O caderno de vacacións deste verán é intenso

As cuestións pendentes impoñen un repaso das competencias non ben logradas no curso, algunhas máis necesarias ca nunca.

Ante as próximas eleccións, a confianza é a cuestión máis grande a ter en conta. Normalmente votamos do mesmo xeito que adoitamos facer con case todo o que nos importa, que nos fiamos do crédito que nos merece a situación. En caso de dúbida, incerteza ou xustificada inquietude, a tendencia é a recuar e quedarse na expectativa de decidir. Isto é o que tenden a provocar os líderes do conservadurismo actual, sabedores de que as persoas que máis pelexaron pola democracia desencoraxaranse se lles sinalan modelos corruptos entre os seus e, enlamado ese territorio, transmíteselles a “honestidade” diferencial da que son portadores. Coa  debida masaxe saben que, mesmo, poderán tapar as súas propias corrupcións. Por exemplo, que ofrecendo o Consistorio madrileño 4.131 prazas vacantes de 0 a 3 anos de educación infantil -máis outras inconcretas da Comunidade-, os pais poden exercitar a “liberdade de elección de centro” no curso 2026-27. Se logran tapar que só o 13% das solicitudes consegue praza nu nha escola infantil municipal desta cidade, e que está no cumio do ranking europeo e posible que o outro 87% admita que, afortunadamente, a “honesta” comercialización do ensino mediante os centros privados eleva a calidade democrática da educación.

                                                                Piero Fornasetti 1987-88

Na mochila deste verán, esta cuestión roldará pola cabeza de moitos pais novos entre as moi ruidosas e pendencieras que animarán a desconfianza dos votantes progresistas. A vida é multidisciplinar e, na medida en que a Historia axuda a entendela mellor, é conveniente repasar as disciplinas que axudan ao seu coñecemento; non facelo -e non remediar a ignorancia histórica- é sobrado motivo para o suspenso en que andará este país este ano. Ata setembro, e tamén ata que teñan lugar as eleccións anunciadas para algún día inconcreto de 2027 -probablemente en marzo, segundo algúns arúspices-, as dúbidas animarán moito estados de opinión axitados e convulsos. Para evitar a pasividade do estío, os estrategos de Feijóo non deixarán ningunha físgoa para que, entre alardes verbais e xestuais, os dubitativos inclinen o seu voto cara á emblemática gaivota. Exemplos sobrados diso sementan a diario, á espera de que o humus que acolle a súa semente dea froito abundante. O pasado día 29 aproveitaron a chamada “lei de netos”, pola que un 544 mil descendentes de exiliados españois poderán acollerse á nacionalidade española, e a súa perspectiva da “prioridade nacional” fixo circular que se trataba dun dispositivo de “enxeñería” para condicionar os resultados das próximas eleccións. Ningún dato avala esa interpretación que, ademais de falsidade, ten en contra unha longa débeda contraída con esta xente, pero neste momento preciso en que a súa tese principal é que canto fai ou deixa de facer este Goberno é pola súa estrita conveniencia -tan contraria á dignidade nacional-, facilita que o oínte ou lector desprevido o trague.

Tarefa do verán

Neste momento en que a polarización entre dereita e esquerda favorece a ruptura absoluta, que cada cal só queira saber do seu, obriga ao lector ou oínte a escoller entre retirarse do dial e do voto por aburrimento, ou crer decididamente o que lle repiten os comentaristas ou presentadores dos noticiarios. Este modo en que sempre se propagou o amor e o odio é a murmuración central que quedou en suspenso ata a volta das vacacións de verán. En consecuencia, se vai guiar canto oiamos neste tempo intermedio, é aconsellable recorrer conscientemente á “experiencia” para aclararse cos episodios desta serie narrativa. Este ambiguo  instrumento tan ben admite expectativas como desenganos, coa peculiaridade de que os anos últimos non son especialmente esperanzadores. Canto aconteza non será mellor que o vivido se non se está disposto a “volver empezar”, como propoñía en 1962 Celso Emilio, en Longa  noite de pedra . Tamén cabe recorrer á Historia; non é a suposta “mestra” que lle gustaba dicir a Cicerón, e quen queira empregala haberán de preguntarse, ante todo, se podemos aprender do noso pasado. Edgar Morin fíxoo no seu último libro, Leccións de Historia (2025) e lembraba as clases do seu ilustre mestre, Georges Lefebvre explicando como a aristocracia francesa, para recuperar o poder que tivera na época máis absolutista, dera paso ao proceso dos Estados Xerais que, ao favorecer o voto individual do Terceiro Estado -que, como estamento sempre era postergado pola nobreza e o clero-, iniciou a Revolución. Este e outros exemplos válenlle a Morin para afirmar que nada está determinado, e que hai variables circunstanciais que poden cambialo todo ou case todo: “O resultado dunha acción -di- pode ser contrario á intención que a causou”.

Deste gran humanista é relevante meter na mochila deste verán que, para que o coñecemento do pasado transmita lucidez ao presente, todo debe situarse e historizarse, incluído o propio historiador ou, neste caso, os creadores do discurso de canto acontece. Os factores aleatorios poden desviar accións calculadas para un fin concreto, pero neste momento en que todo se simplifica e descontextualiza, non é fácil partir da complexidade en que sucede o improbable para ver ben o que ocorre. Hase de admitir que, por máis que soster o Estado de Benestar necesite recursos, a Historia fai ver que o benestar material dos suxeitos non conleva que avancen nun benfacerr moral; frecuente é ver, ademais, que os humanos pasamos rapidamente do entusiasmo á decepción, como saben ben cuantos viviron en España desde os anos setenta. Por tanto, como a racionalidade de moitas explicacións históricas sempre é a posteriori -e depende moito da  mitoloxía que potencian os prexuízos e parcialidades de quen a escribe-, cantos ata setembro se adentren con paciencia e tenacidade nas competencias que facilita a Historia, entre as narrativas deste presente diferenciarán as de quen  pretende forzar a realidade e o modo adulto de tratala constitucionalmente. Que non acabe en imposición é tarefa aínda máis complexa, pero non se fará sen resolver os exercicios deste  caderno do verán.

TEMAS.- Historia e acontecementos.- Narratividade e verdade.- Benestar e benfacer.- Eleccións xerais.- Falsidade e desmobilización.

MMC (01.07.2026)  

“Honestidade”, “bisturí” e “lóxica catalá” son expresións equivalentes

As dereitas, postas de acordo para esixir o voto de confianza, adaptan a súa terminoloxía ao repouso do verán.

Os seus tataravós ideolóxicos xa pregoaban como norma de Gobierno estes mesmos núcleos verbais. Parecen provocadores, pero non deberían coller a ninguén desprevido: “O que non é tradición é plaxio” (sentenciaba en 1911 Eugenio D´Ors, e repite unha cartela ao lado norte do Casón do Bon Retiro).

Piero Fornasetti, 1987-88.

+ A HONESTIDADE é a estrela lingüística desde que o 24 de xuño Feijóo acudiu ao Congreso máis airado do habitual para ver se noqueaba a Sánchez despois de rexentar a sede do PP en Xénova tentando reverter o estado en que a deixaran Rajoy e o defenestrado Casado. Lanzada esta palabra despois da turbamulta de casos con que diversas instancias colaboraron en deshumanizar ao actual presidente do Gobierno, propaga que as cloacas son da súa exclusiva, e eríxense el -e o partido da gaivota- como símbolos redentores de tanta desgraza como, ao seu dicir, segue traendo o “sanchismo” ao chan patrio desde que o actual líder do PSOE sacou adiante a súa aposta despois de renunciar, en 2016, ao seu escano no Congreso. Dese pecado orixinal, causante de que alcanzase a dirixir o seu partido, derivou dous anos máis tarde a moción de censura que desbancou a Rajoy da Moncloa.

Esa culpa, imperdoable, evidenciou como se instrumentaban os medios do Estado para ocultar hipocrisías partidistas e a súa contabilidade nos papeis de Bárcenas. A honestidade airada de Feijóo pretende agora borrar todo aquel historial dunha plumada. O Honest to God que Robinson escribira en 1963 non ten nada que ver, aínda que Feijóo viu a luz nos Peares dous anos antes, pero como xuramento quedou frouxo cando dixo que el non estaba á fronte cando o da Kitchen e a Gürtel. A súa hipóstasis coa honestidade busca que quen o oia pense no seu adversario como un desalmado capaz de mil falcatruadas que non cesa de amentarlle. Algún comunicador de cabeceira debeulle aconsellar esta estrataxema sucia da que xa deu conta Schopenhauer no seu tratado sobre A Herística ou a arte de ter sempre razón. As Redes sociais poténciana a imitación de Goebbels. A base de repetir historias descontextualizándoas dos termos reais que estruturan o seu ser en cada momento, todo parécese e forma unha masa informe que o usuario do sistema dixital realimenta e súmalle likes despois de divertirse tragando a mensaxe que lle transmitiron. O automatismo deste xogo con “a honestidade” repetirase moito ata pasar setembro, en que o sintagma publicitario, desgastado xa, será substituído por outro simplismo máis agresivo. O hipnótico masaxeo non fixo máis que empezar, sen explicar os “honestos recortes” conservadores de sempre, nin a selectiva xestión que as Autonomías obedientes ao edificio “honesto” de Xénova fan en Educación, Sanidade, Emigración ou Dependencia que lles competen.

+ O BISTURÍ é locución empregada por Abascal o pasado día 27 nunha asemblea de Vox. Copiando aos voceiros da Ditadura de Primo de Rivera, animou aos afiliados que nas eleccións de Aragón, Estremadura, Castela e León , e Andalucía a que non dubidasen do seu quefacer patriótico ante os seus socios do PP para controlar o investimento/desininvestiemento nos programas da súa preferencia, Cal decimonónico “chanceler de ferro” prusiano, advertía tamén que esta cirurxía precedía á menos fina da motosierra, do seu colega na Arxentina e que tampouco desgusta a Trump, o socio máis prepotente nestas lides do recorte a “o social” e “comunitario”. Por razóns variadas, que viñeron a apoiarse mutuamente, nun momento en que León XIV urxe na súa loada encíclica Magnifica Humanitas a construír unha “casa común”, estes misioneiros do neoliberalismo impoñen unha perspectiva que non alcanza nin para ao chabolismo dos anos sesenta; queren máis Sangue de barrio, como a debuxada desde os anos oitenta por Jaime Martín, nas súas historias gráficas sobre a contorna do instituto Pedraforca, de L´Hospitalet de Llobregat. Na “viaxe apostólica” do papa a Madrid, para o seu primeiro acto social o día 6 de xuño, a selecta honestidade da alcaldía limpou as rúas de pobres e levouno ao barrio de Luceiro a ver a outros pobres.

+ A lóxica catalá é a outra roda de muíño con que, nesta comuñón das dereitas españolas de agora, decidiron participar tamén os de Junts . Atráelles probar se crecen á beira destes dous socios contrarios ao sanchismo. Beben de tantas fontes e caprichos que nin se acordan das leas en que andaron con motivo da activación do artigo 155, nin do exilio do seu líder. As bizantinas discusións e determinacións en prol da “amnistía”, tan odiadas polas súas agora amigos, aínda presiden o revoltallo de inquietudes da súa “lóxica catalá” -non a española- que, ao parecer, preside sempre os seus actos. O que lles prometesen soa parecido ao oportunista catalán de Aznar na intimidade, pero á seriedade do valor da súa lingua -e ao da suposta diferencialidade cultural que comporte- non lle sinta ben que se arroupe nela a deslealdade do individualismo. Indiferente ao resto dos humanos, a súa ansiedade por vivir nun mundo onde quen non sexan do seu gusto unicamente teñen cabida se coidan das súas flores, fai que as contas da súa ética só lles dean cabida a eles na suposta “casa común”. En Navarra, UPN fai cálculos parecidos para acubillar o tradicionalismo dos seus devanceiros.

+ O peso das tres palabras na conxuntura política conta coa maioría do Congreso e, segundo interpreta a web do PP, “a interpelación urxente sobre a insostible situación do Goberno de España, na que insta o presidente do Gobierno a someterse a unha cuestión de confianza”, foi aprobada no seu punto terceiro “por 178 votos a favor” e, “no caso de que decida non convocar eleccións, insta o presidente do Goberno a considerar a oportunidade de expor unha cuestión de confianza”. Despois do verán, a luminosa linguaxe do márketing irá mostrando fallas que determinarán o seu recambio na nova singradura preelectoral do conservadurismo e, por reacción, no dos seus adversarios. Na batalla das lealdades que se aveciña, de momento parece perder a sinceridade da fala . A súa confusión repite a historia da Torre de Babel, en cuxa edificación ninguén entendía o seu próximo e, espallados uns doutros, deixaron de edificar a cidade embrollados nas súas ambicións particulares (Xenese. 11, 7-9).

TEMAS: Moral e Política.- Democracia e Ben común.- Honestidade e corrupción.- Propaganda e eleccións.- Debates no Congreso de Deputados.

MMC (Madrid: 29.06.2026)

 

Moitos asuntos quedaron suspensos ata setembro

Como cando eramos adolescentes, o exame ou exames das materias pendentes determinaban, ao final do verán, o paso ao curso seguinte.

Antes de chegar a San Xoán, o solsticio de verán empezou a reclamar descanso e reparación de forzas en case todas as actividades. Para as adolescencias de antes, o maior dos castigos era quedar “suspenso” nalgunha materia ata setembro; o mellor tempo de “lecer” quedaba avariado; todo o verán había que andar coa carteira dos libros e apuntamentos, subindo a pisos onde alguén daba clases particulares de repaso, de recuperación ou apoio a algunha aprendizaxe frouxa, ata lograr que estivese á altura do que se supoñía que quen controlase a papeleta da “nota” entendía que debía ser. Este costumismo de escaseza educativa estaba moi a ton coas poucas proteínas que se podían consumir. Pasaron os anos, migramos, desenvolvémonos e xa parecemos estar de volta de case todo; con pose post-, cremos ser novos ricos ata no que non tiñamos. Os imposibles xestos e linguaxe democráticos de entón resucitan aos poucos anos da Transición -poucos, mírese como se mire- nalgúns ambientes. A melancolía por aqueles tempos fala de “primacía nacional” e, indirectamente, volve recitar reciamente a melopea das “dúas Españas”, o “ruedo ibérico” e os demais símiles da tauromaquia. Goya xa a deixou ben explicada, e Picasso volveu a ela modernizándoa, pero, á parte dos chiringuitos rancios que provoca desde hai un tempo -e as súas pretensións de moda en chaquetiñas toureiras que loce Ayuso-, volveu outra vez como metáfora do que sucede no Congreso de Deputados.

Vellas historias de Castela a vella. Ramón Masats, Terra de Campos, Valladolid, 1962.

A parte dura do verán, os seus récords de calor cada vez máis extremos, as súas mortes nada casuais -igual que os lumes no monte-, xa adiantan o verán. O retraemento, a desconfianza e a alerta desusada tamén, e para non desentoar, o clímax político alcanzouse xusto entre o día de San Xoán e o día seguinte, coa votación dos deputados favorable a que o presidente do Goberno solicitase o voto de confianza e dimitise. A fogueira de palabras, xestos e présas destes dous días foi especialmente agresiva. Xa era difícil superar marcas, pero a acumulación de citas xudiciais na contorna do Goberno brindou á oposición unha ocasión única para expresar intensamente as súas ansiedades no Congreso. Feijóo, que entrara a guiar a gaivota do PP en abril de 2022 con fama de moderado, e moita eficiencia xestora, hai tempo que confirmara a súa gran habilidade para vestir con pel de cordeiro as cazurrrerías que, en abril de 2009 -despois de defenestrar ao bipartito do PSOE e BNG-,  prodigara á fronte dunha xestión en Galicia , onde deixou fama errática e servil . As cornadas sufridas por Casado, o seu antecesor -nun contexto internamente viciado, e externamente remiso a dispoñer dos escanos necesarios para sentarse na Moncloa-, levárono a exercitalas , esta vez asociadas ás dos ultras. Sen respecto ás formas, e levándoas a cotas de palabrería atrevida, a súa tráxica indignación trata de cadaar un ambiente propicio para as próximas eleccións. O seu inseparable Tellado, facilítalle o toureo con todo tipo de “chicuelinas e capotazos no ruedo”, e os demais da cuadrilla procuran ser meritorios monosabios.

Pola súa banda, a cuadrilla de Pedro Sánchez, acurralada polos inclementes tropezóns dos máis torpes da súa contorna, desatenta á bravura con que son aproveitados para provocar a súa retirada do rodo, fai o que pode por lidar no terzo máis prezado do coso. Sen arrimarse ás táboas nin meterse en burladeiros, procura manexarse entre estorbos e rechiflas, para aguantar o empuxe de tanta adversidade que xuntaron para o seu acoso e derrube. Cunha resiliencia que roza o tancredismo, exercítase centralmente en rexeitar o descaro con que lle mentan o seu círculo familiar e a súa xestión, pero esta lexislatura está acabada e, para setembro, queda pendente o curso do seu tramo final. Que vaia a ser, o “progresismo” democrático está por ver, e máis aínda en que niveis de aceptación  se moverá “a esquerda”; da gama dos seus socios actuais, ata os máis fiables ata lle están dicindo: resistir… para qué?. Nos palcos de sombra, a dereita e os seus socios de Vox e Junts, téñeno claro, e celebran que todo estea a piques de “cambiar de rumbo” para a “honestidade” gobernamental, da que eles serían os paladíns.

Que liberdade?

A campaña electoral xa comezou. Palabras nobres como “liberdade”, “honestidade” e “honradez”, xa copan noticiarios, faladoiros, tribunais e demais medios. Falan de España e, segundo di un dos dixitais ultras, ninguén foi tan lonxe como Sánchez na súa “destrución”. Para que cale ese maniqueo discurso redentor, toda a narrativa que veña de quen trata de entrar na Moncloa potenciará a súa versión do ben e a verdade. Quen doutro lado defenden ese espazo de poder, atrinchéiranse en fórmulas que dificilmente convencerán aos futuros votantes. As razóns morais que esgrimen nin serán oídas por quen empeza a crer que non perderán moito con outros ocupantes dese palacio; o seu aparato é enxordecedor, e exhibe unha renovada desenvoltura a favor da “liberdade de tomar cañas”. É volátil, pero motiva aos propensos a emocionarse con clínicas  privadas ou con que os seus fillos, no canto dunha gardería pública, teñan unha privada. O chándal e a mochiliña en que publicitarán unha marca de colexio infantil propicia que, en Primaria e Secundaria, o seu progreso cara a outras colonizacións xa fora preparado, silenciosamente, pola configuración dun mundo competitivo individual nas súas sinapsis neuronais

Esas fidelidades, sumadas, roldan nalgunhas cidades como Madrid o 60%, mentres os cansos de lentitudes e incoherencias coa “alternancia democrática” que soñaron algunha vez, andan dubitativos.  “A corrupción”, aínda que xa non teña o mesmo código de referencia para corruptores e corruptos, é a gran muleta de Feijóo. A súa “honestidade” non explicará -sen ira-, que sexa para el “o público”, o “ensino común” e, en definitiva, a combinación de liberdade e universalidade do exercicio dos Dereitos Humanos;“a casa común” de que ás veces fala parece que seguirá tendo unha porta para os señores e outra para “o servizo”. Fernando Fernán-Gómez tamén falaba de que as bicicletas son para o verán e o que está a suceder é que os efectos daqueles soles aínda reverdecerán en setembro de 2026. Á Terra dálle igual: xa treme en Venezuela ata un 7,5 na escala sismolóxica de Richter, mentres a corrupción salta dunhas a outras administracións en toda España.

TEMAS: Corrupción.- Honestidade.- Ben público.- Educación común.- Ambiente preelectoral.

MMC (Madrid: 27.06.2026).

A Universidade de hai 50 anos segue no recordo

A mestura de expectativas, logros e frustracións de entón, han axudar a seguir aprendendo.

A portada do número 681 da revista Historia y Vida mostra este mes de xuño unha promoción celebrando estudar a licenciatura de Historia e Xeografía; despois de 50 anos, case corenta daqueles amigos volveron a atoparse na Universidade de Valladolid. Non podendo acudir a esa xuntanza no patio do Palacio de Santa Cruz, o agradecido afecto con que fun acollido nese grupo en 1973, mesturado con multitude de recordos, fai equívoca a liña interpretativa desta revista. Despois de pasar ese medio século entre cuestións educativas, non estou seguro, por exemplo, de que fósemos a “xeración da Transición”, formada “nos anos chave da historia contemporánea”, como asegura a súa liña editorial.

Melancolía. Alberto Durero, 1514.

Que o segundo sexa verdade, depende do propio concepto de “Historia Contemporánea” e, en todo caso, non fai verdadeiro o primeiro: o post quem (o posterior) non é o propter quem (a causa explicativa antecedente). Salvo que parta de que a Transición fose unha especie de cambio meramente cronolóxico de cromos, tan exemplar que aquela metamorfose non supuxese concesións e rachaduras, moitos problemas -tamén en Educación-quedaron pendentes de mellor tratamento democrático. Ao paso dos anos creceu a impresión de que o máis interesante daquela formación foi “o peche” da Universidade o 8 de febreiro de 1975. A suspensión da actividade académica de 8.000 estudantes, deixou no aire a posibilidade de salvar o curso en setembro e, no tempo previo á “concesión” destes exames, quedou en evidencia o que merecía a pena. Co apoio de docentes atentos ao alumnado, a colaboración mutua dos estudantes logrou -sen clases- preparar o requirido para aquel trámite . A experiencia comunitaria serviu de instrumento, ademais, para concorrer, no verán de 1977, a prazas docentes de Xeografía e Historia en institutos públicos, e ese traballo, en formato de apuntamentos, seguiu sendo útil a compañeiros e compañeiras noutras oposicións. A posteriori, do intenso acontecemento do “peche” quedou tamén a irrelevancia doutro profesorado, pretendendo tapar o baleiro dos docentes debidos. Ante aquela “desorde disciplinaria”, ese amplo grupo reafirmou as súas connivencias coa “nova orde universitaria” que inaugurara Ibáñez Martín no paraninfo do edificio do século XVIII con gran procesión co Xeralísimo baixo palio, encomiando ao comezo do curso 1940-41 “a depuración” de docentes, especialmente da ILE, “o gran desmoche” que iniciara J.Mª Pemán (1936-38) e continuara Sainz Rodríguez (1938-39). Desde antes de 1975, xa tiveramos oportunidade de observar as fidelidades de exfalanxistas de primeira hora e as doutras “familias” do Réxime, parasitando aquel espazo pro domo sua. Con Carrero Blanco significárase máis entre xuño-decembro de 1973, e con Arias Navarro se “bunkerizaron” entre decembro de 1973 e xullo do 76. Nesta data, xa terminaramos na Universidade; o primeiro Gobierno de Suárez -preconstituínte- duraría ata o mesmo mes de 1977.

Doutra banda, gran parte daquela promoción de Historia e Xeografía exerceu a docencia en institutos sen poder dicir que a experiencia co profesorado universitario fose especialmente motivadora para o que debía ser a democracia educativa despois da Transición. Nas  etapas escolares, a obrigatoriedade non alcanzaba a todos os nenos e nenas, como acabarían sinalando os Pactos da Moncloa en outubro de 1977, e aqueles ensinantes -supostamente os mestres inspiradores do sistema educativo- non se saíron do marcado polo CSIC desde 1939. Non facía falta ler Arbor para experimentar que, salvo nas clases de catro ou cinco -excepcionais-, nunca tivemos a oportunidade de esculcar no pracer de colaborar en que houbese outro afán por saber. Das Marías -aínda que xa estivesen de recheo-, nas actas de cualificacións quedou constancia de aprobalas, e das didácticas habituais nas demais materias, quedaron vivos no recordo casos como o de dúas compañeiras que, por achar o libro que seguía un profe ad pedem litterae, e subliñalo en clase segundo a entoación que daba aos seus amarelados papeis, obtiveron un suspenso no exame da parte correspondente do “temario”. Non ser amanuenses medievais era un problema, e lamentable foi, tamén, a represalia sufrida por un  amigo que replicara a un catedrático porque, do que falaba, non tiña nin idea. Anécdotas deste tipo formaban categoría, pero faciamos como que non nos decatabamos; queriamos acabar a carreira.

Un futuro imperfecto?

De engadido, aquela promoción volveu atopar eses hábitos, ao comezo do seu traballo profesional nos institutos e en colexios, onde a exemplaridade vivida na alma mater constituía o marco docente da “cultura escolar” vixente. Poucos daqueles adaptábanse ás esixencias que expuña o alumnado adolescente e, para atender as súas variadas capacidades, máis aló dalgunhas formalidades e neolinguaxes, os cambios que esixiu en 1970 a leve apertura da LXE -e a súa ampliación da obrigatoriedade escolar ata os 14 anos- foron escasos. O burocrático Certificado de Aptitude Docente (CAP), engadido á formación inicial en 5º de carreira, estivo vixente ata 2009, sen que a Transición se ocupase de capacitar solidamente a ninguén .

Outras cuestións quedaron tamén á espera de mellores tempos. Viviramos as folgas de estudantes, e as de docentes empezámolas a vivir desde os días do concurso-oposición en Santander, no verán de 1977 . Para o curso próximo, a “indefinida” xa está anunciada, e volverá mostrar que, despois de 50 anos. nove leis orgánicas, desatentas ao “ensino común”, sinálanlle un futuro pouco venturoso. A Universidade de Valladolid, fundada en 1241 como Estudo Xeral por Fernando III e o papa Inocencio IV, corre o risco de perder crédito como centro público accesible e dotado da dignidade debida. A “primacía nacional”, que volveu a arraigar na Vella Castela, ten no acontecido na Complutense a súa folla de roteiro. Miguel Delibes, que dalgúns profesores daquela Universidade mostraba coñecemento na súa Correspondencia epistolar co seu editor en Destino, daquela  Valladolid deixou reflectidos moito tics en El Hereje, novela ambientada nas inquisicións do século XVI aos vallisoletanos reformados. En Los Santos inocentes, unha España clasista pregoa: “Se un non sabe quen é, nin coñece a súa propia natureza, seguramente non saberá sequera que debe facer”.

Con todo, obrigado é recoñecer que sobrevivir non é pouco, e que unha boa parte do mérito correspóndelle a aquela promoción vallisoletana do 76: GRAZAS 

M. Menor Currás

25/06/2026

O traballo compartido parece estarse esvaecendo

O fútbol simboliza, o personalismo que está a dominar a escena política, por democrática que pretenda mostrarse.

Como contraexemplo do que era o fútbol da infancia, o Mundial visibiliza algunhas estrelas deste deporte, pero a parte máis humanizadora, que todo rapaz de barrio percibía cando tiña ocasión de dar patadas a unha mala pelota nalgún escampado ou nunha rúa medio deserta, tiña máis que ver con ese sentido de equipo en que todos -os bos e malos xogadores- eran capaces de facer xuntos, combinando as súas capacidades. Esa parte do fútbol de varias xeracións segue sendo a máis divertida e a máis capaz de desenvolver a camaradería necesaria para cooperar no que se debía facer para sacar adiante un proxecto, en particular, o saír honrosamente parados de tanto inconveniente ambiental como o que transmitía un barrio. Os árbitros que o vixiaban todo, sempre pitaban en contra, e non había outro equipo de iguais -ou polo menos, moi parecidos- que tentasen o mesmo, nin era fácil atopar en quen confiar. Mesmo adoitaba haber desenganos temperáns con quen, supostamente obrigados á lealdade, eran xuíz e parte na competición de vivir.

Ilustración de Antonio Santos (2015) na novela de Julio Llamazares, El entierro de Genarín (1981)

Na España dos anos sesenta e setenta, xogar ao fútbol aínda era un asunto case exclusivamente masculino e, para os rapaces, unha escola comunitaria doutras aprendizaxes. Nos ambientes máis propios das clases asalariadas, a ximnasia estaba moi asociada nos centros educativos a unha de “ as Marías”, cunha mirada ordinariamente pouco atenta ao bo coñecemento do desenvolvemento corporal, aspecto deostado como perigoso fronte ao que foran os albores do aprecio á Natureza e ao propio corpo humano polos partidarios da Escola Nova ou a Institución Libre de Ensinanza. Aínda que non fose estritamente “educación física”, o fútbol obrigaba a pensar, polo menos algo, na atención ao coidado corporal e, aínda que fose de maneira rudimentaria, obrigaba, ademais, a certa solidariedade económica: se se entraba no circuíto azaroso de que o equipo de amigos medise as súas forzas con outro colexio ou outro barrio, había que lucir mellor equipamento. Nos colexios, sobre todo nos internados -por onde pasou gran parte de cantos nos anos cincuenta a oitenta alcanzaron a ter un título superior ao do Bacharelato Superior- ás institucións relixiosas que os gobernaban gustáballes que o seu alumnado practicase o fútbol e que lucise as súas siglas. De entón é a famosa fotografía de Masats, no ano 1960, no campo do seminario de Madrid , á beira das Vistillas, en que a lixeireza dun seminarista despexa no aire unha pelota que alguén xutou á súa portería, e explica mellor que ninguén o voo en que andaba a imaxinación dun país que non lograba saír do atraso en que lle sumira a Guerra. O ollo do fotógrafo captou nun lugar inesperado que o fútbol parecía abrir o país a un mundo menos encorsetado.

Nestes espazos educativos, dependendo de xestións internas moi aleatorias, o fútbol podía encerrar moitas contradicións, algunhas moi próximas a outros ambientes culturais que viñeron a contaminar o sentido educativo que, antes de 1857, desempeñaba en ambientes escolares. Pronto pasaron a contornas máis amplas e con regras máis fixas. A súa rápida profesionalización fíxoo entrar nunha dinámica en que un mercado moi selectivo e xerarquizado manexa millóns de euros no estrato superior, cunha alegría parecida á das poxas en que se poxa por pezas artísticas. O fútbol actual, estraño a quen xogaba nalgún “campiño” de barrio, fai que, desde hai anos, os visitantes do museo do Real Madrid sexan máis que os do Prado.

Fútbol turistificado

A fórmula futboleira actual, cunha audiencia nas ondas parella á dos avatares da alta sociedade entre os pobres, fixo crecer a espectacularidade dos campos de xogo, e complicou a xestión e o gusto polo fútbol. Os sentimentos de pertenza trasladáronse a siglas, logos, cores e marcas comerciais que, manexadas con criterio mercantil -e sen reparos éticos-, converten as competicións en balbordo desaforado. Os máis ansiosos entre os novos seareiros adoitan ser ferventes seguidores de causas lideradas por quen, a miúdo, sérvense do cebo do fútbol para fins xenófobos e contestatarios -sexa o que sexa- porque todo está mal. Esta especie de nihilismo anarcofascista percorre algunhas bancadas dos campos de fútbol e, convertidas en viveiro para fidelizar adeptos á cultura política ultra, traslada con facilidade a súa rebelión ruidosa á rúa para expresar frustracións reais e ficticias. A súa expresividade, baseada na creatividade de ases do balón e oas súas filigranas tácticas no céspede, é moi útil para achegar recursos que pagan os cidadáns. Sexan ou non sexan seareiros, os veciños dos estadios xa sofren ruídos e estorbos ambientais, e soportan que estoutra parte do simbolismo do fútbol estea tan intimamente ligada ao que sucede en política . A escala global, a xeoestratexia está en niveis de competición tan afastados do que o humanismo da rúa necesita e convenlle que -como o fútbol das grandes estrelas-, parece que só xoguen dous ou tres. Independentemente da idade e sensatez que teñan, supónselles a estes políticos altísima capacidade para xestionar por si mesmos o éxito dunha bandeira determinada; o que diga Trump ou pareza que diga, replicado por catro ou cinco nomes -masculinos todos- ten bula total, independentemente do seu acerto ou estupidez.

A escala de “primacías nacionais”, en España o ambiente de siareiros irredentos non desmerece, animado como está por criterios xudiciais, en que un rozamento no lance do xogo serve de pretexto aos árbitros para sinalar penaltis favorables a un dos equipos que están na cancha. Doutra banda, as interrelacións do fútbol e a política en asuntos urbanos -que tanta atención merece de politólogos atentos á socioloxía futboleira-, sempre tiveron nos palcos dos estadios de calquera cidade boa expresión do ben que adoitan casar: a propia nomenclatura dos patróns dos estadios -ligada ás veces a historias políticas dos anos corenta e cincuenta- confírmano. O que di Trump e traduce Infantino -o xefe da FIFA-, é unha proxección sublimadora da intimidade do poder, o diñeiro e a política nestes niveis. Despois do 4-0 ante Arabia Saudita, distraerémonos mirando ata onde sexa capaz de chegar o suposto poder da “furia española”.

TEMAS: Fútbol e Política.- Mundial-2026.- Políticas locais e xeoestratexia mundial.- Simbolismos do fútbol.- O “gusto” polo fútbol.

MMC (Madrid: 23.06. 2026).

O barrio e o fútbol non son o que eran

O fútbol da tele é outra cousa; abundan as historias en que o barrio non ten “campitos”.

Ninguén sabe que é autodidacta ata que as destrezas que as circunstancias fan necesarias mostran que o que no currículo educativo se puido transitar foi curto para desenvolver as tarefas e enredos cotiáns. Non é raro, por tanto, chegar tarde -ou talvez nunca- ao que nalgún momento podía ser un cambio de rumbo cara a un oficio distinto. Esa posibilidade nunca se desenvolverá, pero pode quedar colgada na imaxinación sen que o tempo lograse restarlle o seu atractivo, e crece ao tempo a sensación de que case sempre se aprende sobre a marcha. De feito, unha gran maioría de cidadáns/as non tivo máis remedio, pois foi a partir dos anos sesenta cando España se fixo urbana, e pouca xente pode dicir que segue vivindo no mesmo territorio onde naceu.

Ramón Masats, 1962

En 1940, ao terminar a Guerra, a poboación rural era dun 50,5%, un punto e medio máis que a urbana. En 1960, cambiou a tendencia; esta sobrepasábaa xa en 15,4 puntos e, entre 1960 e 1970, o éxodo rural reducira a actividade agraria ao 29%. En 2007, só traballaba o campo un 4,5% e, froito do cambio, 38 millóns de persoas, concentradas hoxe en cidades, unicamente ocupan o 3,9% do territorio (urbano e urbanizable), mentres algo máis de 9 millóns -o 20% da poboación- é rural. Á vez que daba un envorco a estrutura poboacional, as cidades, os seus barrios e demais espazos cambiaron profundamente: os solares rendibilizáronse máis e construíronse outro tipo de edificios. O problema da vivenda tamén foi cambiando; as persoas e as familias, dedicadas a traballos ben distintos dos que se facían no campo, sen que en moito casos deixasen de ser precarios, viron que todo cambiaba moi apresa. Os modos de vida e os costumes facíano rápido e, para saír adiante, sempre chegaban tarde ás novas maneiras de gañarse a vida. Ao gran cambio vivido por quen, migrantes nunha cidade, naceran nunha aldea, súmase o de moitos que, criados nun barrio, foron parar a outro moi distinto ou, mesmo, a un xeriátrico. A posibilidade de contar as súas historias de “chegar tarde” talvez entrase nesa fase en que os fillos e, sobre todo os netos e netas, son moi hábiles para dicir que xa está ben de “batalliñas”.

Estes días, agroman as historias do fútbol da infancia, xusto cando o telexornal, a radio e as constelacións mediáticas decidiron que o fútbol de Infantino e a FIFA é o que hai que ver e oír para estar ao día, e para adourar aos novos santos, heroes e mártires da relixiosidade futboleira. O cero a cero do debut de España-Cabo Verde, ou o sufrido triunfo de Francia sobre Senegal, deron sinais de como evolucionan os dogmas do pasado e o encadre de novidades. En canto ao primeiro, reafírmase a dimensión propiamente temporal e económica que a circulación do diñeiro confire a este deporte. A súa capacidade de unificar recursos para que as ilusións dos seus fieis practicantes lles sexan venturosos, resulta especialmente atractiva en ecosistemas sociais onde a pobreza é maior e o esforzo para desenvolver as destrezas apropiadas está garantido. Este fenómeno lembra moito o que tamén acontece noutros ámbitos. Por exemplo , no dos atletas de maratón, en que destaca Etiopía de tal modo que, ademais de ter en Lucy un precedente significativo da evolución  humana (con 2 millóns e medio de anos segundo o C 14), é un referente no uso do bipedismo. E sucede igualmente en canto á orixe primordial do clero español ata os anos sesenta, en que empezou a decrecer o seu número, porque o crecemento das cidades non lle sentou ben ás “vocacións”. Na súa gran maioría eran de orixe rural, e é significativo que moitas das que hoxe levan o culto católico proveñan de similares situacións de desvantaxe económica. Julio Llamazares, ao percorrer os pasos que levaran ao seu pai á Guerra, ao chegar a Alcañiz conta que cambiou tanto a presenza de curas na súa colexiata e comarca, que só dúas, “e os dous vidos de Hispanoamérica”, aténdeno “todo” (A viaxe do meu pai, páx. 230). Esta novidade, ademais, non é exclusiva do que sucede na relixiosidade católica, pois tamén nas de carácter laico -como o fútbol ou a propia política-, as diferenzas internas que poidan ter os fieis do mesmo credo, sostidas en variables como a superioridade social ou cultural duns poucos, adoitan asoballar a outros e, para illalos, asígnanlles algunha heterodoxia displicente. No fútbol dos últimos corenta anos, sucedeu o mesmo que no cristianismo, que xa no século IV -o momento clave das definicións dogmáticas que transmitía o Catecismo a case todos os españois- chamar “superstición” a algúns rituais, foi un modo de fixar moitas historias socioculturais. No mundo académico, e sobre todo no da crítica literaria e artística -en que “o gusto” é máis voluble-, costa admitir que siga sendo así. No mundo das Redes sociais, éo moito máis.

Aprendizaxes básicas

 

Nas xeracións maiores a resolución de problemas, sen os mestres debidos, estivo especialmente condicionada, e as súas historias do fútbol permiten un achegamento xenealóxico a como era o barrio, o colexio, a vida. Na longa posguerra, ritmou a súa utopía doutra forma de vivir no medio da ruína física e moral. Para moitos -cando era case exclusivamente de mozos-, o modo de arrouparse uns a outros formando equipo produciu moitas anécdotas nas que  a  pobreza trasloce pautas concordantes coas imposicións franquistas. Emilio Castillejo mesmo di que “Os centros escolares deberían abordar o corpo como unha fonte histórica máis", en: Ensinar Historia á marxe dos corpos (2022). Para a educación social deste país, á parte do “gol de Marcelino” -como signo de modernidade- foi especialmente relevante o fútbol que moitos viviron en centros de réxime confesional, onde as contradicións na xestión do deporte traducían as do sistema político.

 

As historias dos maiores da tribo pode axudar aos máis novos a demandar -nun sistema educativo avariado polos mesmos que cambiaron o fútbol- contextos deportivos en que o goce sexa leal ao que a convivencia de todos require. O consumo pasivo destes días de Mundial na tele ou nas superpantallas ten demasiada prepotencia, agresividade, segregación e racismo. Este tipo de fútbol -igual que o escorregadizo proxecto de paz de EEUU con Irán- é unha especie de legalización do bullying como sistema.

 

TEMAS: Cultura “popular”- Mundial de Fútbol.- Deporte escolar.- Historias de barrio.- Fútbol e Política.

 MMC: Madrid, 17.06.2026. 

Mundial de fútbol 2026: a transformación dunha relixión de barrio

 

Vázquez Montalbán viuna vir en 2005, cando escribiu: Fútbol, unha relixión en busca dun Deus.

O papa tamén, falou do fútbol na súa viaxe a España e, ao destacar o ingrediente humanista da súa práctica, poetizou a que cando eramos críos practicabamos. Se queriamos pasalo ben era necesario colaborar formando unha piña para sacar adiante a honra do barrio ou do colexio, sen famas de ninguén e relegando aos que “chupaban balón”. Quedou ben como símbolo do que necesita a humanidade neste presente tan secuestrado polo narcisismo, aínda que a credibilidade da súa parábola quedou frouxa ao deixarse consentir como unha estrela mediática en estadios como o do Castilla, en Madrid , despois de que o fútbol, ligado á publicidade, xa sufrise a gran reconversión a que se referiu Manolo Vázquez Montalbán ao comparalo cunha “relixión”. A comparación era moi certeira. Nos barrios e colexios dos anos cincuenta a setenta tiña os seus rituais, pero sempre tivo algunhas pautas coincidentes coas que se ven en contornas devotas. Non teñen gran diferenza cos arroubos que suscitan moitas procesións de santos e santas, nin co cerimonial que os seus fieis practican ao redor de supostas reliquias ano tras ano, en espazos como O Rocío, a semana santa sevillana ou calquera festa patronal dunha aldea do Noroeste. Se se vai a lugares de grandes peregrinacións, como Fátima, as exclamacións, xestos e demais hábitos indicativos de sentimento non desdicen dos que novelou Zola en Lourdes en 1891.

Seminario. Ramón Masats, 1960.

Os deseños actuais dos estadios, cal catedrais urbanas da nova relixión laica, acollen o balbordo inmenso dos fieis futboleiros ante a exhibición da cor que portan 11 heroicos aos que cada un adora ao seu modo. A paisaxe sonora destes templos, intensa por momentos, obedece en partitura contrapuntística a que a iconografía cromática das camisetas responde a unha versión maniquea do mundo en que aparecen o ben e o mal entretecidos. Un equipo de anxos bos e outro de anxos malos pelexan tratando de sacar adiante a súa peculiar inclinación e, ao saír ou entrar nestes santuarios -coma se se traspasase un pórtico románico- os reporteiros, a modo de Pantocrátor escudriñador, separan os bos dos malos vinculando o acontecido nunha cerimonia de hora e media con enredos internos de adestradores e directivos. Entre apocalípticas demostracións ultras, ao advertir os seus “pecados” ou as súas virtudes, envíanos ao inferno da opinión pública ou ao ceo de novos contratos publicitarios que aumenten a súa economía de mercado. Aínda por riba de coincidencias, os actuais crentes desta relixión futboleira ceden os seus templos, de cando en vez, a outros confesionalismos de vella prosapia e asoláganos, durante outras intensas horas, con liturxias de cantos e ritos supostamente máis espirituais.

Outro gran observador do fútbol como Juan Villoro, ten xa no seu haber literario gran cantidade de crónicas, novelas e ensaios en que Deus é redondo, e o Balón dividido circula entre Os once da tribo, de modo que Os heroes numerados -coas súas accións, reaccións e simboloxías- conforman Un sistema de crenzas.  Cando en 2026 -despois que o papa copou o televisor acotío-, nos acubillamos de novo no sofá para admirar devotamente que pasa coa selección española de Lamine Yamal, estamos, segundo el, no Partido do fin do mundo. A lea é que, desde hai anos, empezáronnos a saturar de fútbol esfumando o suposto deporte que, cando eramos nenos practicabamos; tamén o que xogaban, vían e admiraban as xeracións de televidentes da idade do papa. O gran cambio lembra o título dun libro ben afastado do mundo futboleiro: A gran Transformación: Crítica do liberalismo económico. Escribiuno Karl Polanyi en 1944, e a súa análise é válida para este deporte, ao que tamén alcanzou a imposición crecente do libre mercado que empezou a finais do século XVIII. A base de eliminar a pouca protección que tiña a pobreza, “liberou” máis man de obra e mercantilizouna cada vez máis, e independentemente do que lle pasase á terra —a Natureza— e aos humanos, o diñeiro e a súa lei da oferta e a demanda acabaron modificando a sociedade. É o mesmo diñeiro que está tras os comportamentos e xestos medio máxicos dos seareiros, e divírteos trastornando os recordos da infancia ao xestionar os equipos e as súas estrelas, os estadios e a publicidade manipulando o gusto das afeccións. O centro deste  sistema constitúeno  as televisións e demais medios que viven do fútbol, e nunca falta tampouco a política -local sempre, pero tamén ás veces internacional-, transversalizando interaccións sen as que, hai 21 anos, non era posible adiviñar en que riscos andaba o fútbol do futuro.

 Do Metlife de NY ao ceo

Cando Vázquez Montalbán profetizaba que o fútbol andaba buscando outro Deus, José María García, Jesús Gil ou Berlusconi eran uns adiantados. O que o escritor do Rabal barcelonés escribía de que o Barça parecía unha inmobiliaria, podería aplicarse ao Real Madrid e a moitos outros equipos españois, onde quen é convidado aos palcos de luxo actúan con máis descaro que o que se vía, no século XIX, nos da ópera; os gustos e gastos para seducir diñeiro circulante ao redor das copas de champaña, son similares. Se se deixan atrás recordos gratos da infancia, tras o fútbol como xogo en equipo máis ou menos unido tamén había outros códigos condicionantes de xestos pouco amigables. As brincadeiras nos barrios eran curtas, e o gran xogo de imitar aos maiores notábase máis cando o fútbol se convertía en obrigación imposta polos colegas. Admirar carteis e fotos do Dinámico ou do Marca, coleccionar cromos de futbolistas entrañables, recitar as súas aliñacións, saber os seus milagres, e ter material futboleiro de conversación -cando a liberdade de expresión era nula-, facilitaba gañar amigos, pero ser patán coa pelota ou contradicir ao líder da cuadrilla eran situacións arriscadas, moi apropiadas para que o aprendiz de mafioso exercese o poder autoritario que lle daba ter mellor “toque” de balón. Ademais, nos días máis inhóspitos como país adoitaba haber moito fútbol.

Infantini exerce ese liderado e, nun momento en que a Terra é túzara, esta combinación perfecta de relixiosidade laica co neoliberalismo fai que as multinacionais, cadeas televisivas e grandes corporacións do lecer se freguen as mans co ben que lle vai ao negocio a subida de entradas. Antes da final deste Mundial no Metlife de NY, capacidade tivo sobrada para facer sentir aos máis fieis que serán libres para seguir crendo no fútbol: escoller a cor que queiran, elixir butaca segundo o diñeiro que estean dispostos a gastar ou estar colgados todo o día do móbil, pero sempre finxindo que lles gusta este fútbol e canto polo seu ben seguirá facendo a FIFA: as súas copas, ligas, amizades, pactos e negocios multimillonarios e, por suposto, as sentenzas que dite sobre os subordinados.  Esta doutrina, acompañada de luxos variados, e regada con abundante diñeiro, seduciu a Trump . Concedéronlle un premio “pola súa contribución á paz”, e el viu que podía marcarlle as regras a este Mundial-2026: Coidado cos árbitros africanos! Coidado cos probables inmigrantes! Coidado cos mexicanos (están no compromiso deste evento, pero os seus 13 partidos non son nada á beira dos 63 en EEUU) e Coidado con que haxa manifestacións contra a súa política!. É evidente que o estilo humanista con que León XIV ve o fútbol non axuda á xeopolítica trumpista. A que impuxo o seu lacaio Infantini -reflexo das pautas que sinalou a EEUU- esvaece máis aínda algúns recordos bos de infancia.

TEMAS.- Mundial de Fútbol-2026.- Deporte e Humanismo.- Política e Fútbol.- A relixiosidade do Fútbol.-FIFA-EEUU.

MMC: Madrid, 15.06.2026

A mendicidade, un sistema socioeducativo de longo percorrido

A dureza clasista do ensino segue afectando a moito educandos e crece no trato aos educadores.

Mendicar vén do esmoleo dos pobres, que invocaban a Deus para que o seu recordo -nunha cultura de “cristiandade” - provocase compaixón nos viandantes e abrisen a faltriquera. O pobre gozara de prestixio entre a xente piadosa, ata que se aburguesou a conta dos crecentes hábitos comerciais nas cidades, onde os receos suscitaron, mesmo nas mentes máis humanistas de Luís Vives ou Erasmo de Róterdan, atención indiscriminada ás esmolas, e a prohibición da mendicidade. A cuestión motivou unha seria controversia no século XVI entre expertos en teoloxía política como o dominico Domingo de Soto -partidario de seguir exercendo a caritativa esmola tradicional- e Juan de Robles, que falaba de “os falsos pobres” e “estranxeiros” esixindo regular a mendicidade. A maneira tradicional de protexer os dereitos individuais chocaba cun secularizado control social, que iría en aumento. En realidade, xa empezara na Baixa Idade Media, como reflicten os vitrais e altorelevos góticos, onde a asistencia piadosa -simbolizada en San Martíño de Tours partindo a súa capa cun esmoleiro- convivía co papel subordinado que cumpría o pobre como instrumento piadoso, axeonllado sempre fronte aos poderosos da cidade.

Fuxida de Exipto. Alberto Durero, 1514.

Aquel longo debate sobre a pobreza segue vivo. Entre o século XVIII e XIX o seu motivo central proviña das condicións en que traballaba o proletariado, unha vez que se suprimiron leis protectoras dos pobres onde persistían. Os seus intentos para reclamar atención sobre as condicións en que traballaban provocaron abusos defensivos da “orde social” e tratar de “asegurala” era “a cuestión” que acabaría tratando de paliar, case sempre con lentitude, o “Estado social” con leis e institucións. Foi entón cando León XIII -citado outras veces aquí- tratou en 1891 de recuperar presenza para a Igrexa con “a caridade”. Para entón, o pordioseo e as súas miserias facía moito que estaba en crise, e a forma de liquidar as contradicións do capitalismo industrial cunha xustiza distributiva que dese igualdade legal ás relacións laborais, foi unha pelexa longa, moi variable segundo países, e en case todos dramática para os traballadores, como novelou o realismo literario do século XIX -e en particular Víctor Hugo e Zola- logrou algunha satisfacción na época que, en Francia, chamouse “os trinta gloriosos”. Durou de 1945 a 1973, en que a crise do petróleo iniciou a decadencia do “Estado de Benestar”. Nesta data, entre recomendacións da OCDE, España andaba cun “desenvolvemento” que non incluía democracia e, en 1978, os máis de dous millóns de emigrantes que -sen contar ilegais- foran a Europa a causa da pobreza, comprobaron que aquelas políticas sociais chegaban tarde e mediatizadas sabendo, ademais, de que fora a súa “distinción” e “esforzo” como man de obra barata.

Mendicantes de hoxe

Agora que León XIV volveu a Roma, a pobreza recuperou protagonismo na “a  España que vai ben”. Nas súas mensaxes sobre emigración, as alusións á “dignidade da vida humana” -á beira dos variados asuntos dos seus 23 discursos desde o día 6 ao 12 de xuño-, inclúen a igualdade de dereitos de todos e que, “máis aló do asistencialismo”, o amor aos outros é o vehículo pertinente para que a humanidade estea en harmonía consigo mesma. León XIV, obrigado con Bergoglio a reclamar unha Igrexa que estivese no que debía estar para ser portadora do Evanxeo, falou con sinxeleza e firmeza. da pobreza e, en particular, da de cantos chegan aos portos canarios na estatística dos afogados, xusto cando empezaba a rexer o novo “sistema de acollida europeo”, máis restritivo e aleatorio. O aviso de León XIV sobre esta e outras pobrezas que ameazan a convivencia humana -incluída a IA-, é consciente da súa función como líder espiritual dun catolicismo complexo e pouco exemplar en aspectos que, na xerga interna, podería dicirse que “penca”, segundo os estándares principais do Evanxeo.

Entre tanto aplauso satisfactorio polo ben que -particularmente na voz do alcalde de Madrid - transcorrese o periplo papal, Isabel Ayuso -antes do besamáns ritual- referírase aos inmigrantes como xentes que “teñen móbil aínda que sexan extremadamente pobres”, e á regularización do Gobierno central acusaraa de “importar pobreza masiva” a España. O seu discurso segue a tendencia masiva de españois -e non españois- a quen dóureselles a pílula coa súa pertenza a “ a clase media”. Non queren lembrar o recente pasado eminentemente rural, nin unha economía de pura subsistencia en moito casos. Incluso quen fala da “España baleira” adoitan mostrala como algo estático e propicio para a melancolía, unha perspectiva que crece nas súas mencións ás migracións da maioría daquelas familias a periferias urbanas, onde, sobre todo en Madrid, Barcelona e Bilbao, orixinaron barriadas de chabolas, moi aptas para o Tempo de silencio de Martín-Santos en 1962.

As historias gráficas de Jaime Martín, como Sangue de barrio en 1989, películas como O 47 (2024), ou as escavacións de González Ruibal en País en ruínas (2026), volveron sobre esa contorna da pobreza de recursos neses espazos marxinados. Nalgúns deles, sen dignificalos, mesmo se lles quixo torcer a memoria colectiva. Se se seguise o percorrido acontecido na realidade sociolóxica, advertiríase que a falsa benevolencia de entón aínda é visible. Por exemplo, en casas onde a entrada do “servizo” era unha e a dos propietarios en ascenso social outra, salvo o día en que poñían un pobre á súa mesa. Gamoneda lembraba en Un armario de sombra (2020), como tamén no seu colexio en León, dúas portas diferenciaban aos bolseiros pobres como pouco dignos para o trato que os relixiosos daban aos mozos de boa familia, e máis de media España pasou, ademais, polo que Juan Cruz contou no País, o pasado día 11, sintetizando o que escribira en Mil douscentos pasos (2022). Moitos non superaron as súas dificultades por nacer pobres, ou por non ter nin posto escolar: el tivo a “oportunidade” de que unha bolsa lle dese acceso a poder contar a chulería dos prepotentes. A pesar de iso, o distante rancor social persiste e, en sitios como a Asemblea de Madrid, transmíteo unha maioría absoluta de escanos que acirra as políticas escolares ou sanitarias de Isabel Ayuso. As folgas docentes -e a miseria en que se moven para ensinar- non a desvían da súa “misión” de facer brillar a súa “liberdade á madrileña”. Este faro apagaríase tratando con dignidade a supostos “mendicantes” e é probable que, sen mostras de “conversión”, dificultase o seu coloquio con León XIV. Está por ver se converteu ao episcopado.

TEMAS: Folgas docentes.- Pobreza emigrante.- Migracións actuais.- Insolidariedade e caridade.- Dereitos humanos.

MMC: Madrid: 13.06.2026.

A dignidade e a xustiza requiren exemplos morais no seu coidado

A visión humanista do papa sobre os asuntos duros que neste momento sacoden a convivencia pon un punto de esperanza.

De Canarias lévase o papa, ao final da súa viaxe a España, a existencia de contrastes aos que as súas palabras trataron de iluminar. Resultou tecnicamente perfecto, tivo gran seguimento mediático e, como remate, a inauguración da torre de Xesús, na Sacra Familia, de Gaudí, suscitou aplauso unánime. Outra cousa é a eficiencia das mensaxes deste home campechanamente bo sobre realidades que viviu con humanismo cristián entre os pobres do Perú. O acontecido aos sete minutos dos aplausos ao seu discurso no Congreso ou a pequena liorta entre o presidente do Gobierno e o xefe da oposición e, sobre todo, os comentarios de Almeida respecto ao bonito que quedou o seu paso por Madrid, ou os de Ayuso acerca de que a súa procura de futuro era “importar pobreza masiva”, son indicadores do seu alcance obxectivo. Tampouco podería oír á alcaldesa de Mogán, en Gran Canaria, explicando por que, en novembro e 2020, fretou tres autobuses para levar inmigrantes á delegación do Gobierno, nin ao presidente daquela Comunidade poñendo pegas á atracada do barco do hantavirus hai un mes.

Flowers. Andy Warholl, 1965.

O xesto de percorrer España en papamóbil, as súas outras palabras sobre a dignidade do nasciturus, ou os asuntos da igualdade da muller, reiteran tradicións doutrinais da súa Igrexa, pero é esperanzador que a autoridade da súa voz alente a primacía ao lado máis nobre dos seres humanos: a dignidade e igualdade de trato a que todos teñen dereito, sexan ou non sexan pobres. Esa posición, como xa lle mostrou Trump, non le achegará moito aliados, nin sequera entre xentes da súa contorna eclesial, onde abundan escorregadizos partidarios de intransixencias e, se cadra, de colaboracionismos autoritarios. Con todo, a súa visión do pobre, coherente coas Benaventuranzas, sinala un camiño cohesionador de vontades cara a unha historia en que non sobre ninguén, propicia a que as persoas de boa vontade se apunten a dar dignidade á vida de todos. Ese baixarse humilde, remiso a cantos van de prepotentes sabichóns, acolle a cantos queiran cooperar nesa tarefa que, ao longo da historia sempre foi conflitiva xusto por empeñarse en que caiban todos.

Na súa misa nas Palmas, León XIV veu denunciar unha actitude xa denunciada no Evanxeo: “Non poucas veces, a riqueza vólvenos cegos, ata o punto de pensar que a nosa felicidade só pode realizarse se logramos prescindir dos demais”. Xusto nese momento, cando as treguas fráxiles que, desde o mes de abril, se viñan sucedendo no conflito armado de EEUU contra Irán -e de Netanyahu con cantos crea que desafian a súa particular “terra prometida”-, optaba por advertir como unha humanidade que parece perder o Norte, nin presta atención a como os patróns climáticos da Terra, ante o descoido dos humanos, anuncian o seu fastío. Cando ao falar de migracións, sinalou que “a dignidade humana non perde valor ao cruzar unha fronteira”, e que “non podemos pasar de longo ante as pateras”, concretou as actitudes precisas para que a humanidade con “todos” sexa verdade, e que a atención que se lles preste non sexa “mero asistencialismo”. A altura moral e política deste discurso de León XIV a prol da dignidade de todos os humanos é moi diferente do que onte, 11 de xuño, inauguraba Europa. O que desexa para o “ser”, “estar” e “habitar” en comunidade é contrario ao que estimulan instancias, voces, xestos e gustos en que o mercado, a riqueza e a posición social son os que mandan. Os demais -sen dereito a existir- parece que poidan vivir se lles dan permiso, como exemplifican as expansivas políticas partidarias da “primacía nacional” O papa non dixo nada que non estivese na parte dos evanxeos máis comprometida con “os outros”. A cuestión é se quen lle oia entre artificios, seguirán a súa esixencia, nada superficial, de ruptura coa aburguesada e condescendente idea de que, desde o poder, pódense facer cousas como as que o neoplatonismo inspirou, tan útiles para todo tipo de cruzadas imperialistas.

Os coidados de “a viña”

Nesta Igrexa do século XXI perviven influentes grupos que pugnan por apropiarse da conciencia e o tempo dos demais con artes contrarias a esa mensaxe conciliadora. Quen ten na súa memoria danos inflixidos por xestos de eclesiásticos alleos á fraternidade universal e ao rezo do “Painoso” -de cando o código Civil non entendía de Dereitos Humanos-, verán que ás fermosas mensaxes de León XIV fáltalles a compañía de xestos congruentes. De regreso ao Vaticano, irá vendo en que medida a súa semente de esperanzas frutifica. Os labores do campo, que tantas parábolas xeraron aos primeiros cristiáns, bríndanlle pautas para seguir a evolución da súa “viña”. Non abonda con binar a terra, ararla, cavala ou removela para romper a costra e airear o chan; se non elimina as malas herbas e non manexa ben a poda, todo é inútil. Irá vendo, ademais, que nada asegura que cantos lle loaron estes días sigan facéndoo se ven que fala en serio cando di que “a cooperación mutua ha ser eficaz e permanente” e non se presta a compoñendas.  

Sendo matemático, cabe supoñer que coñeza o poderoso atractivo máxico das sensacións que, como as destes días en Cibeles, Montserrat ou diversos estadios, xeran os grupos musicais combinando sofisticadas sensacións multisensoriais a millóns de seguidores. No mundo das crenzas -non só nas de índole confesional-, é comprobable, igualmente, o atractivo dos santuarios onde as reliquias dun  santo, mártir ou modélico crente, sempre xerou un atractivo feiticeiro e ata taumatúrxico. Na súa experiencia dentro da experiencia católica, é moi probable que teña advertido a abundancia de ermidas  e procesións dedicadas a patróns/oas en lugares onde os seus rituais se superpoñen aos que -ás veces neses mesmos espazos “sacros”- remóntanse á época precristiana. Os arqueólogos ven neles conviccións ligadas, desde o Paleolítico, a unha concepción do mundo, propicia a que forzas que, supostamente, gobernaban a Terra, fosen propicias. Desa maxia, en que ver e tocar son esenciais, participa, sen máis esixencia, o costumismo de facerse un selfie co papa. Non hai constancia do seu alcance moral ante a primeira persoa que lles parecese un “pordioseiro” inmigrante.

TEMAS: Costumismos relixiosos.- Praxe moral das Benaventuranzas.- Ética política.- Neoconservadurismo.- Catolicismo e outros confesionalismos.

MMC (Madrid: 12.06.2026)

Agora que se está case indo o papa,é hora de facer balance?

Dentro dunha gran diversidade de opinións, cabe dicir que este evento, de tan densa cobertura mediática, terá dubidosos efectos.

Segundo o preceptivo neoescolasticismo que se ensinaba non fai moito, quidquid recipitur, ad modum recipientis recipitur, é dicir, que o amoblamento mental que teña alguén é fundamental para entender. O segundo implica recoñecer que a vella sentenza do Roma locuta, causa finita (Falou Roma e acabouse o debate) é doutra época, o cal, á súa vez, remite a que cantos visen o despregamento ao redor da recente visita papal non necesariamente estarán de acordo no xuízo que lles mereza. En todo caso, si deberán coincidir en que a dimensión que o propio León XIV quere dar a unha “Igrexa en camiño na historia da humanidade” (cap. 1 da Magnifica humanitas), parece clara para o seus pero, como líder dunha institución hierócrática, é moi ambigua para unha sociedade democrática. Ás veces, pareceu apoiar unha formulación política similar ao da democracia cristiá que, cos códigos da tradición eclesiástica, non se amoldaba aos rituais democráticos. Ademais, a súa estraña presenza no Congreso de Deputados non elevou as esixencias da racionalidade democrática na procura do “ben común”.

Aos sete minutos de aplausos, o discurso de León XIV -como bispo de Roma e xefe de Estado- logrou que cada oínte confirmase prexuizadas conviccións e, tamén, que tivese material para fustigar aos seus adversarios en asuntos como emigración, paz ou “dignidade da vida”. A “polaridade” das controversias políticas -que tanto fustigóu en prol de “a unidade”-, autorizou silencios e reproches irresponsables na procura do “ben común”. Distraer aos deputados das súas rutinas non parece, con todo, que fóra pretensión principal de quen elaborou o cronograma desta visita, pero procurar non ferir moito a ninguén e deixar colgando mensaxes tradicionais nunha envoltura moderna, si parece froito de calculada diplomacia. A presenza supostamente “aconfesional” que a Igrexa sostén nas entretelas da vida española, a pesar de a míngua dos seus fieis practicantes, apenas a tocou en público: necesita non ser posta en dúbida, e León XIV brindou aos seus bispos novas formas de motivala e actualizala.

"Site avec triste personnages". Jean Duuffet, 1974

A ambigüidade proseguiu noutros momentos e, case a última hora do programa papal en Madrid, incluíu un encontro na Nunciatura con seis vítimas de abusos. Seleccionadas entre as 400.000 que apunta o Informe do Defensor do Pobo, o xesto recoñecía -despois de anos de silencios e reticencias do episcopado- que os victimarios pertencían ao ámbito clerical e que actuaran en centros e espazos da súa propiedade. Despois dunha hora, e sen corrixir a dimensión das secuelas dos malos tratos, quedou pendente -ad kalendas graecas- a fonte central destes abusos sexuais sobre menores indefensos: o celibato regulamentario de cregos e relixiosos. De igual modo, non quedou constancia de contrición e propósito de emenda respecto a outros abusos de poder en educación como, por exemplo, o estilo docente, dogmático, que entidades relixiosas difundiron -desde antes da Guerra- propugnando unha verdade única a saber recitar, unha metodoloxía que, acompañada a miúdo de violencias humillantes. Abusos similares, violentando a conciencia moral dos educandos cara á obediencia cega, lembrounos Luís Mateo en 2013: Vidas de insectos (recompilado en: A cabeza en chamas). Tamén os estudou Alice Miller en Por o teu propio ben (1980), e os españois e españolas que viviron os efectos destas pedagoxías non entenden que o paraugas de espiritualidade da Igrexa siga dándolle un poder sobre o sistema educativo que dificilmente contribuirá á “ casa común” a que se refire León XIV. Sen que dea un xiro sistémico ás traxectorias que o pasado nacionalcatólico deixou na vida escolar, tampouco desaparecerán os desacordos que acompañan a súa xestión política. Despois do artg. 27 da CE78, seguen afectando á equidade educativa.

Hipotecas predemocráticas

As mesmas hipotecas exhiben os Acordos de 1979 noutros ámbitos da vida cidadá como o exercicio de “a acción social” ou o da cultura. Que Cáritas queira ser a cara benefactora da Igrexa non se compadece ben con que a proporcionalidade máis alta do seu financiamento sexa a conta da casa 106 do IRPF: a de “solidariedade”. A visita de León XIV ao barrio de Luceiro non entrou neste nin noutros aspectos do que demandan os veciños dese barrio madrileño e o significado real da virtude cardinal volveu quedar ambiguo. O das súas belas palabras na Encíclica, e na visita á parroquia barcelonesa de San Agustín, no Rabal, non pode substituír -na pelexa de intereses que se opoñen ao crecemento do “ben común”- as loitas sociais pola xustiza.

Respecto ao cultural, a Igrexa -o maior posuidor de propiedade privada en España -, é titular do 80% do patrimonio histórico-artístico nacional. No seu coidado, conservación e museización, o estraño é que, si está ao servizo do “pobo de Deus”, pero o Estado sufraga a maior parte deses gastos, cobren visitas e servizos como calquera outra entidade privada. Esta inversión de sentido foi a que mutou o “everxetismo” romano -que dulcificaba con dons a desigualdade social- en “caridade  cristiá”; ela enriqueceu á Igrexa desde o século IV con recursos que, administrados entre “os seus pobres”, vigorizaron as súas redes clientelares. Desde 1789, e tras unha moi longa serie de contradicións en que “a caridade” serviu de oposición a “a xustiza distributiva”, en pleno século XXI o xusto é que o privado non erosione o público do Estado de benestar.

Esta viaxe papal, imitando a ética das grandes corporacións cun deseño masivo e sensacionalista, axuda provisionalmente a tapar discrepancias internas da Igrexa, mentres os problemas de sempre seguirán en espera. Poida que afiance a súa imaxe respecto a outras espiritualidades en alza, pero ler esta viaxe en clave case monopolística de “o católico” -e obviando normativa como a da Lei Sherman,  unha lei “antitrust” que, en 1890, quixo evitar en EEUU o abuso de prácticas comerciais que limitasen “a liberdade”-, non ha de considerar irrelevante que este termo, tan usado en España como lema contra a “educación común” -e tan asociado a políticas neoliberais-, sexa o que os tecnoplutócratas da IA impoñen en EEUU e en América latina. Por tanto, se na súa nova estratexia o Vaticano quere contribuír a “a casa común” que precisa a humanidade, debería concordar co que esixe Mt. 7, 16, respecto ao valor diferencial das palabras e os froitos. Doutra banda, se non renuncia, de entrada, a que a súa crenza, privada, sexa subvencionada co orzamento público, de nada serviu o que asinou no punto cinco do Acordo entre o Estado español e a Santa Sede sobre Asuntos Económicos (BOE/BOE de 29.12.1978): “a Igrexa católica declara o seu propósito de lograr por si mesma os recursos suficientes para a atención das súas necesidades”. 

TEMAS: Confesionalismo.- Acordos co Vaticano.- Educación pública e privada.- Políticas de “ ben común”.- Caridade e Estado de Benestar.

MMC (Madrid: 10.06.2026).

Sen que terminase, a viaxe do Papa xa é significativa

Cabe preguntar sobre cuestións que afectan o sistema democrático en moitos aspectos.

Para o que adoita tratarse nesta columna, tocante directa ou colateralmente á educación española -a súa organización e economía-, ten especial interese a “liberdade” e “universalidade” da educación que logrou pactarse no artigo 27 da CE78. En paralelo, uns Acordos -de alcance internacional- que empezaran a fraguarse en xullo de 1976 -un ano antes de que se iniciase a redacción da Constitución- foron ratificados en 1979. A ligazón de ambos os instrumentos xurídicos daría pé a que un peculiar “aconfesionalismo” tivese capacidade de seguir condicionando o sistema educativo español.

Signes en jaune. Paul Klee, 1936.

O seu esplendor obxectivo luciu as súas galas na visita papal, á vez que a elasticidade semántica das tres palabras entrecomiñadas non ocultou  a existencia de problemas. Os concernentes á educación española, que estiveron visibles a partir dos desacordos en lograr pactos operativos entre os partidos alternantes de Gobierno, fan notar a súa curtidade, por unha banda, na segregación que unha parte substantiva da poboación con dereito a educación soporta sen a dignidade equitativa debida. Por outro, a diminución sensible da sa convivencia, alimentada desde a antiga segregación escolar de mozos e mozas -subsistente nalgúns colexios-, proseguiu no modo en que as dúas vías de escolarización diferencian a súa socialización e, sen compartir nos pupitres os problemas comúns, seralles difícil vivilos como algo que só se arranxa arrimando todos o ombreiro. Esta experiencia é continuación, ademais, dunha  longa historia anterior, en que as distancias entre “escola” e “colexio” desde a infancia, non reducidas en 1857 , tenden a crecer. Esta estrutura bifronte, reforzada en 1938 nas reformas de Sainz Rodríguez e, reiterada desde a LOEM en 1953, consolidous e, despois da Constitución, seguiu  practicamente incólume: prosegue na 9ª lei orgánica, a LOMLOE (BOE/BOE do 30.12.2020).

É certo que a presenza dun papa no Congreso hoxe, día 8 de xuño, foi “histórica”, pero a de bispos e cardeais non o foi. Iso explica que o ensino dos españois raramente deixase de visibilizar o confesionalismo. Nos  últimos 88 anos, o nacionalcatolicismo ut talis sostívoo ata o art. 27 da CE78, en que un metamorfoseado confesionalismo abrigado pola “liberdade de elixir centro” suscitou grandes distancias entre os partidos políticos e, sen conciliar os ingredientes ineludibles dunha “educación común”, o prexuízo causado á “educación pública” -maior que a “a privada”, aínda que tamén-, facilitou que crecese unha escolaridade clasista. O seu modelo, diferenciador segundo capacidade de gasto dos cidadáns, consolidouse como foco distintivo do individualismo e difunde un concepto consumista, cuxa vivencia desde Infantil ao máster universitario nalgunhas versións confesionais coarta a eliminación dos  déficits comunitarios. O efecto desta alianza na dignidade do sistema converte en retórico o valor que se confire a “a educación”. As folgas do sector sinalan o contraditorio aprecio real que lle demostran os grupos políticos, e a minusvaloración que lle merece á sociedade visibilízase sempre que algún mozo ou moza insinúa que lle gustaría ser docente. Esta opción profesional fai xa bastantes anos que non adoita figurar entre as “vocacionais”, que lles propoñen os xornalistas cando na PAU lles preguntan polo que lles gustaría estudar.

Do ben común da comunidade democrática

O coidado que se presta ao dereito educativo de todos non facilita que teña recoñecida a súa dignidade. É moi loable, por iso, que León XIV -testemuña da pobreza no Perú- insistise na atención ao “ben común”. Con todo, para que  “os pobres pertenzan plenamente á comunidade”- como el propón- a súa mensaxe gañaría moito se, en “diálogo nobre”, repercutise no poder que a súa Igrexa exerce no sistema educativo español. A materia de Relixión, os concertos da maioría dos seus centros de ensino e os vínculos con políticas educadoras que, en varias autonomías, din actuar agora en nome de “a primacía nacional”, indican o peso que, sen considerar o respaldo que teñen acreditado no Rexistro de Propiedade, acumularon.

Descontextualizado parece, con todo, que León XIV mencionase -no Congreso de Deputados- o dereito das familias para elixir a educación dos seus fillos. Ese pretexto , o mesmo dos Congresos Católicos Nacionais Españois entre 1889 e 1902, difundido en 1929 por Pio XI na  Divini illius Magistri, non afecta ao que a lexislación educativa española explicitou, aínda, na LXE de 1970 (artc. 5,2), e que o artg. 27 da CE78 acolle no seu parágrafo terceiro. Quen escribise ese discurso podía engadir á mención de memorias e desmemorias, a facilidade segregadora do nacionalcatolicismo cando dominou a estrutura educativa, ou como a súa “liberdade”, en alianza con instancias socioeconómicas, non modernizou o sistema educativo, pero freou innovacións que facilitasen a liberdade de conciencia e o “espírito crítico”.

En 2026, nin á comunidade eclesial -nin menos á política- lles favarece que, como lobbysmo, a versión actual daquel confesionalismo pretenda naturalizar a súa continuidade dogmática no sistema escolar. O estilo pop que estes días se malgastou na invasión dos espazos urbanos de Madrid, unicamente potencia o simplismo discursivo de quen, invocando o nome “cristián”, se acollen a privilexios, subvencións e exencións que os Acordos posibilitan por unha suposta “acción social”. É certa en centros católicos en que os coidados que recibe o seu alumnado responden a un “ben educativo común”, pero a distinción -de luxo- que pretenden moito máis, contradí a equidade de “a casa común”. O seu proxecto educativo non expresa a “cooperación” que León XIV promove como “concepción da persoa humana e a sociedade en que deba vivir”. Habería de descolonizarse para que a súa “preocupación polos pobres” fose unha “conversión” ao que metaforizaban “a agulla e o camelo” de Mt. 19,24.

A Magnifica Humanitas -e os discursos do Papa- indican cara a onde lle gustaría que camiñase a súa Igrexa, pero non concretan ata onde  cambia a súa ambición de poder. Segundo el, o Evanxeo ensina “que a xustiza nace e se realiza na fraternidade, porque o modo no que nos achegamos aos últimos e nos relacionamos con eles convértese, en concreto, na medida da nosa relación con “Deus e cos irmáns”; precisa, mesmo, que se refire  “non soamente ao comportamento dos individuos, senón tamén ao modo no que son concibidas e organizadas as estruturas da convivencia”(artg. 77). Pero para que a súa achega a “a dignidade humana” tivese máis consistencia, o seu liderado católico debería modificar as que, baixo suposto “aconfesionalismo”, animan o sistema educativo español. Para “acompañar a quen  ten máis necesidade” e conferirlles valor, unha educación en que queda xente fóra non lles vale como compás moral do “ben común”. 

TEMAS: Catolicismo.- Confesionalismo/Aconfesionalismo.- Teoloxía política.- Nacionalcatolicismo.- Ben común/Educación común.

MMC: Madrid, 08.06.2026