As armas, e a memoria imposta, condicionan o futuro

Poida que o efecto nos petos poña máis cordura nos xuízos sobre a guerra de Trump &Cía contra Irán.

Todo anda revolto e, segundo avanza o mes, achéganse os Idus de marzo, cuxo día 15 do ano 44 a.C. mencionou Shakespeare na súa obra Julio César (1599), poñendo en boca dun dos personaxes estas palabras: Cóidate dos idus de marzo!. Plutarco contara que o previñeran do grave perigo que o ameazaba ese día e como cando ía ao Senado volveran a lembrarllo ante as súas risas “compasivamente”. Antes de acabar aquel día. Bruto e Casio puxeron fin á República e, tras unha serie de guerras civís, Augusto impuxo o imperio político sobre un vasto territorio en que, controlada Hispania, proclamaría a pax  augusta. A esta etapa de autoritarismo sobreveulle no século IV d.C. unha longa crise: a cidade de Roma caeu en mans dos Barbari no ano 476 d. C., e a parte oriental daquel Imperio sobreviviría, como Bizancio, ata 1453.

Ninot 380. Pintor Maella. França Menorca

Os variables gustos, impulsos e estilo de Donald Trump mostran en 2026 unha renovada presenza daquela Pax romana. Ao velo en “modo emperador”, o paso da Historia parece non existir e é tentador, nun bucle inesperado do século XXI, asignar este título aos alardes do 47º Presidente de EEUU, nas kalendas deste marzo. Nun país de modernidade “avanzada”, pasou a non ser anecdótico. Desde xaneiro deste ano, as redes sociais e algúns medios popularizárono ao facer balance do seu mandato. A súa man dura no interior, e o seu puño de ferro unilateral no exterior, con máis de falcón que de pomba ten todos os ingredientes para a comparación. Para non incorrer en imaxinar unha circularidade do tempo, será pertinente non obviar que, mentres na etapa de Augusto inaugurábase unha “paz” que -no trazo groso da distancia-, parecía augurar un tempo de próspera estabilidade, con Trump parece inaugurarse outro de gran desasosego, inestabilidade e final de ciclo, en que as bombas e mísiles contra Irán son incapaces de ocultar un proxecto de contención da China, candidata a liderar a política mundial en poucos anos. A renovada aposta de EEUU polos combustibles fósiles contrasta co crecemento chinés en solucións ao quecemento global. O país que pintaban as novelas de Pearl Buck -desde Vento do Leste, vento do Oeste (1929), a As tres fillas de madame  Liang (1969)- moi colonizado, dependente, rural e ancorado en tradicións ancestrais, entrou con Mao nunha fase acelerada de converterse na gran fábrica do mundo e, agora, provedor de tecnoloxía a todos, ata o punto de parecer o mellor país capitalista co seu réxime comunista.

A guerra de Ucraína, as aspiracións sobre Groenlandia, a demostración de forza en Venezuela, ou o apoio incondicional a Israel, son pasos secuenciais do conservadurismo de Trump cara á limitación da influencia chinesa. Ao recortarlle materias enerxéticas e posibilidades comerciais, trata de defender bases clave na estratexia militar que -como as lexións romanas- ten EEUU despregada en distintas partes do mundo. As súas palabras acerca de Rota e Morón e, indirectamente, sobre o “terrible” liderado do Gobierno español na cooperación do movemento loxístico de tropas e bagaxes cara á zona de conflito iraniano, independentemente de clarificacións e posibles desmentidos, mostra o seu estilo imperialista de maneira descarada. Irrespectuoso coas reticencias da soberanía española, expresouse prepotente e insultante e, sen diplomacia ningunha dixo que España é un “país perdedor”.

Actitudes antihistóricas

Esta anticuada defensa do servilismo non debería existir en 2026. Estamos cronoloxicamente, segundo o calendario gregoriano, nese ano, pero o atraso que o ollos de todo televidente contemplan desde o 28 de febreiro non fixo máis que empezar. Esta guerra ía ser un paseo, e vai camiño de alongarse. De momento, o propio “emperador” deuse catro ou cinco semanas máis, e non é previsible que o número de países xa implicados -sen saber se a escalada implicará a cantos se sintan afectados por esta ruptura unilateral do statu quo-, pare pronto a escalada de forza, cainismo e estupidez posta en marcha. O certo é que nos petos de medio mundo -e en particular os españois-, esta ruptura do dereito internacional empeza a lembrarlles o que Hitler fixo con Polonia o 01.09.1939. Buscaba “o espazo vital”-lebensraum-, á conta das materias primas que houbese ata os Montes Urales e provocou a IIGM. O final daquel imperialismo nazi empezou onde menos esperaba a tecnoloxía alemá, en Stalingrado, unha cidade practicamente destruída, como antes o fora Guernica e pronto o estarían cidades como Berlín ou Dresde.

As chapuzas do acontecido ata o de agora en Ucraína ou Venezuela non permiten advertir que en Irán será mellor. Os bombazos da destrución non trouxeron a paz ás mulleres maltratadas polos aiatolás, nin ás nenas masacradas. Endureceron o seu réxime e a inestabilidade que xeraron na  rexión pode expandirse fóra, pola gran pluralidade de asuntos económicos implicados e os moi amplos grupos de persoas afectadas por cultura e crenza noutras partes do mundo. As probabilidades de estender o conflito lembran como aquel atentado de Saraievo só foi o detonante da IGM; os moitos problemas que estaban pendentes en xullo de 1914, fixeron desaparecer o Imperio Austro-Húngaro e cambiaron o mapa global.

Trump trata de conter a influencia da China, pero a súa metodoloxía é anticuada. Os seus conselleiros non lle din que, por este camiño, “o rei camiña espido”, metido en escaramuzas só plausibles para o taimado Netanyahu. Tamén deixa apuntamentos para o que a escola non debe ser. Nun momento en que as políticas educativas excluíntes, por moito aparencia de “calidade” que esgriman, non constrúen a “educación común” que corresponde a un sistema democrático, a propia Terra, farta de tanta imbecilidade dos humanos, rexeita as privatizacións de “o común” e os privilexios a “os selectos”. Ese camiño é contrahistórico.

TEMAS: Liderado político.- Pugna USA/ China.- Conflitos internacionais.- Historia e contrahistoria.- Convivencia ou privilexio.

MMC (06.03.2026)

O “correcto” e o “incorrecto” tamén se estende á Educación

O lado da Historia polo que camiña este aceno principal do Estado de Benestar non é indemne ao ambiente trumpista.

Non é exclusivo dos políticos acusarse, desde o punto de vista moral ou, simplemente, da “boa educación” social, do propio ou impropio das súas opinións e decisións. No campo específico das políticas e inclinacións por unhas  ou outras pedagoxías existentes en Educación, a mesma contraposición e diferenza adoita rexer o aparello conceptual que valora “o correcto”, o “incorrecto”. Durante un tempo, pareceu que un experto en mercadotecnia deseñase o emprego sistémico de “a calidade” e “o nivel” como sintagmas que acollesen esa dicotomía da bondade e maldade educativa. A partir dos anos noventa, á calor daquel “NON Á GUERRA” , desde o círculo de Esperanza Aguirre e a súa “liberdade”, educativa, os perfís neoliberais definiron mellor a causa conservadora.

Xesús entre os soldados

As políticas educativas que se incentivaron con esta  neolinguaxe e apto para a dicotomía moral quedaron plasmadas desde 1998 nos obxectivos e conceptos que se preceptuaban, e as maneiras de expresarse os menos inclinados a este sesgado sistema educativo, tamén contaminaron a súa conversación. Por máis que se vía clara a toma de partido, quen quixo dicir algo, poñer reparos ou propoñer reformas viuse envolvido progresivamente nunha polarización que, en 2013, deu luz á LOMCE e a un debate de nominalismos, no que era doado perderse e non chegar a pactos de solucións contrastadas. O de menos parecía ser como se pensaba e construía a educación, mentres as características da educación de sempre -pouco educadoras nunha ética común aínda que a escolarización alcanzase a todos- adquirían toques estruturais propicios á fuga das clases medias da súa conexión, por abaixo, coas clases populares. Esa harmonía das políticas a que tendían crecentemente as Autonomías, propiciaba os anceios de votantes cada vez máis inclinados a que a complexidade da pluralidade cidadá -maior por abaixo- non contaminase a selección do individualismo en colexios concertados e privados. Esta perspectiva de clase, encuberta tras a procura da boa ou “correcta” educación, estivo presente desde entón cada vez máis, e ata nos partidos de esquerdas, empezouse a ver asiduamente que dicían atender os intereses dos traballadores e clase media. E a poboación seguiu votando, cada vez con máis convencemento -nalgunhas Comunidades sempre- a quen apoiaba decididamente esta versión “correcta” da boa educación a que aspiraban para que os seus fillos se posicionasen do “lado correcto” da sociedade desde os seus primeiros pasos nas escolas infantís.

Nesa divisoria andan as Comunidades Autonómicas, responsables directas da xestión dos recursos orzamentarios e da súa inclinación a que os votantes soñen co cambio de standing social. A súa “corrección política” en Educación non aspira á xustiza distributiva dunha boa educación entre todos, senón a que cada votante entenda que ten o mellor. Nin as leis de inclinación socialdemócrata, como a LOE en 2006, ou a LOMLOE de 2020, lograron levar a feliz termo unha reversión da tendencia “correcta” da “calidade educativa”, ocupándose de que reducise drasticamente o individualismo desa orientación demostrativa e competitiva cos demais. Un indicador diso é que esta novena lei escolar, aínda que ofrece un marco propicio para reducir a segregación nas aulas, non logrou que as Comunidades sigan esa senda: cada Comunidade -sen molestias suficientes por parte dunha Inspección central apropiada- vai creando sistematicamente o caldo de cultivo propicio para que os intereses que primen non sexan os das clases inferiores, senón os de cantos aspiran a mostrar crecente diferenza. O resultado é que non se xeraliza unha “educación común” en contidos e maneiras educadoras, aínda que haxa magníficos profesionais en proxectos pedagóxicos de gran riqueza.

Se as perspectivas analíticas da Socioloxía crítica desde os anos vinte (do século pasado), e as dos máis voluntaristas proxectos dos Movementos de Renovación Pedagóxica desde os sesenta -coas súas reivindicacións da Escola Nova, que proxectara a CE31-, resultan atractivas, a súa presenza conceptual de “o correcto” no sistema educativo é mínima. É verdade que seguen animando a moitos e moitas a seguir pelexando porque sexa verdade a construción dunha sociedade igual desde a escola. Segue habendo, por iso, moitos mestres e profesores que reinventan día a día esa esperanza, como recompila paciente Rodrigo J. García no seu blog ‘Escolas en rede’ (en: ElPaís.educación). Pero tamén sucede que, desde a xestión educativa que anima ao sistema educativo español desde as Autonomías, prosegue unha vella dinámica que, desde a súa orixe reproduciu unha pulsión porque cada familia procure evadirse da solidariedade cos demais. Os pupitres seguen sen ser lugares para compartir experiencia de infancia e adolescencia; mellor se dividen as cohortes de quen se vaia a sentar neles e que os nenos vaian cos nenos, as nenas coas nenas, os bos e selectos cos seus iguais, e os malos e propensos ao fracaso, cos que, desde antes de nacer, teñen ese estigma.

Esta “fuga disgregadora”, propiciada agora máis que antes da CE78, atopa en 2026 mellores ingredientes para o continuísmo dun sistema educativo que, desde 1857 -en que tratou de xeralizarse con lentitude abraiante- nace segregador, incoherente coa igualdade e -salvo inxenuidade interpretativa-, propicio a propagar a submisión de moitos á prepotencia de poucos. Este xogo é o que os movementos calculados de Trump patrocinan para a súa nova orde mundial, alleo aos valores que, despois da IIGM, orixinaron a ONU, a UE e tantas organizacións que soñaban cun si á paz, que xa Kant imaxinara perpetua. En España, hai moito partidarios de que “o correcto na educación dos seus fillos” anime un sistema empresarial en que a ética e política a compartir non sexa a dun barco común en que naveguen os fillos e fillas de todos. O “lado correcto” da súa singradura é o que, guiado pola luz que emite o Cumio das Azores, orienta a Trump nunha guerra -non aprobada por ninguén, salvo a súa corte particular- contra Irán e contra toda legalidade. Como conta Saramago, grazas aos seus chanchullos, Caín conseguiu que o seu burro fose introducido na arca de Noé pola porta do cabalo, “como pasaxeiro clandestino, escapando así do afogamento xeral”, pero non puido evitar que os anxos tivesen dúbidas sobre se “os homes non acabarían caendo nos mesmos erros, nas mesmas tentacións, nos mesmos desvaríos e crimes” que Deus vira na humanidade (Saramago, J. Caín. Alfaguara: 2009, páxs.. 171-172). 

MMC (04.03.2026) 

O “terrible” é que “o lado correcto da Historia” estea en debate

Se se subestiman ou desprezan os Dereitos Humanos, os significados de “ o correcto” adoitan ser inxustos.

Do xuízo que prime, varía o valor das decisións que se adopten ante todo tipo de conflitos. Pronunciarse ante incertezas e inconvenientes implica dúbidas, e a miúdo reaccións “terribles” dos demais, acordes coas súas propias conveniencias. Case sempre é obsceno o moi acomodaticio xuízo, supostamente imparcial, dos equidistantes; para non enfadar. esperan a ver cal das partes en litixio se impón, e entón din: “Xa o dicía eu”.

O arcanxo San Miguel vencenco ao demo. Luisa Roldal, 1692. Museo das Coleccións Reais.

Neste momento de grave crise internacional, as disparidades que, sobre o lado correcto da Historia, mostran os partidos políticos españois replica as que vive a diario cada cidadán na súa contorna laboral e, probablemente, tamén no seu propio círculo familiar, onde a asiduidade do trato, as reunións festivas e apoios mutuos, vense condicionadas por prexuízos que se foron asentando. Ese posicionamento sempre vai asociado a como se puido construír a adaptación á realidade social, onde normas de conduta, urbanidade e moral, herdanza do lugar e costumes vehicularon desde a infancia unha complexa interacción co medio. Onde crece e se educa cada persoa, rexen criterios culturais do que está ben e está mal: a forza das relacións contraídas condiciona o ben visto. Esa normalidade de “o correcto”, tan tratada no realismo do século XIX, subxace en case todo testemuño literario, como analizou Álvarez-Uría en: Socioloxía e Literatura: dous observatorios da vida social (2022). É evidente, igualmente, en historias como a dos Corleone no Padriño, triloxía onde Scorsese mostrou, desde a primeira parte en 1972 , á terceira de 1990, unha paternalista saga de “honorables ”, en que Michael, o último, trata de lexitimar “o correcto” do clientelismo mafioso dos seus negocios no medio dun baño de sangue.

O criterio de “o correcto”

Para xulgar se teñen razón quen acusa ao Gobierno de Sánchez de non estar do “lado correcto da Historia” neste momento do conflito provocado en Irán por EEUU-Israel, deberían explicalo. Non sexa que “o correcto”, ocultando o “incorrecto” Cumio dos Azores -e a desfeita que xerou en Iraq-, pretenda recrearse co beneficio logrado en dous días polas empresas gasísticas americanas á conta do IBEX español e as Bolsas europeas. Como en todas as guerras, é habitual sumar á loxística militar unha opinión pública que sexa favorable a usala valéndose dos medios de comunicación. Agora máis, pois a globalización de intereses económicos non deixa a ninguén alleo. Dada a guerra de intereses, ten lóxica que as opinións estean divididas, pero máis a ten pescudar que sexa “o correcto” nesta etapa da Historia. Como en calquera outra , as formulacións concretas da política, por moi rendibles que poidan ser para algúns, poden ser gravemente inxustas para outros. En boa ética política, non vale un tipo de “corrección” ou Xustiza en que os dereitos dunha parte -con todas as súas particularidades- sexan minorizados, asoballados e soxulgados aos intereses e conveniencias doutros. Hammurabi xa se adiantou, na próxima terra de Babilonia, a que o seu Código, moi rudimentario, regulase no s. XVIII a.C. certa igualdade de trato entre discrepantes.

Se no século XVI a Escola de Salamanca empezou a cuestionar no Occidente cristián o dereito absoluto que tiñan os privilexiados do feudalismo para exercer a escravitude, o machismo ou a usurpación de terras e facendas dentro e fóra de Europa, a Declaración de Independencia dos actual EEUU en Virginia veu proclamar, en 1776, que “todos os homes son por natureza igualmente libres e independentes e teñen certos dereitos inherentes, dos cales, cando entran nun estado de sociedade, non poden ser privados ou postergados do “gozo da vida”, de “a liberdade”, do dereito de todos a ”os medios para adquirir e posuír propiedades”, “a felicidade” e “a seguridade”( artg. 1). Se “todo o poder reside no pobo” (artg.2) e había dereito “á resistencia” ou rebelión contra a opresión (artg.3), tamén se prohibían as clases políticas privilexiadas ou hereditarias (artg.4). Esta Carta de Dereitos, incorporada á Constitución de EEU na Convención de Filadelfia, en 1787, foi o antecedente da Declaración dos Dereitos do Home e do Cidadán na Francia de 1789, e ninguén asisado pode dubidar de que seguir esa liña é estar en “o lado correcto da Historia”.

Sobrepasada “a incorrección” histórica de dúas guerras mundiais, con preto de 80 millóns de falecidos entre ambas as -na súa maioría civís- e outros moitos desastres nada colaterais, acordouse en París a Declaración Universal dos Dereitos Humanos o 10.12.1948. “O correcto da Historia” volvía ser esta referencia, como guía  para tratar de resolver novas tentacións de pugna bélica pola primacía duns e outro. Nun contexto de posguerra, serviu de inspiración para saír das grandes carencias e moita tensión que pronto impuxo a Guerra Fría en Europa, mediante o Estado de benestar que propugnaba, desde 1942 en Inglaterra, o Plan Beveridge para fortalecer a “seguridade social”. Bismarck iniciara ese camiño en Prusia en 1882, e a Trump&Cia parécelle agora un atraso; a súa liña de “o correcto” rompeu todo diálogo con Irán sobre o enriquecemento do uranio e outros asuntos conexos. E Israel, pola súa banda, ve “correcto” rabuñar territorios ao seu ao redor e, completando o xenocidio de Gaza, eliminar adversarios ao seu plan hexemónico sobre Oriente Medio.

Este “lado correcto da Historia” é o da conveniencia dun tándem moi perigoso no seu xogo estratéxico de eludir toda norma xurídica limitadora; os seus actores, fiados nun gran potencial tecnolóxico e armamentístico, séntense libres para actuar ao seu antollo. Non lles importou facer crecer a inestable seguridade do mundo, aínda que nesta zona de Oriente Medio todo sexa máis complexo. Por prudencia -e sen que interviñese o dereito- sería “correcto” advertir que neste escenario non hai marionetas como as que parece haber en Venezuela; os aquí pisados teñen máis capacidade para resistir. En fin, todo líder político debería deixar de selo se elixe someter a razón xurídica ou política desta guerra á moral de Trump, ou aos oportunismos de Alemaña, Francia e Inglaterra, inspiradores dunha UE curta nunha ética común.

TEMAS: Dereito internacional.- Dereitos Humanos.- Guerra “xusta”.- Oportunismos políticos e morais.- A ONU e a Xunta de Paz.

MMC (03.02.2026).

Pombas, gaivotas, leóns e outros animais

Entre os animais con máis crédito para simbolizar a paz, a pomba gañou no Xénese a primacía.

Da incerteza significativa da pomba, dan conta moitas das prescricións en espazos tan emblemáticos como a Piazza veneciana de San Marcos, causadas polos danos en cornixas, fachadas e tellados, e a posibilidade de que porten enfermidades infecciosas. E despois do éxito de Richard Bach con Juan Salvador Gaivota en 1970, non houbo máis remedio que admitir a rapacidade carnazal que diversos ornitólogos coñecían cando, traspasadas as ribeiras litorais, internáronse en espazos do interior, para satisfacer como ratas as súas necesidades alimentarias. Tampouco as fábulas e contos están exentos de incerteza; se as primeiras son máis dadas a exaltar unhas ou outras calidades, os contos están cheos de advertencias sobre o engano ou disfrace que a metáfora faunística pode encerrar, sobre todo en animais próximos á experiencia infantil. No plano pictórico, a ambigüidade semántica da pomba quedou de manifesto a partir do Congreso Mundial da Paz en 1949, cuxo emblema deseñara Picasso; tendencias proclives ao falcón consideraron equívoca a pomba, en plena Guerra Fría.

Demo. Anónimo século XVIII. Museo Nacional de Escultura.Valladolid

Desde a entrada en escena do neoimperialismo que exhibe a Casa Branca nas constantes proclamas mediáticas de xestas de Trump, o león e a aguia levan primacía da súa “Xunta pola Paz”. Multiplícanse, equívocas, na ornamentación da súa barroca sala de prensa e no significado do concepto que ensina agora en Irán. Falar de “cambio do réxime” dos aiatolás a bombazos é como matar moscas a canonazos e, ademais, repetir a praxe de sucesivos fracasos nesa zona desde que, en 1953, o derrocamento británico-americano do primeiro ministro Mosadegh -por querer nacionalizar os recursos petrolíferos- mantivo nas portadas do HOLA a Reza Shah Pavlevi e á súa esposa Farah Diva ata que, en 1979, produciuse a revolución dos aiatolás. O león guerreiro da bandeira desa familia espera que volva a súa quenda, pero a Primeira Guerra Mundial xa relegara aos libros de texto a importancia que nese territorio tiveran o Imperio Persa (S. VIN-IV a.C.) ou o Imperio Sasánida (S. III-VII d.C.). Desde a IGM, o control do petróleo e a posición estratéxica do territorio respecto a Rusia, á Asia occidental, e ao núcleo dos países árabes mantiñan relevancia no Golfo Pérsico e no Estreito de Omán. O tipo de goberno que teña Irán non ten importancia se non pretende superar a ancilaridade, se non compite pola hexemonía nesa área, ou non rebaixa o papel que -como mostrou Lawrence Durrel no seu Cuarteto de Alexandría (1957-1960)- ten encomendado Israel desde 1947. (Acababa de ter lugar a “Guerra da Canle de Suez” en 1957 e o colonialismo inglés quedárase sen unha peza crave no taboleiro colonial, en plena Guerra Fría, a favor da URSS e USA).  

A particularidade da crise actual, coas súas demostracións de forza aérea e competencias en tecnoloxía bélica de última xeración radica, esencialmente, no reposicionamiento da capacidade de EEUU para reafirmar os seus intereses xeopolíticos nesa zona do mundo, cando as maneiras que mostrou -antes, durante e despois da Guerra Fría- están en risco ante o que puidese alcanzar sobre todo China. Este é o horizonte que presidiu as decisións de Trump respecto a Venezuela -para reforzar a súa hexemonía no “patio traseiro”-, e é o do apoio incondicional a Israel fronte aos palestinos. É, así mesmo, o que pregoa o seu neonata “Xunta de Paz” para burlar a xurisdición internacional da ONU. Por unhas semanas, guiará a prepotencia dos acontecementos que o pasado sábado -28 de febreiro- empezaron a encher os televisores con imaxes. A capacidade de obstrución dos iranianos é mínima, pero non o sería se a súa capacidade nuclear crecese ou se asociasen con Rusia, India ou China. Esta “Operación Furia Épica”, á parte de prexudicar á subministración de petróleo deste país, mostra medo a perder o número un mundial no ranking do poder, influencia e toma de decisións. Desde o Imperio Exipcio ou Asirio, o de Alejandro Magno, Roma e tantos outros trataron de seguir sostendo, con actos de forza similares, as prerrogativas das súas metrópoles. O America First de Trump non dubidou en romper unha das súas principais promesas electorais.

Aínda que morto o Aiatolá Alí Jamenei, o seu réxime non mereza queixumes pola súa posible desaparición, o número de mortos que traia o intento de suprimilo aumentará a suma dos que xerou desde a caída do Sha. Empregar a forza para logralo non dará resultados fáciles como noutras ocasións, nin producirá unha verdadeira democracia en Irán. Este método intrusivo, ilegal de raíz, alega o perigo nuclear para xustificarse, do mesmo xeito que -co apoio de Aznar- se pretextaron contra Iraq “armas de destrución masiva”. Abandonada unha política de multilateralidade, e rotas as negociacións que estaban en marcha, non tivo en conta a resiliencia nacionalista iraniano, nin os danos colaterais que xere no mundo. Poida que logre impoñer un soxuzgamento similar ao logrado en Palestina e outras áreas do Norte de África, pero non “a paz”. As formas que impoña de servilismo colonial -agora, con Isreal como o Estado USA 51- aparentarán o contrario, pero o silencio non evitará que, se res clamat domino. a xustiza siga reclamando o seu nos ollos dos nados nesa terra.

O relato desta secuencia xeopolítica, alimentada con demostracións de forza militar e dispositivos dixitais da IA, non se ocupa  do porvir dos Dereitos Humanos no concerto mundial de relacións e intereses. A súa intención e esforzo xeran máis competencia polo poder, máis necesidade de medios para logralo e máis ansiedade en cuantos inscribir nesa cadea de dependencias. A cultura para posicionarse nesa escala de xerarquía clientelar é a que esixe -no ronsel de contradicións da UE- Alberto Feijóo en X: “Estar sen matices onda as posicións liberais”. A súa ruptura do consenso nacional en política exterior está moi en liña co “fracaso” da segregación que as políticas educativas españolas- sosteñen desde as Autonomías. O aprecio de Susan Sarandon, con motivo dos Premios Goya, ao apoio de España á causa palestina, probablemente ignore esta e outras formas internas de desigualdade .

MMC 02/03/2026 

  

 

 

A xestión desmemoriada da Educación agranda a inxustiza distributiva

Os “Pocholos” madrileños son un paradigma do que dá de si a segregación de moitas políticas educativas.

A conxunción americana e sionista ataca agora a Irán e, confirmando o discurso da invasión de Iraq en 2003 ou da Guerra do Golfo en 1990, desatende a superioridade xurídica da ONU; unha “Xunta para a Paz”, controlada polo “emperador” Trump, marca o estilo da nova Pax romana. A outra escala, o ámbito educativo español -en que os recursos os xestionan as Autonomías- mostra desde 1992 algo similar. Pouco importa, por exemplo, que a LOMLOE establecese un marco para tratar a segregación, o gran mal que moito alumnado padece de múltiples maneiras. Mentres, a desmemoria xera razóns e relatos que xustifiquen canto non se fai despois de que o artg.27 da CE78 establecese a universalidade educativa. Considerando “a educación” como un universal absoluto e abstracto, en que a verdade, bondade e pulcritude asígnanse per se a ese  ente metafísico, son válidas todo tipo de decisións que, independentemente das circunstancias, se adopten respecto ao funcionamento interno dos centros, o quefacer profesional do profesorado -dubitativo entre ensinar ou educar-, o currículo, a pedagoxía ou a avaliación e, por suposto, acerca do emprego e repartición de medios e recursos orzamentarios entre os centros escolares. O punto de vista particular que os xestores políticos imprimen ás súas decisións xoga a autoxustificarse , tamén per se, deixando de lado que gran parte do alumnado escolarizado -cunha variabilidade que pode alcanzar en ocasións a case o 100%- non alcance o status cualitativo debido ao seu dereito á educación.

A volta. René Magritte, 1940

Esta neglixencia, por moito que se esforcen, non acontece per accidens. A xestión política actual do sistema educativo -variable segundo Autonomías- conta cunha Historia en que, salvo casos moi voluntaristas dalgúns docentes, nunca houbo gran preocupación polo alumnado que non encaixase naquel esencialismo educativo. Coxunturalmente tampouco, pois salvo o momento excepcionalmente esperanzador da CE31, a xestión política do sistema nunca se empeñou en que “todos” e “todas” tivesen unha educación digna. Axudados por un sector psicopedagóxico, ocupado en que o neno ou a nena teñen un ser inclinado, ás veces , a non ser “o debido”, tiveron  escusa para dicir que hai un alumnado culpable do seu “fracaso” ou “abandono”. Curiosamente, a Socioloxía crítica xa detectou nos anos sesenta e setenta, unha distribución da Campá de Gauss en que estes problemas tiñan gran correlación con situacións dos nenos e nenas, previas á escola. O “fracaso” e “abandono” -cando moitos nin posto escolar tiñan- incidía destacadamente nos sectores sociais máis pobres. Con infancias nada propicias a canto puidese darlles a escola e o seu circuíto de formación, a Historia é teimuda en mostrar que o sistema educativo xeneral sempre foi débil. En 1977 ,cando se formalizaron os Pactos da Moncloa, ben se puideron ver os postos escolares que non había, un dato físico doutras moitas carencias, en que a desidia mostraba os grandes contrastes en niveis de estudo, coñecemento e destrezas que tiña a gran maioría da poboación, antes da CE78 e, mesmo nos anos 80. Ata case entrado 1990 -cando se expuxo a escolarización obrigatoria ata os 16 anos- non foi posible dicirlle á OCDE que estaba escolarizado o 100% de alumnado de 14. Se xa entón se evidenciaba a gran distancia sociolóxica dos que seguían tendo dificultade en chegar aí, pronto foi dado advertir, igualmente, que había sectores sociais cuxo alumnado “selecto” non adoitaba expor ese tipo de problemas do “abandono” nin do “fracaso”. Grupos amplos de clase media e superior, que case nunca estudaban en centros públicos, pasaban desde os anos setenta a proba de selectividade desde, e a continuación, case copaban eles sós as carreiras máis complicadas -e máis rendibles- da Universidade pública. Despois de pasar por colexios de moi concentrada cultura conservadora, sen rozar un pupitre da rede de centros públicos, ascendían ás profesións liberais, incluídas as cátedras da maioría dos centros superiores e do CSIC. Desde os anos noventa, o máis selecto daquela elite cultural xa tivo a man as súas Universidades privadas. Atrás quedaban os escarceos do Estudo de Navarra, da Universidade de Deusto na beira dereita do Nervión, e do ICAI-ICADE. Solana, iniciador da competencia neste sector, inicia en 1990, coa LOE para as etapas escolares, e diversas correccións á LRU de 1983, un camiño que tería en Wert, coa súa LOMCE (2013) e dous decretos de 2015, un gran defensor da “liberdade” educativa que primara en España desde 1857, e que asfixia á  educación común.

Política continuada

Neste periplo, en que a Universidade pública empezou a fraquear, a xestión política máis conservadora reafírmose desde 1998, sobre todo nas Autonomías. As fornadas de “pocholos” madrileños que acaban de caer en desgraza, se incubaron, como as doutras áreas políticas, nese contexto. A súa crise non obedece a que fai moito que perdesen de vista, na súa Consellería, o servizo á maioría da cidadanía, senón a non ser suficientemente eficaces nunha Educación Universitaria claramente escorada á privatización, como xa estaba a escolar. O gran encontrón cos estudantes -sobre todo da Complutense- conlevaba endebedar ás universidades públicas, mentres Viciana e os seus abríanse  a “ chiringuitos” ansiosos de rendibilidade, sen controis de decencia nin esixencias de investigación. Non é difícil seguir a serie de agravios destes “Pocholos”, inspirados por un “selecto” gurú. Sempre desprezativos dunha educación accesible a todos, moderna e non segregadora; as hemerotecas rexistran o desatendido, eliminado ou torcido da súa xestión, e as restricións que impuxeron  a centros educativos, incluída a súa alma mater.

Q que pase agora cos chamados “touciños entrefebrados” e “serranos”, está por ver ; a substitución só está nas mans que manexan o temón. As familias políticas non adoitan variar a gama de gustos, e a lideresa dixo que quería mellorar a xestión. A metafísica de “a” Educación aí segue, preguntándose se persoas educadas en colexios selectos poden empatizar coa accidental circunstancialidade do resto. Se nunca conviviron con outros máis necesitados  poden entender o seu dereito para ter unha vida que teña sentido? Ata que punto estes novos xestores van pararse , mirar e actuar de modo xusto, se Zarzalejo&Cia. non necesitan igualarse a quen sempre se sentaron en pupitres distintos,  distantes dos que eles ocuparon?

 

TEMAS: Dereitos humanos. -Dereito á educación.- Paz e benestar social.-Conflitos e guerras.- Xustiza distributiva e ben común.

MMC (28.02.2026)

Neglixencias e descaro alimentan a desmemoria

A desclasificación de documentos sobre o acontecido o 23F apenas variará as expectativas de saber algo máis despois de 45 anos.

Máis aló de permitir explicar mellor algúns detalles, irrelevantes, aspectos principais daquela conspiración nos días e horas anteriores á mensaxe do Rey ás 12, 30 hs. da noite, e a súa emisión por TVE e RNE ás 01,12 do día 24 a favor  da constitucionalidade democrática do Estado, aquel final máis auténtico da Transición queda aínda en confusa neboeira, máis apto para a murmuración que para o coñecemento. Os historiadores e xornalistas honrados -destinatarios principais da desclasificación- terán que pescudar ata que punto está nesas 153 unidades arquivísticas todo o que debería estar; quen foron os seus custodios ata o de agora e se non se destruirían ou agacharían outros materiais. Así mesmo, haberán de facerse á idea de cales foran os criterios seguidos para clasificar estes documentos e, tamén, os observados para desclasificarlos, pois moi probablemente falten bastantes. Esta tarefa, lenta, complexa e metódica, non a resolve unha web onde poida acceder calquera, ou unicamente os interesados en destacar frases descontextualizadas, que sirvan para xustificar calquera hipótese interpretativa do acontecido aquel 23F-81, en que tantos candidatos houbo a retrotraer ao 20N-75, incluso a CE78.

Monumento a Francisco Tomás y Valiente. Reitorado da Universidade Autónoma de Madrid

Aínda que é moito o que se escribiu sobre o ocorrido, nunca se explicou do todo, e estes días, tampouco parece que haxa ganas de aclaralo. No canto de meterse en pequenas liortas acerca do xusto e saudable que sexa para a democracia que esta documentación   estea dispoñible, ou se é oportunista o que acaba de facerse, os investigadores sensatos desexarían que se desclasificaran hai moito non só os documentos que falten, senón tamén moitos outros de antes e de antes de antes. Como contou en 2021, o democristián Óscar Alzaga na Conquista da Transición (1960-1978)- moitos foron expurgados e eliminados. Tamén lles gustaría que, se tanto valor ten esta documentación para que poidan circular menos trolas e que os adolescentes e novos de xeracións recentes non tivesen evocacións estrañas da falta de liberdades que ese acontecemento conlevaba -por tentar volver ás esencias dos corenta anos anteriores-, os representantes políticos se empeñasen máis en que os principios que inspiraron a redacción do pacto constitucional en 1978, fosen atendidos con outra xestión do sistema educativo pactado no artg. 27.

Bastaría , pero non foi suficiente o que se fixo. Os desacordos foron múltiples en todos os terreos relevantes da Educación, ata constituír o que Antonio Viñao chamou “unha historia interminable”. Repasar a alternancia lexislativa, que a regulou, desde 1978 a 2026 -e en particular a concernente ao currículo escolar- só concorda cos intrincados carreiros que a dialéctica política de “os nosos” e “os outros” esgrimiu. Esta desclasificación evidenciou que algúns/as séguenas  esgrimindo. Aí están, por exemplo, hipérboles desorbitadas de Isabel Ayuso, indicativas do nulo interese pola transparencia do 23F. Segundo esta lideresa trumpista, o Goberno “quere rebentalo todo sen ningún escrúpulo”. En apenas 48 horas, os disparates vertidos obviaron o moi interesante que fora para a convivencia, aproveitar a ocasión para poñerse de acordo, polo menos, nalgúns  asuntos centrais.

Un: Por que houbo que esperar tantos anos para desclasificar o que apenas achega nada que non se saiba, e tentar eliminar desconfianzas e dúbidas razoables que seguen pendentes?

Dous: Ata cando vai seguir dominando a escena política, e as competencias de Interior e outras institucións, a Lei 9/1968, do 5 de abril, de segredos oficiais, emitida en plena crise do franquismo ante os estudantes e os traballadores da industria, e apenas modificada na lei 1978, do 7 de outubro, á que obedece a clasificación das materias reunidas nas unidades documentais agora desclasificadas?

Tres:  Sería moi útil saber cando haberá unidade de reflexión e actuación política, nos ámbitos escolares e universitarios -e en actuacións comunitarias de diverso alcance municipal ou autonómico- para leis dispersas sobre o pasado e os seus cambios. A práctica escolar está sobrada de prevencións e censuras a unha reestruturación do sistema, sobre todo, en dous aspectos que contemplen o valor da CE78 e o seu contraste co do tempo histórico que a precedeu. É necesaria unha integración curricular do que incumbe a Dereitos Humanos, Memoria Histórica e contidos cívicos e incívicos da Historia de España, de Europa e do mundo. O mesmo cumpre ao currículo de Filosofía ou Literatura, eixos fundamentais tamén dun Humanismo democrático. Doutra banda, sen unha razoada formación dos docentes nestes aspectos vitais para o sentido que debe ter o sistema educativo, nin acollerá a todos nin lles fornecerá de instrumentos valiosos para distinguir a información falsa da verdadeira.

E catro: Este sentido unitario do sistema educativo -non necesariamente uniforme para atender unha diversidade crecente- debe presidir a facilidade de acceso a este material documental en instrumental que empregue a IA, salvo que se pretenda que non pase de distracción masiva. Se se lle dá licenza para que siga entontecendo ao alumnado, esquecerá pronto os avances que se lograron desde que parou aquel golpe do 23F. Dificilmente se superará, ademais, o reto que implica neste momento facer fronte aos riscos que supoñen os herdeiros de quen naquel transo quedaron á espera doutra oportunidade para actuar con máis acerto e contundencia contra unha cultura atenta a todos. A ética de que os demais contan para que cada cidadán alcance as súas mellores posibilidades non vén de nacemento -como creen algúns privilexiados por razóns tan arbitrarias como esa -,senón que se adquiren compartindo pupitres.  

TEMAS: Documentación histórica.- Historia e Memoria.- Información e Coñecemento.- Educación escolar.- Currículo e Educación.

MMC (26.02.2026) 

As desmemorias da memoria debida non axudan a convivir

As explicacións da Historia eliminan a parcialidade, se son honradas, e facilitan entender o presente

Se a Historia é auténtica, a mirada sobre o acontecido facilita un futuro máis democrático; depende de que a deontoloxía do historiador estea orientada por unha ética de valor universal. Como noutros oficios dos humanos, cando median intereses particulares, nin a Historia, nin o xornalismo, nin as institucións estatais, son imparciais.

 

Variations. Julie Mehretu (2025)

A memoria descontrolada é subxectividade en que non caben todos e todas. Réxese polo fondo que formaron as sinapses neuronais entre a infancia e a adolescencia en que, como di o neurólogo Rafael Yuste, constrúen o seu Teatro do mundo. Aí sitúanse os materiais do vivido especialmente no  Bacharelato, patria á que se pertencerá sempre. É fácil atopala nos papeis de quen escribe, en que se coan, consciente e inconscientemente, alusións ao que lembran imaxinar ou vivir  no colexio ou instituto, e máis se pasaron por algún internado. Puido verse, así mesmo, nos acontecementos recentes do ferrocarril en Ademuz, pródigos en glosas, artigos e opinións, que resultarían inintelixibles --e máis no seu paso bronco polas cámaras parlamentarias- sen a experiencia acumulada en viaxes antigas. Nas versións dalgúns opinantes, aquela RENFE das súas infancias se mixtifica co encanto de películas como o Orient Express obviando a realidade dun ferrocarril que apenas sobrepasaba ao Maquinista da Xeneral. Vagóns de terceira, asentos de madeira, carbonilla coándose polos portelos e unhas estacións inhóspitas, non puideron facer que, por exemplo, a espionaxe dos factores e gardas civís a posibles fuxidos do control dos seus pobos, fixese mellor a seguridade de Antes que a de AGORA.

 

Noutros moitos asuntos, en que o presente interpela, os recordos do pasado sempre coan parecidos desfasamentos. Quen carga anos, cando repasan ante outras persoas as oportunidades que tivesen de desempeñar empregos ou cumprir roles asignados, en que cresen ter poder, permiten advertir como os surcos antigos das sùas sinapses inclínanos a verse máis competentes e mellor dispostos para “o deber” que quen os substituíra. Tan habitual é esta tendencia, que frecuenta as desmemorias sobre os costumes inculcados. A discrepancia interxeracional sobre cambios ocorridos -que os arqueólogos detectaron nas tabletas cuneiformes- adoita facer que os maiores lles recriminen aos máis novos falta de coñecemento e autoridade. En realidade, con todo, subconscientemente falan de autoritarismo, actitude herdada do patriarcal “paterfamilias”, dono de canta vida houbese na súa propiedade. A súa forma máis dura e extrema segue en vigor -nun plano relativamente próximo- en que o variado  control, fóra da domus familiar, impera agora nos móbiles, vixiantes dentro e fóra da escola ata o mobbyng.

Historias a non esquecer

En moitas outras historias do vivido, a suposta idealización entrecrúzase igualmente, por máis que se trate dun pasado recente. Gregorio Morán (1947-2026) deixou constancia del nos que, recentemente falecido, os seus detractores chamaron “lúcidas” análises “críticas”. O seu veraz traballo analítico no Cura e os mandaríns (2014), e no prezo da Transición (2015), xa o exercitara, con similar rigor, ao tratar a relación de Ortega co franquismo no Mestre no baldío (1998), ou ao diseccionar a Transición en Adolfo Suárez: historia dunha ambición (1979). Os nados na xeración deste xornalista asturiano, cando repasan a escola -e estudos posteriores en caso de poder facelos, pois lles eran de acceso difícil-, adoitan referirse, sobrevoando as moitas carencias, a calidades que din mellores que as de promocións posteriores. A súa memoria experiencial adoita repetir ante os seus interlocutores perspectivas erróneas respecto a unha realidade educativa que, se sempre foi complexa, era obxectivamente peor. A mesma sorte corren os asuntos da vida relacional, particularmente os concernentes á xestión política, en que as apreciacións máis frecuentes seguen as pautas culturais de que falaba Kenneth Galbraith na  Cultura da satisfacción, en 1992. Aínda cuestionando a que emitían oligarquías económicas e sociais do pasado preconstitucional, a gran maioría estivo á espreita de oportunidades para estar onde houbese que estar no momento oportuno e mellorar posicións de orixe. Ese hábito pequeno burgués axudounos a dar por bo o tránsito político e canto a CE78 trazou de modo impreciso; poida que agora que  se desclasifica documentación do 23-F, se advirtan mellor as verdades, mentiras e desmemorias explicativas do ocorrido antes e despois de 1981.

A estrutura económica dos negocios -e a súa implicación na Educación- xa unira a moitos desde a secuencia inmediatamente anterior ao 20N-75. No alto da pirámide, seguíronse nutrindo do traballo da maioría social uns poucos que, sobre todo desde 2008, esixiron máis exclusividade. Todo seguiu parecendo rutineiro, pero cantos cidadáns, asalariados e contribuíntes, se preocupen dos seus dereitos e liberdades, deberían apresurarse a saber que se os esquecen, a súa paz e benestar non estarán a salvo. Se se poñen en risco -onde sexa-, a súa vida e a dos seus corren perigo. Os descoidos da desmemoria son agora graves cando dan por bos xenocidios como o de Gaza -con máis de 25 mil nenos mortos en poucos meses-, ou cando “se comprende” o de Venezuela, Irán, Groenlandia, Ucraína, Afganistán, Cuba e tantos outros sitios de próxima distancia. As “desculpas” e desmemoria son, en todo caso, máis fáciles cando a escola non contribúe a que sexan vistos criticamente, ou se hai familias que cualifican esta pedagoxía como “ideoloxía”. Non adoitan ser remisas, con todo, á adicción que xera a transmisión divertida e aparentemente gratuíta destes asuntos nas plataformas dixitais, cando a maioría de críos e crías non saben distinguir falsa información. Se as aprendizaxes escolares non contrarrestan as narrativas de odio, supremacismo, machismo e fascismo dos intérpretes de verdade única, como a de que o C02 non mata, a convivencia democrática de todos complícase. Sen atención clara, o semianalfabetismo de moita xente -aínda que fose á escola- acelera unha desmemoria que distorce canto poida ser bo para o presente das súas comunidades. Da súa existencia, inxusta, cabería dicir, con Dámaso Alonso:

“do abismo chegas,

tosco sol de negruras,

chegas sempre

onda turbia, sen fin…”

TEMAS: Desmemoria.- Memoria e Historia.- Política democrática.- Ética universal.- Semianalfabetismo dixital.

MMC (24.02.2026)

A guerra de papá non terminou, continúa.

Nas preocupacións dos fillos e netos, prolónganse as loitas dos pais e, tamén, as dos pais de moitos deles.

 

Confundir ou negar a memoria histórica contribúe a que as conexións que puidese establecer co presente faciliten comprender a continuidade estrutural de dinámicas  que permaneceron intactas. Por iso terxivérsase tamén a Historia; non sexa que se expoñan esixencias de cambios acordes co que, en xustiza, son dereitos esixibles, mesmo, por nenos e nenas. Ramón Mercero estreou en 1977 A guerra de papá, película inspirada no príncipe destronado, novela que Delibes escribira catro anos antes. Aquela guerra continúa e, tamén, a secuencia de causas e efectos doutras desde a de “a independencia” en 1808 e os interminables contubernios, encontróns e golpes de estado que seguiron. Antes da guerra de papá, xeracións anteriores pelexaran para cambiar unha sacrosanta lei de propiedade privada, cuxo cuestionamiento mudaría as súas vidas. Ata 1882, na “cultura europea” –e española-, unha curta caridade cortocircuitaba todo movemento a favor da xustiza en salarios e condicións laborais. Máis tardou aínda o dereito ao voto, sobre todo o das mulleres, e cando se logrou, apenas houbo tempo para que se asentase unha mínima igualdade de dereitos e liberdades. O acceso de todos a un tempo educación común correu igual sorte: a CE31 tentouno, pero outra Guerra Civil, e unha Ditadura de 40 anos, fixeron retroceder aquel proxecto ata tal punto, que -aínda que chegase ao BOE/BOE a súa universalidade- aínda non se xeneralizou en todos os centros escolares unha democracia educadora plena, respectuosa cos dereitos e liberdades comúns. Case ao comezo dun guerracivilismo cultural -físico en tantas ocasións- que tamén Goya denunciou, Blanco White, exiliado en Londres, dixera que sería inacabable. Guerreando como inimigos, dun lado seguían un plan que o Ceo inspiraría como Cruzada para expulsar os males de España e, do outro, os supostos traidores ao seu “Ser” que, tras o oco de 1931 a 1936, tardarían en ver que o Estado trataría de modernizarse.

Banano. Manolo Lanchas, 2025.

Despois de “a Vitoria”, os libros de texto dunha das dúas Españas, e en particular as Enciclopedias de 2º Grao, reiteraron a sucesivas xeracións escolares o seu exclusivo canon narrativo hierocrático. A súa intensidade sempre estivo nos “programas” das “reformas escolares”, e a maioría dos nados entre os anos corenta e setenta tardou en decatarse do que lles pasara aos seus pais. Despois de aprender a ler entre liñas, a base de destapar o silencio e a indiferenza equidistante que dominaba a maioría de novelas, contos, películas e fotografías a que tiñan acceso, empezaron a sentirse incómodos en moitas conversacións. Intuían o que había tras os Fillos da ira, que Dámaso Alonso iniciara en 1944 dicindo que ”Madrid é unha cidade de máis dun millón de cadáveres (segundo as últimas estatísticas)” e a Guerra dos seus proxenitores non os abandonaría. Mesmo despois de 1978, moitos docentes non tardaron en volver vivir nos seus centros, como “normal”, o problemático de levar á aula os seus descubrimentos. Nesta “cultura escolar”, asentada coas “Humanidades” de Esperanza Aguirre, o saber histórico non difería do que Pemán e o Instituto España configuraran . Da súa efectividade nos educandos do século XXI -especialmente desde e currículo de Historia de España-, dan fe as enquisas de outubro-25, en que un 21% estrañaba unha España preconstitucional non vivida. Proseguen, ademais, modos de impedir unha educación moderna, coherente en pedagoxías que, apartidistas e respectuosas cos dereitos educativos de todos, contrastase o que acontece. Docentes comprometidos en analizar deste xeito na aula asuntos e feitos perturbadores dos Dereitos Humanos -como o xenocidio de Palestina- están no  panóptico  dalgunhas consellerías autonómicas..

 

O Cabalo de Troia

A un conflitivo pasado educativo, non superado, superponse que nenos e adolescentes, entretidos co que ven en tabletas e dispositivos dixitais, non teñan tempo nin ganas para aprender a discriminar o verdadeiro do falso. Os señores destas plataformas procuran a súa divertida adicción a programas en que lles coan como debe ser a convivencia no mundo, e rendibilizan o seu negocio. Esta “cultura dixital” é o gran Cabalo de Troia actual, tan importante ou máis que os preceptos dunha Economía colonizadora da produción e distribución de bens. Salvo Laoconte e Casandra -que viron o engano-, os demais troianos pensaron que era un signo de paz e concordia. Entre os cómplices da trampa visual están quen entende que Economía e Educación son campos que non se interfereren , e que os problemas de Economía se corrixen con medidas económicas. Pero debe ser ad calendas graecas, pois nin din cando será, nin lles preocupa que carencias, como o “fracaso escolar” que afecta en España a máis dun millón de nenos excluídos por pobreza, sen outra Política económica reproduza a Economía política que Adam Smith expresou en 1764, na riqueza das Nacións. Non cren estar a ser tan curtos como o reformismo que lles precedeu, sempre contraditorio entre as xustificacións das leis educativas e os recursos dispostos para executalas en medios e formación docente

 

A guerra de papá logrou, desde a CE78, avances neste e noutros sectores da vida pública, ata que unha serie de crise trouxo consigo desafeccións contrarias ao optimismo que, entre mil dificultades, fora palpable desde os anos oitenta a noventa . Aos poucos -e máis desde o Tamayazo de 2003-, as vellas estruturas de poder restableceron unha desgana rutineira e un desafecto indiferente nos  sectores con menos recursos, os máis propensos ao “abandono escolar”. A partir de 2013 escalaron as clases medias, onde propiciaron –como en EEUU e outras partes de Europa- que aflorasen a regresividade política e os  grupos ultras. Ás novas xeracións, no canto de explicarlles como os consorcios estruturais de poder lles dificultan a vida, estáselles ensinando, por exemplo, que as pensións dos maiores teñen a culpa do seu malestar, igual que, desde a Reforma do Ensino Medio, de 1938 , se lle dicía á reducida clase media que, para “estudar”, había que pasar por colexios privados.  O seu descontentadizo dereito ao voto condicionará a vida dos case 50 millóns de españois, dos que 1/5 naceu fóra. Se lle cren as patrañas que fan circular polas Redes, o liberalismo antisistema poñerá en risco a democracia alcanzada. Mantela e mellorala esixe aos fillos proseguir as guerras de papá e os avós, con potencial económico, e sen controlan os algoritmos dixitais. A súa paz e benestar perigan se non se ocupan das narrativas transmitidas de maneira facilona por plataformas,  aparentemente gratuítas -como a de que o CO2 non mata, e formas diversas de machismo, supremacismo e fascismo. O seu atractivo para críos e crías incapaces de procesar outra información é grande e, se a súa educación escolar é indiferente aos  abusos a que se presten os algoritmos electrónicos, esta frauta de Hamelyn afundirá a escola e o  sistema democrático.

TEMAS: Memoria e Historia.- Currículo escolar.- Economía e Educación.- Algoritmos cuestionables.- Futuro democrático.

MMC (21.02.2026)

Cabe preguntarse se Moral e Política non teñen por que concordar?

 Andabamos trencos cos riscos de viaxar en tren, cando en ambas as Cámaras parlamentarias estouparon queixas e reproches sobre Moral.

 

Algo arrabaldeiro é o falso debate de onte no Congreso. Os seus partidarios escandalizáronse por algo que, no trato á muller, estivo vixente en actitudes, normas e hábitos sociais. Parecía liberado do costumismo ríxido de outrora e seguiu aflorando nunha historia turbia de loitas sociais en que non terían cabida gran parte dos enfadados. Despois do longo esquecemento que seguiu a que Emilia Pardo Bazán editase en 1892 A escravitude feminina, de Stuart Mill, foi empezar a volver falar da súa “liberación” nos anos setenta, e ter que aguantar supostas liberacións como as do “destape” cinematográfico, para que os tabús que aínda roldaban os libros de moreira e urbanidade, e as prédicas coresmais, saltasen aos noticiarios cada pouco. A liberdade e dereitos das mulleres foron contemplados na CE78 e en regulacións posteriores sobre o uso da súa liberdade persoal, pero –como onte se demostrou- faltaba moito para que a hipocrisía non fose norma, nin os delitos machistas, ou o patriarcalismo que dicía inspirarse en Noé e a Biblia, seguisen tendo bula.

Que necidade! Darlles destino na nenez. Gravado de Goya. Caderno C (1808-1814)

Os incumprimentos do sexto e noveno Mandamentos preceptuados por Moisés –e predicados desde moito antes do século XVI en Trento-, seguen vindo acompañados a miúdo, en plena etapa supostamente democrática, de variadas contravencións do quinto mandamento. Durante centenas de anos, este fenómeno foi invisible; hoxe chámase “violencia de xénero”, e segue existindo aínda que o termo non guste a algunhas feministas. O supremacismo de moitos homes tampouco quere vela, aínda que haxa constancia explícita do que significa: en apenas dous meses deste ano, levouse por diante 9 mulleres; desde 2003, hai rexistradas máis de 1350 asasinadas e, só en 2024, denunciáronse preto de 34.684 casos de animaladas. Non hai dúbida da existencia dunha agresividade, masculina, que afecta as gravemente; tampouco a hai de que o acoso sexual adoita ir acompañado de variadas coaccións psicolóxicas no campo laboral. E non debería ignorarse que foi moita a axuda que a educación formal prestou a que a vella cultura de desigualdades, en que se movía preferentemente a vida das persoas e grupos sociais, se asentase desde a infancia. A Lei Moyano promoveu esa educación diferencial como “normal”, “natural” e –segundo os máis recalcitrantes- “como Deus manda”. Alimentou, ademais, os modelos simbólicos que, despois da escasa vixencia que tivo a CE31, volveu ensinar o falanxismo e confesionalismo únicos. Durante corenta anos, a súa “Economía doméstica” apenas foi contradita na repartición de faenas dos traballos diarios, nos deberes e obrigacións repartidos segundo sexos e idades; ata as leis comerciais reafirmaron con diferenciais distinto valor social as aptitudes do “ser masculino” e “feminino”, mesmo no acceso a profesións , cargos e postos de responsabilidade civil. As represións en contrario eran fortes.

E ti máis?

Pasaron 48 anos desde a CE7, un éxito de duración cronolóxica para unha Constitución española. Cantos máis fan falta para que o “e ti máis” de moitos políticos compita para indicar que nas súas filas –sexa quen sexa o que teña o poder- existe unha defensa indubitable dos dereitos das mulleres á súa dignidade integral en igualdade cos homes? Nas abundantes pequenas liortas actuais entre Gobierno e oposición, alguén debería explicar como a coincidencia alternante de denuncias de abusos sexuais non valla para isto, senón para dicirse de todo e bordar un tempo mediático en que aporrear os escanos gritando “dimisión” provocase o afecto de novos votantes, fronte ao adversario. Seguindo refráns indolentes, dan a entender, con todo, que este tipo de asuntos non ten emenda e que non cren na eficiencia dun maior control interno dos ardores machistas, nin en que un sistema educativo digno, ben xestionado para ser tal, axudaría a eliminar estas secuelas de xénero. Falan diso burocraticamente -porque o pide o guión- e, sen entusiasmo ningún, o 18 de febreiro, ante o caso do DAO da Policía Nacional, os protestóns da actual oposición –cada vez máis próximos a VOX- nin advertiron que non reaccionaran ante casos denunciados baixo a súa xestión. Con máis dun caso vivo en Comunidades como a madrileña, representaron unha estrañeza que, con balbordo e simulacros hipócritas, cumpría co seu partidista expediente moral.

Un superficial percorrido dos últimos anos de díxome díxomes habidos na  alternancia política, nestes asuntos e noutros en que mediaron o diñeiro e a corrupción, obriga a lembrar que cantos chegaron a xuízo público –aínda que só se contasen os que ten na súa axenda a Xudicatura- abondan para ver que Política e Moral van a miúdo por sendas contrarias e fan máis caso a Maquiavelo que a Aristóteles ou a Spinoza. É verdade que non todos os políticos son iguais, pero tamén o é que, en demasiadas estratexias dalgúns, existe unha clara contradición; tan inmorais son que, cando pasan o filtro democrático do voto nunhas eleccións, pretenden estar exentas de toda análise sobre os seus modos de entender o ben ou o mal. Cando están en fase de conquistar poder non é pouco perceptible entre as abstraccións conceptuais que propagan, e nas súas estratexias provisionais tamén lles estorba esta dicotomía, pero se tocan poder acomódana  sistémicamente a canto lles estorbe. A análise das políticas dos gobernos, os seus líderes e ministros ou conselleiros, que os historiadores e xornalistas libres realizan nas hemerotecas e arquivos, baséase nos rastros documentais que deixan no que fan ou deixan de facer, no que ignoran e prefiren, no que animan e odian e, ante todo, no que financian co erario público. Iso fala do seu ben e o seu mal –político e moral- e de como non é raro que, ás veces, espante polos  paradoxos que mostra co que din. Neste tempo incerto, empeza a dar medo, como nos anos vinte e trinta.

O estilo fascista dos sempre descontentos contra canto incumbe ao benestar da xente quere darlle un envorco e desencoraxa a quen quere ser cidadán con dereitos na súa vida e traballos. A desestabilidade do benestar logrado en normativas e servizos comúns -que grandes medios e plataformas dixitais ao seu servizo contribúen a xerar-, robotiza o tempo libre de maiores e pequenos. Proporciónalles desinformación acompañada de sentimentos e afectos adictivos, e dá ás a quen trata de que non haxa máis moral que a do vello capitalismo, abafador dos máis débiles. Neste contexto, racharse as vestiduras ante a violencia sexual de “os malos do adversario”, parece demandar aquiescencia do voto a vicios flagrantes en Sanidade, Educación ou Vivenda, tan dependentes da xestión das Autonomías.

TEMAS: Dereitos e Liberdades.- Democracia e Demagoxia.- Violencias contra as mulleres.- Desestabilización democrática.- Moral e Política.

MMC.- (19.02.2026)

A paisaxe que conformou o río Besós acumula moita historia

 Está feito de necesidades e cabreos desatendidos case sempre, salvo por aqueles que non perderon a inquietude por unha sociedade mellor.

 Antes de desembocar en San Adriá, leva ese nome desde Montmeló –no Vallés- durante 17 kms. dun  territorio en que abundan mostras residuais da historia española e catalá, sobre todo dos anos cincuenta ata hoxe. As transformacións, abandonos, continuidades e cambios que documentan son de gran interese para entender canto realmente avanzamos. “Avanzar” é dicir axuizando e, igual que o que sucede nas análises da xeografía humana de calquera territorio, sopesando as ideas, decisións, actuacións e abandonos de modelos de convivencia e modos de estar na Terra, unha cultura que, a miúdo, foi contraria á sa convivencia.

O que en 2024 contou O 47  sobre Torre Baró, e o que, en 2025 contaron as Historias do Bo Val sobre un barrio moi próximo, Vallbona, construído por outros inmigrantes do sur na periferia barcelonesa, mostra en formato cinematográfico, galardoado en distintos festivais, o que, mentres esas barriadas crecían, contaban os libros de Francisco Candel sobre Lles altres catalans,  ou os máis humorados e non menos críticos de Ignasi Rise, cando era perigoso contar o que pasaba cando, nos anos setenta, os que chegaran de fóra xa eran máis que os de Barcelona. Similares documentos, non só en fotografías antigas ou en cinema como o de Berlanga, manexan quen se interesa por como eran as periferias dun Madrid que apenas alcanzaba o que, ao Leste , sería o barrio de Moratalaz, mentres crecían Entrevías e o Pozo do Tío Raimundo máis ao Sueste. As súas pescudas poden estenderse ao sucedido, a diversa escala, desde antes de 1953 en case todas as capitais de provincia. Ás súas periferias, na medida en que crecían a industrialización e os servizos, foron chegando familias que viviran a subsistencia rural. Esas mesmas familias, xa nos noventa, viron chegar xentes doutros países, atraídas por similares afáns de mellora das súas vidas.

A urbanización crecente do país coincidía cos anos do desenvolvismo, en que a americanización de España, internacionalizaba os seus asuntos na ONU e a OCDE, e facilitaba as políticas USA para Europa e o Mediterráneo. O que contan Marcel Barrena e José Luis Guerin, sen ser exclusivo da contorna do Besós, é metáfora do que pasou en moitos outros lugares de España. Torrebaró e Vallbona non son unha illa florida entre raíles de ferrocarril ou no medio da nada, senón restos colaterais do esquema desarrollista que primou desde 1953 no imaxinario colectivo de variados grupos non só españois, senón tamén noutros de variado perfil cultural. Atrapados todos ata o presente -cando as Rodalíes e a Ave pasan impertérritos por aqueles viais con dubidosa sorte-, contemplan como se seguen reestruturando os seus espazos de outrora para adaptarse mellor a expansións  que se programan desde os centros urbanos e económicos, pillen a quen pille por medio. A reiterada reestruturación destas periferias -e non das da xente ben e as súas leiras de recreo- fala de como os habitantes de escaso ou nulo poder na xerarquía social facilita que as reformas urbanísticas posteriores apenas tivesen en conta que puidese ser unha vida máis ou menos feliz en esquinas residuais da marxinalidade, un gran documento, con todo, do que puido ser e non foi o soño de moitas persoas. Venos agora sometidos á administrativa indiferenza de recualificacións de terreos, e aburridos tipos de vivendas emerxidas despois.

Barrios, escola e IA

En ambas as películas tamén se fala de escola e, un pouco, do que nela sucede. A de Torrebaró, xorde da determinación que se impuxeron desde mediados dos anos sesenta ata avanzados os anos setenta –os da LGE de Villar Palasí- as asociacións veciñais, en que persoas como a protagonista Carmé Vilá -que pasara  por un convento antes de ¡ comprometerse na alfabetización das mulleres e nenos que chegaban alí- tiveron un relevante papel vertebrador. A educación en Vallbona corresponde á universalización oficial da escolaridade, en que fillos e fillas de inmigrantes ucraínos súmanse a plurais capas de migrantes anteriores. Situacións de bulliyng  e desprezo supremacista cóanse nas conversacións das adolescentes como algo que torce a sa convivencia que, a pesar da diversidade de procedencias dos veciños, parece que –na memoria dos maiores- nunca existise: todos estrañan a axuda mutua, a unión colaborativa contra canto burlaba a súa dignidade.

A transición cronolóxica entre o que sucede nunha e outra película fai ver que, as carencias que había en ambos os espazos semiurbanos -veciños e con similares orixes e configuración-, difiren aínda que integren unha mesma historia de esperanza. Agora ben, se o entrevisto en ambas  quere lerse desde as esixencias que, no momento actual, exponse para que o alumnado teña un recordo valioso do seu paso polo sistema educativo, universal e obrigatorio, parece claro que a mera escolarización -sen unha educación digna- non satisfai esta aspiración. Doutra banda, habería que ter en conta que lembrar o pasado sen atender a como se transformou sen corrixir as carencias que tivese, queda en algo museístico, moi apto para a turistificación pero inválido para seguir traballando en darlle sentido á obrigatoriedade da escola ata os 16 anos. Se, ademais, manipúlase o pasado culpándoo dos novos problemas sobrevindos, desprézase o esforzo de quen traballou duramente en que fose mellor e, así mesmo, o de quen non perdesen o afán polas utopías soñadas naquelas etapas.

Quen vise estas dúas cintas podería comprobar como, tamén en espazos marxinais, a escola transpira conexión con canto acontece na súa contorna. A súa función democrática ante o alumnado esixe, de modo especial en distritos urbanísticos desas características, recursos e docentes ocupados en capacitalos para decatarse e participar autonomamente, como cidadáns responsables, no que sucede. Ese dereito , contravido tantas veces cos grupos sociais máis débiles, ten nos dispositivos dixitais -principalmente móbiles e tabletas-, un reto que, se non se atende, pode impedilo. A oferta que diversas plataformas tecnolóxicas fan a nenos e adolescentes de programas, relatos e xogos, ao dispor de calquera usuario, fai que poidan “matar o tempo” acelerando as súas neuronas ante calquera ruindade para dicir “gústame ”. No canto de axudar a qu  constrúan un futuro digno, eses mecanismos dixitais iniciaron, alleos aos menores, un competitivo baile coa escola que pode marxinala totalmente. É, por tanto, gran obrigación de quen rexe as políticas escolares que, consonte a Fiscalía Xeral do Estado, prime o dereito dos nenos e nenas a crecer nunha contorna segura, e que lles mereza realmente a pena a protección e coidado que reciben na súa escola ou colexio.

TEMAS: Dereito á educación.- Universalidade educativa.- Plataformas dixitais.- Educación crítica.- Políticas e recursos escolares.

MMC (17.02.2026)

Guerra cultural e madricentrismo educador

MAGA crece en Madrid –e outras Comunidades- moi motivada por razóns económicas e, por suposto, simbólicas.

 Make America Great Again (MEIGA)- é dicir, “que EEUU volva ser grande de novo”-  foi un lema político empregado por Trump na súa campaña electoral de 2016; ademais de ser visible nas gorras, encabezou os orzamentos federais naquel mandato lexislativo e volveu ao auxe desde 2024. Os seus antecedentes inmediatos, máis matizados, estiveron nas campañas demócratas de Clinton en 1992, na da súa muller Hillary en 2008, e tamén no “si se pode” da de Barack  Obama en 2009. Pero o creador do lema foi o partido republicano en 1979, cando retrocedía a hexemonía americana: Let´s Make America Great Again. REAGAN ´80. Donald Trump popularizouno entre os americanos que o levaron de novo á Casa Branca e, tamén, entre moitos americanizados doutras partes do mundo. Non se ha de esquecer, con todo, que, co asasinato de Bob Kennedy o 06.06.1968, quedou enterrada a esperanza no “mundo mellor” que defendía o mellor dos Kennedy. No seu país preferiron unha versión conservadora do reverso do dólar, cuxo deseño proclama desde 1935: The United States of America recoñece que In God we Trust, no  novus ordo saeculorum desde 1776, independizados de Inglaterra.

César Baldaccini,(1965). El dedo pulgar

Con motivo do 250º aniversario dese acontecemento, a presidenta da Comunidad de Madrid, para conmemorar que USA siga sendo “o principal faro do mundo libre”, concedeulle a medalla internacional por traballar “a favor da Hispanidade”. Entregaralla a algún representante oficial do Gobierno de Trump que pase por Madrid e, para que non caiba dúbida do seu oportunismo, asiste, na residencia de Trump en Florida , á  The Hispanic Prosperty Gala-, aplaudindo que se ocupe de “poñer fin aos narcoestados que os ditadores de ultraesquerda están a implantar”. Os reproches non se fixeron esperar, e ela non dubidou en dicir, entre outras lindezas, a quen llos facía que eran uns “frustrados” por pretender “illar” a España. Pero delatárase ao usar o presente do verbo “ser” de modo que o “faro” fose o que non é, e tivo que oír que “sempre estaba do lado equivocado da Historia”: a súa parcialidade inclinábaa sempre do mesmo lado. Nas consideracións previas a esta concesión honorífica, non tivo en conta a “cultura MAGA” de Trump, contraditoria cos Dereitos Humanos, o Dereito Internacional, a inclusión do cambio climático na cooperación multilateral ou a soberanía de terceiros países. Á corte de Ayuso non lle importou a maneira que ten Trump de entender  a “liberdade” ou a súa “providencia” absolutista para as empresas americanas, ou como defendendo os seus intereses pola forza reproduce, ao seu antollo –ad libitum-, ao rei francés Luís XIV. Tampouco lles molesta que o seu supremacismo sexa tal que dea igual ser mexicano, venezolano, iraniano, palestino, groelandés, ou europeo en xeral, para que quen non siga os seus ditados se decate pronto, dun ou outro modo, da súa capacidade represora. Tiñan, dentro de USA, os exemplos do ICE ante inmigrantes non ilegais, e contra manifestacións de pluralidade tolerante para convivir e entenderse; en poucos meses, foron múltiples desde Minnesota a Texas, e en calquera cidade, universidade ou institución solvente –incluso o Supremo, ou a Reserva Federal-, en que asomara alguna discrepancia teórica ou práctica co seu ego supremo. Por iso, a alegación da presidenta dos madrileños dicindo que non era a Trump a quen homenaxeaba, senón a EEUU, non é crible. Javier Milei confirma que os seus esquecementos de como a actual administración americana conculca dereitos e maneiras respectuosas de educación con quen non comparten as súas ideas, reafirma a inclinación das súas propias decisións en Madrid e no rumbo que imprime ao liderado de Feijóo desde  a rúa Xénova, cada vez máis propicio a VOX.

A exaltación do que manda

Como na maioría, nesta conmemoración pesa moito a ansiedade de que unha “memoria imposta” -acorde coas decisións que se toman na sede da antiga Dirección Xeral de Seguridade, na Porta do Sol- sexa un escaparate dos intereses do ayusismo. Fronte a toda documentación en contrario, invisibiliza os lados escuros da súa xestión, sobre todo en servizos públicos como Sanidade, Educación e Vivenda, onde fai e refai -ao modo trumpista-, múltiples facetas de vida de cantas persoas conviven en Madrid. A atracción desta cidade para xentes diversas residía en que ninguén se sentía estraño; poucos naceran nela e, segundo repetía Umbral, non pasaba de “poblachón manchego”, onde “a barra de pan debaixo do brazo ” indicaba proximidade e proximidade amigable: ninguén preguntaba a ninguén de onde era, e todos sabían que, para saír adiante, debían axudarse. Os anos sesenta e setenta non foran amables, e o mellor modo de defender “a liberdade” era pelexar de xeito conxunto para poder expresarse sen necesidade de ser tan “intelixentes” como demandaba La Codorniz aos seus lectores. Desde que a “liberdade” trumpista frecuenta o discurso de Ayuso, Madrid é calquera cousa, e non falta quen diga que xa é “Miami-dous”. Foi sucedendo desde o ano 53, en que o pacto cos americanos non só trouxo consigo bases militases en plena Guerra Fría. Tras a Coca-Cola, intensificouse a americanización da vida económica, cultural e social, como intuíu Berlanga en Benvido Mr. Marshall, e os intereses providenciais dos americanos estiveron moi ben atendidos e vixiados en España, mesmo en reformas como a da EXB e o BUP en 1970. 

En 2025, a “guerra cultural” que se libra en EEUU, atopou moitos aliados en España, dispostos a que a versión trumpista de MAGA invada e erosione as conquistas democráticas, máis ou menos fráxiles, dos españois. Retrotraen a “orde do mundo” aos tempos en que falar de dereitos sociais e laborais ou de igualdade era perigoso e, para implantar de novo aquela mentalidade, acosan a Gobernos  inestables, non arranxan nada, pero insultan a cantos tratan de construír unha racionalidade que facilite a convivencia. O seu proxecto, asociado a plans internacionais, pretende seducir a grupos amplos de discrepantes coa poderosa axuda dos donos das plataformas dixitais que, masaxean as súas neuronas a fin de que reclamen xefes “redentores” e os voten. Esta imitación de Joseph Goebbels, axudada por sectores confesionais de diversa crenza, branquea a súa estratexia acorde en que hai que eliminar “o mal”. Na escola, namentres, é dubidoso que quen defende “os dereitos dos nenos” poidan facelo ou tentalo. Hai casos de censura á introdución de maneiras democráticas nas aulas e a xestión dos recursos, ao modo que fai Madrid, sobre todo desde 2003, non é propicia.

TEMAS: Cultura MAGA.- Trumpismo/Ayusismo.- Recursos públicos.- Intereses privados.- Educación común e Democracia.

MMC (13.02.2026)