias para que  a vida de todos sexa viable, pero esta urxencia non ten suficientes adeptos entre os representantes dos cidadáns. A maioría de opinións oídas estes días aos participantes na Conferencia de Presidentes en Santander, parecen destinadas a vacinar aos seus oíntes dos perigos de dialogar para poñerse de acordo. Frustran, de antemán, a capacidade de empatía que necesitarán os sirios para alongar a euforia destes días.

TEMAS: Emerxencia climática..- Negacionismos.- Inmigración de menores.- Desacordos segregadores.- Dereitos humanos.

MMC (14.12.2024)