Hai momentos da Historia en que os problemas se acumulan

Neste, os que xera a escaseza de vivenda, son insostibles, e reflicten os recortes da Educación e a Sanidade públicas.

Estas dificultades non son de agora mesmo; constituíron sempre un fondo de armario constante na historia española, igual que no século XIX a carencia do pan, cuxas subidas de prezo provocaban manifestacións nas rúas. Xa no século I d.C. Marcos 14, 7, Mateo 26,11 e Juan 12,8 concordaban en que Jesús dixera: “aos pobres terédelos sempre convosco”. Antes da última restauración democrática, a pobreza de fondo que traslucían estas cuestións sociais, fora obxecto dunha atención máis ou menos paternalista, moi limitada en prestacións. Entre outras mostras, o urbanismo recente tan poucas “casas baratas” dispuxera para acoller a emigración interna dos españois, que o chabolismo masivo nas periferias fixo xurdir tómbolas benéficas publicitadas para que alguén cumprise a ilusión de ter “pisito”. Con este título fixo Marco Ferreri unha película neorrealista que retratou en 1959 máis de 20 anos de historia da pobreza española. Despois, o artigo 47 da CE78 veu a demostrar que a aspiración a unha vivenda digna e a un urbanismo razoablemente vivible só tivo pálidos reflexos lexislativos; tanto vale para criticar aos gobernos central e autonómicos -polo non feito e o mal feito-, como para seguir invocando outra alternativa crible.

A peculiaridade este momento é a súa coincidencia con similares cuestións en Sanidade e Educación, ámbitos en que os modos de desafiuzamento teñen aparencias menos agresivas para mostrar a súa incidencia. Concretamente, no segundo destes ámbitos de acción social, os seus responsables atoparon maneiras para furtalos da guerra mediática invocando a “liberdade” de mercado. Os Informes periódicos de PISA demostraron ser útiles para achacar á etapa de xestión do adversario político as insuficiencias da clasificación estatística de competencias advertidas nos mozos e mozas de 15 anos. Nas comparacións, a pobreza estrutural da escola de todos tende a obviarse, igual que se salva a privada non mostrando como, na convivencia común, non axuda a corrixir a continuada exclusión dos sectores máis pobres. Este simplismo estratéxico oculta sempre o privilexio da propiedade, non axuda a mellorar nada e, na práctica, opera nestes ámbitos principais de acción social coma se de “dereitos impropios” se tratase.

Así foi ata o de agora e, por máis que neste recentemente iniciado curso a conxunción de asuntos dea unha dimensión crecente á destrución e desatención dos medios públicos para liquidalos, o risco é que as solucións non sobrepasen a dimensión de parches para saír do paso. Confírmase, en todo caso, o principio de que a atención á pobreza sempre marcou as diferenzas entre uns e outros momentos políticos da Historia. A herdanza de Roma segue viva; os ricos da República atoparan no everxetismo unha fórmula para impoñer relacións pacificadoras cos desposuídos e, desde o século IV, a caridade substituíunas de tal modo que, as metamorfoses do uso político da pobreza aínda rexían no século XIX e XX, ata que as políticas sociais do Benestar, e as súas prestacións alcanzaron a ser un dereito. Desde 1979, con todo, a súa crecente deterioración, incentivado pola reclamación neoliberal, volveu impoñer fórmulas do pasado político. E con elas a necesidade de que os cidadáns protesten vendo que se van ao traste os logros conseguidos.

De quen é o que merece a pena

Está a cambiar a contorna sociopolítico, e a atención aos pobres -carentes dos dereitos ao benestar básico- crece en provisionalidade. O recente Informe PISA, e a súa proximidade ás manifestacións de docentes -anunciando folga indefinida desde o 14 de outubro-, sumada ás reaccións que está a suscitar o caso de Maricarmen -a señora maior e dependente, que foi expulsada por orde xudicial do seu domicilio-, e ao malestar que segue suscitando o acontecido en Ceuta desde o 30 de xullo, xera a sensación de que nada funciona. Esta conxunción, con todo, é unha extraordinaria circunstancia, moi apta para reconducir medidas apropiadas ao ser de cidadáns conscientes. Nunca as haberá se se permite que o simplismo tome as rendas, ou que a súa unilateralidade reitere a incuria e a desgana tras floreos patrioteiros. As políticas sociais herdadas da Roma imperial -servatis servandis- non difiren moito da existentes para que os grandes propietarios e os seus mentores publicitarios non se inquieten. Desde entón, nin desapareceu a riqueza, nin tampouco a orde socioeconómica que a sustentaba; capaz foi, con todo, de alterar o valor que lle daba o Evanxeo á actitude de pobreza nas Benaventuranzas. O mesmo cambio semántico que fixo operar o paso do camelo pola porta da agulla produciuse no Estado de benestar europeo desde a caída do muro de Berlín en novembro de 1989.

Esta clave, que permite entender como, tamén en España, creceu a desatención social en Vivenda, Sanidade e Educación, para volver a políticas sociais que lembren as anteriores á existencia do Estado de Benestar, non debe perderse de vista. A tardía introdución no club de Europa facilitou que a atención dos problemas que padecen principalmente os sectores de peores percentís na participación da renda do PIB sexa das máis deficientes do selecto grupo de países. E hoxe a calidade da democracia reséntese, condicionada pola minguada calidade do exercicio dos dereitos que lles asisten. Canto acontece estes días debería contribuír, sobre todo, a non esquecer como o medo e a inseguridade seguen sendo rendibles. Se non se esquece a existencia de beneficiarios de bens esenciais como a Sanidade, a Vivenda e a Educación, será máis fácil advertir que a súa patrimonialización favoreceu a uns poucos dos niveis superiores de renda. Dispoñen deles cada vez máis nun omnipresente mercado, o beneficio rendible da súa desregulación crece e, na medida en que a Educación digna non é accesible a todos, os algoritmos dos medios dixitais fan crecer as oportunidades de crecemento dunha clientela sumisa, colonizada con aparencias de distraída diversión.

A acampada que leva dous días na madrileña Porta do Sol -sumada á de Ceuta- reta unha orde social limitada a moi poucos. O debate deste martes no Congreso de Deputados sobre o alcance dun novo decreto sobre vivenda, dará sinais inequívocos diso. Permitirá ver como o dereito de propiedade de sempre conta con respaldos para que os seus principais detentadores se sigan sentindo os gardiáns da “orde natural” das cousas importantes.

M. Menor 28.09.2026

TEMAS: Os dereitos de Vivenda, Sanidade e Educación.- Dereito de propiedade.- Políticas sociais.- Convivencia democrática.- Historia social.

 

 

A ansiedade de poder é disruptiva da convivencia

Sen a paciente racionalidade dunha educación que propugne o interese xeral, os atallos da prepotencia e a estupidez impóñense.

Hai cursos que empezan desnortados e decididamente tortos. As xeracións do 26-27 levan no seu pedigree  denotacións de probables tropezos. Non é xeremíaco lamentalos, senón constatación fiable de cantos sofren non ter adolescencias cos mestres debidos. Eles testemuñan e documentan unha educación que foi curta; non consistiu precisamente en fortalecer a democracia ou os dereitos humanos, e si moi estreita para aceptar ao común cidadán. Talvez por iso, as criaturas que acaban de empezar o cole, se viron e oído nas pantallas o que aconteceu no Congreso de Deputados, escoitarían a mentores da necesidade de instaurar outra situación constituínte de España, o que non tranquiliza.

Guernica (detalle). Picasso, 1937

Perdido o norte constitucional vixente, diversos métodos ensaiados desde a moción de censura a Rajoy en 2018 non lograron alcanzar o Goberno central, e o oportunismo dos acontecementos fronteirizos de Ceuta exacerbou as ansias dalgunhas persoas para alcanzalo. Nesta présa, Ana Vázquez, voceira do PP nas  sesións de control, foi expulsada onte do Congreso por exhibir como argumento un spray de gas pementa. Ese enxeño acompañou as súas preguntas sobre “a nova normalidade de Ceuta”, e con impaciencia disruptiva chamouno “material escolar”, imprescindible na cidade do Estreito. Metida nun xardín sobre a legalidade de se o que esgrimía era unha “arma” en lugar prohibido, exhibiu a súa autoridade a un subalterno para que despistase a súa actuación. Marcada a súa distancia da realidade, o que suxería coas súas palabras era unha verdade allea ao que visen outras persoas. Polas terras de onde é oriúnda, próxima á igrexa visigótica de Santa Comba de Bande, o paso da Vía XVIII do Itinerario de Antonino -emperador romano entre o 138 e o 176 d.C.- por Aquis quaerquernis facía circular maneiras mellor codificadas para convivir. A urxencia por demostrar  aptitudes directoras de Interior, e mellorar a Marlaska despois das eleccións, frouxea. Para quedar ben -non só ante Feijóo e os seus despois do longo aplauso ao seu teatriño-, está por ver se acelera o responsabilizarse do acontecido; hai un expediente aberto polas afeccións respiratorias producidas en doce persoas.

Pola súa banda, o mércores coñeceuse que o tenente coronel retirado, Francisco Bendala, instara en público a un golpe de estado xa, e aínda que o Ministerio de Defensa sinalou que, estando retirado, viña ser “un civil máis”, non implica que estea exento de que a Xustiza abra dilixencias sobre un xesto dubidoso sobre o cumprimento da Constitución. Como todo cidadán, está obrigado a cumprila e, sen ese deber, non se entende nin son esixibles os dereitos que ampara de todos e todas. Dubidalo tamén cuestiona que fose desde a CE78 o ensino escolar dos dereitos e deberes cidadáns, ou a igualdade educativa sen privilexios.

O idiota que viaxa

O mércores tamén estivo sinalado por outro incidente, de non menor entidade democrática. A execución dunha sentenza de desafiuzamento a unha anciá, no distrito de Retiro, congregou unha relevante manifestación ante outra casa da rúa Martínez Campos, en que a compra e posterior posta en venda dun ático pola Comunidade madrileña levanta sospeitas de fraude. As connotacións deste desafiuzamento, especial entre os máis de 4.000 levados a cabo no primeiro semestre deste ano, contrasta, sobre todo, a privilexiada atención ao famoso ático co descoido á invalidez e avanzada idade desta señora. Esta choiva sobre mollado fai moi posible que a desatención a este multitudinario desaxuste -que  impide unha vida decente a moitas persoas- derive en símbolo de protestas nos meses vindeiros. Síntomas hai de que continuarán, cando máis dun 60% do alugueiro está en mans de grandes teedores; este sector social non acaba de estar consensuadamente regulado, e o desafecto político entre a xente nova vai en aumento, igual que en Nova York e nas eleccións alemás, particularmente na cidade de Berlín. O encarecemento do espazo habitacional é razón política principal en España, onde é hoxe a primeira das preocupacións nas sondaxes de opinión.

En barrios e zonas tensionadas polos cambios socieconómicos, as demandas xa motivaban en 1978, que o artigo 47 da CE sinalase que “Todos os españois teñen dereito a gozar dunha vivenda digna e adecuada” e, en consecuencia, que “os poderes públicos promoverán as condicións necesarias e establecerán as normas pertinentes para facer efectivo este dereito, regulando a utilización do chan consonte o interese xeral para impedir a especulación”, e “a comunidade participará nas plusvalías que xere a acción urbanística dos entes públicos”. Despois de 71 anos vivindo nun piso, que a unha anciá como a desafiuzada onte,  lle quixesen subir o alugueiro un 250%, non parece tocar teito. Que non é unha excepción percíbeno especialmente os menores de corenta anos, e moitos o seguen aprendendo cando, para estudar, deixan a vivenda dos seus pais e pagan habitacións a 800 euros mensuais. Cando quedan a soas cos seus colegas -do mesmo xeito que sucede nas rotacións dos pisos turísticos- cren estar na gloria. Xeran molestias aos seus veciños e o seu modus vivendi provoca a estes, canda outras causas de xentrificación e rupturas veciñais, unha vivencia forte da intensa provisionalidade das súas vidas.

Neste contexto segregador, as persoas maleducadas estórballes que a democracia sexa comunidade. Despois da IA, a súa norma xeral, competitiva, é a de O idiota que viaxa, que Francisco Jurdao editou en 1992. Así chamaba Jean Didier aos turistas, e  parece que idiotas deban ser, a diario, os cansos desta Horda dourada, metáfora que Louis Turner aplicaba en 1991 a cantos a súa inquietude por viaxar apenas lles custea paquetes turísticos despersonalizados.

TEMAS: Democracia e convivencia.- Educación cívica.- Sistema económico e políticas educativas.- Políticas de vivenda e política turística.- A educación social do Parlamento.

MMC (Madrid: 24.09.2026).

En Ceuta, anda solto un pasado que non morreu.

 

Tras os oportunismos, o verdadeiro conflito dos cincuenta e tres últimos días replica pulsións antigas dos humanos: o odio e a prepotencia.

Houbo un tempo non afastado en que era heterodoxo dicir que en España houbese racismo; unha suposta harmonía das tres culturas nos tempos de Alfonso X e os tradutores de Toledo encubría abundantes abusos dese suposto. Como outros tópicos dunha Historia imposta, só era parcialmente verdade. O que estes días sucede en Ceuta non é que tres, senón catro culturas -pois a presenza de indúes no pequeno comercio desta cidade é abundante-, teñen dificultade para volver á “normalidade” das diferenzas e distancias que estrañan; moitos e moitas ven “anormal” o que, desde o 30 de xullo, consideran “invasión” das súas rúas, e dan renda solta a actitudes xenófobas.

O cabaleiro, a morte e o diaño. Alberto Durero, 1513.

No calendario político, o momento brinda a uns e outros unha inmellorable oportunidade para unha pelexa máis ante os seus posibles votantes, en vésperas das próximas eleccións; permítelles presumir de eficiencia e, sobre todo, é ocasión para que os máis descontentos co Goberno central poñan pegas a posibles solucións locais. Vellos problemas non ben resoltos, e a invención dalgúns máis, retardan acordos necesitados de consenso, mentres os gobernantes, á defensiva e tratando de concertar vontades, procuran saír do paso como poden. Entre afectos e desafectos, agroma todo tipo de desencontros e, ao lado ultra -con vocerío crecente despois do visto en Alemaña- menudean as palabras grosas de agraviados  no que supoñen a “orde natural” das cousas, acorde con que os fortes impoñan as súas regras.

Neste punto, coinciden en parte tamén os defensores dunha “orde” civilizada; as imaxes do que as cámaras filman estes días en Ceuta   créanlles incerteza sobre cumprimentos constitucionais, Dereitos Humanos e tratados políticos, ben sexa con Marrocos, con EEUU ou coa UE. Inducidos así a prestar atención a unha situación crítica, dan en pensar se o presente avanzou moito respecto a un pasado que, supostamente, pasou. A importancia crecente do posible que é hoxe dispoñer de información desinformadora -e cos donos da IA en pelexa por mellorar dividendos de empresas dotadas de máis recursos financeiros que moito Estados- non é banal lembrar que a situación se presta a manipulación manifesta, pois fai saltar as mesmas reaccións dos humanos da Antigüidade, desde a que hai testemuños de como a acumulación do medo propiciou falsos redentores, colonizadores e imperialistas. A liberdade e “a orde” que invocaban resultou ser o timo da estampiñaa, pero de novo claman por facer Historia.

O “dereito natural”

Quen lese Dominio, de Tom Holland (2019), advertirían a énfase que pon na “orde” inspiradora do “dereito natural”. Despois de apuntar como, tras moitas séculos de poderosos reis apelando aos deuses para xustificar o seu esmagador autoritarismo posesivo, céntrase en como os estoicos imaxinaron cara ao ano 312 a. C., que, en si mesma, a Natureza era divina, e que vivir con ela era vivir en harmonía con Deus, quen puxera nos humanos “a conciencia” ou capacidade de distinguir o ben do mal. Cicerón -gran admirador destes filósofos-, chegou a dicir  que cantos percibisen a ilación de causas e efectos que se producen na Natureza serían capaces de captar o que acontecería no futuro. E Holland resalta como esa conxunción de ceo e Terra viña ben aos romanos, que estaban en plena expansión imperial e a piques de facer que Roma fose o centro da “orde” económica, político e social, máis poderoso de cantos houbera. Esta noción do mundo -onde combatían o ben e o mal- subordinaba as capacidades das lexións romanas para facerse co control do Mediterráneo e chamarlle Mare Nostrum: o “dereito romano” confirmaba o dominio da “orde” que impoñían os seus lexionarios, e filósofos como Posidonio facían ditirambos á “Pax romana”. O dominio que lograron exercer sobre un territorio tan extenso durou, en principio, ata o ano 476 d. C., facultouos para impoñerlle o seu poder absoluto e un sistema produtivo escravista, e a súa herdanza quedou viva nos feudalismos aristocratizantes que seguiron.

Desde 1789, non parece, ademais, que a “orde natural” deixase de estar en mans de quen ostenta o control e o dominio real do territorio. Se aquel mundo do ben e o mal se impuxo no afastado pasado -e entre 1922 e 1945 dominou tanto-, neste presente todo parece orientarse a que a moral dos fortes se impoña. Oíndo a Trump expresarse, quen trate de entender que acontece ou que predícase dentro e fóra dos parlamentos verá que a “orde internacional” e o que debería rexer de inmediato en Ceuta e en todas as cidades que se solidarizan con ela chamándose españolas pouco adiantan se os determinantes que rexeron o pasado seguen vivos. Os libros escolares de Ciencias Sociais non adoitan incidir nas brutalidades que conlevou sempre a imposición da “orde” duns sobre outros. En Ceuta, ben claro quedou onte -no agravio a unha deputada-, a marca de “orde” que está a aflorar en España. Despois de máis de 40 anos sen os mestres debidos, pivotan sobre Ceuta tensións múltiples da “orde” colonial establecida desde máis aló das fronteiras europeas, en que “o poder global” o detentan uns poucos individuos. É a “orde natural” de sempre, e o raro é que quen o padece e quen o promove coincidan en encomiar o estupendo que é rearmarse contra o mal “invasor”. Tan benéfico é sempre, “pola graza de Deus”, para gloria dos emperadores e os seus émulos, que na súa “orde” os damnificados non existen, e Hammurabi imponse sobre os supostos  dereitos humanos.

TEMAS: Dereitos humanos.- Dereito natural.- Orde natural.- Orde internacional.- Dominio e poder.

MMC (Madrid: 21.09.2026)

O futuro democrático non é posible sen un presente educativo coherente

As xeracións actuais seguen sen ter mestres e profesores capacitados para educar a todos, non só aos selectos.

O característico de “a cultura” é modificar as supostas limitacións naturais con doses sabias de intelixencia. O bipedismo e a oposición do polgar, tan apta para o 40% do que, a diferenza doutros primates, facemos coas mans, fai máis de 2 millóns de anos que modificaron as condicións naturais do homo sapiens. Na parte máis moderna do cerebro, na que o neocórtex ocupa case a metade do seu volume, a manipulación fina, ademais dun acto de percepción e planificación, é tamén de movemento e acción. Segundo os gregos, a man prolongaba o cerebro ao inventar ferramentas; melloraba as condicións de vida e dispoñía de novas capacidades para solucionar problemas. Anaxágoras dicía que o ser humano é intelixente grazas ao uso das súas mans, o que deu pé a Benxamin Farrington para escribir, en 1949, O cerebro e a man na antiga Grecia (Ayuso, 1974).

Guenica. Pablo Picasso, 1937 (detalle)

Se o pensamento e a técnica evolucionaron xuntos, e a capacidade de razoar desenvolveuse grazas ao traballo manual, é moito o que hai que explicar acerca de como hoxe parecen mundos distintos, opostos e, con frecuencia, moi mal avidos na dinámica socioeconómica. A pesar das revolucións de finais do XVIII e primeira parte do XIX contra un feudalismo de privilexiados, as burguesías triunfantes das revolucións modernas estableceron, por camiños complementarios ao do dominio do sistema produtivo, unhas regras en que unha sociedade de clases contrarias pensase máis na supervivencia e interese individual que no do común, debería democratizar a convivencia. Ata 1882, non apareceron leis sociais que obrigasen ao Estado para emendar esa vía. O sistema educativo -que por entón trataba de xeralizarse como “universal” ara votar- modificou pouco aquela tradición aristocratizante e diferencial. En 1983, Carlos Lerena mostrou en Reprimir e liberar, como a educación e a cultura socioecoómica se entreveraban. Desde Durkheim e Weber, a socioloxía crítica alentaba ese tipo de análise; Bourdieu, Passeron e outros estudosos da Sorbona -de onde Julia Varela, e a súa colección de libros na “Xenealoxía do poder” para a editorial de María Fuentetaja-, enseguida proporcionaron recursos deste tipo para a reflexión pedagóxica. Deses anos son tamén estudos desmitificadores dunha educación esencialmente ancilar do sistema socioeconómico, reprodutora das súas desigualdades. En EEUU, S. Bowles e H. Gintis, estudando a constitución do “capital humano” dos empregos , mostraran en Schooling in Capitalism America (1976) as raíces desas inequidades ao advertir como os niveis de intelixencia individual que se contrataban tiñan pouco que ver cos que a escola xera, en que a orixe social e as desigualdades de renda pesan moito máis. En 1971, Ch. Baudelot e R. Establet xa estudaran en A escola capitalista en Francia, como os filtros que supoñen os distintos niveis e etapas educativas aseguraban o dominio burgués do sistema a fin de que non se desviase dos seus intereses de clase. Sucedía especialmente no acceso a uns ou outros postos de traballo, de maior ou menor prestixio social e diverso rango económico, pero tamén era visible no modo en que o sistema se apuntaba a “a igualdade de oportunidades” que, sen modificar case nada, xustificaba unha insuficiente e tranquilizadora meritocracia que non alteraba a desigual estratificación social.

“Cultura escolar” e educación

En paralelo, fai moito que o manual e o intelectual parecen separarse definitivamente, para xustificar a violencia simbólica da escola sobre os grupos inferiores da sociedade. Confirmárono estudos como os de Bernstein en Clase social, Linguaxe e Comunicación, ao observar como os códigos lingüísticos das familias entre 1971-1990 -restrinxidos ou elaborados- tiñan gran relevancia para a comprensión do tempo e espazo escolar. Dentro del, o seu vocabulario -e o idioma único na España multilingüistica do franquismo-, sumados ás  pedagoxías con que se educaba, e ao trato disciplinar ao uso, propiciaban un ensino carencial, en que os docentes, crédulos de ascender socialmente por selo, desde unha posición moitas veces desclasada e sen formación apropiada afanábanse en que o seu alumnado interiorizara o deber de ser acríticos. Ata que punto esa “cultura escolar” se corrixise despois da CE78 é clave para interpretar o éxito educativo que tivesen as políticas educativas e, así mesmo, o valor dos Informes PISA desde que empezaron no 2000. Cando Jurjo Torres publicou en 2005: O currículo oculto e, en 2007, Políticas educativas e construción de personalidades neoliberais e neocolonialistas, subsumía estas reflexións

Os problemas da IA, non só como ferramenta, senón como modelo paradigmático de produtividade competitiva xeoestratégica, son posteriores aos  que o seu mal uso xera no sistema educativo. A incoherencia deste para desenvolver unha convivencia cívica insegura para moitos xa estaban aí desde hai máis de 200 anos. Por tanto, sen remover hábitos incrustados no imaxinario colectivo, que canalicen as decisións políticas cara a unha educación común valiosa, todo seguirá moi parecido a como case sempre foi, cando non existía a IA nin as pantallas dixitais. Do pasado remoto, arrástranse culturas diferenciadoras, que se acomodan a reformas aparentes; Peter Brown, por exemplo, estudou en Poder e persuasión na Antigüidade tardía  (1989), como as comunidades cristiás do século IV d.C. adoptaron o núcleo das formas educativas e rituais que cultivaban a aristocracia romana e helénica, capaces de cambiar o sentido evanxélico da parábola do camelo e a porta da agulla sobre o uso da riqueza. Moi parecido é o que trasloce “a cultura” actual da escola, en que o peso doutras anteriores subsiste no tipo de profesorado, de currículo e regulamentos internos, condicionan o seu civismo democratizador. Vellas querenzas expresaba Sainz Rodríguez na súa Reforma do Ensino Medio para as “clases directoras” en ascenso social; desde 1938, apenas se corrixiron e, agora, despois de nove leis orgánicas, aquela desigualdade educativa segue marcando o futuro político da democracia. Coa IA, a súa reprodución crecerá a máis ritmo, mentres subsista a pobre cultura do sistema educativo na súa dinámica interna.

TEMAS: Riscos da IA.- Cultura interna do sistema educativo.- Políticas educativas e sociais.- Educación democrática.- “Culturas escolares”

MMC (Madrid 17.09.2026)

Os mestres que non tivemos condicionan un presente democrático

Son moitas as xeracións cuxa experiencia escolar non logrou estar á altura do que debía ser

Jorge Wagensberg escribía en 2006 que “vivir é transitar desde o case todo é verdade cara ao case todo é mentira” (A máis como menos por que, páx 18). Co paso dos cursos académicos e a entrada imparable dos novos, na volatilidade que encerra esa afirmación ten gran importancia, sen dúbida, “a experiencia”. Esta competencia, sempre tan escorregadiza como o paso do tempo, aplicada á historia do sistema educativo, permite observar a gran influencia que na xeneralización da súa dignidade cualitativa exerceu “a cultura” política ambiental como punto de partida e, tamén, como obxectivo incumprido. Máis aló de aprender a situar datas e personaxes de diversa celebridade, o significado que os etnógrafos e antropólogos atribúen ao concepto “cultura”, simboliza o aprecio dunha comunidade humana a uns ou outros xestos e actividades, a uns ou outros obxectos e rituais, que confiren importancia a uns ou outros asuntos e, entre eles, á educación que poidan desenvolver os docentes nunha comunidade. É dicir, que a relevancia que teñan os mestres e mestras, herdeira da que houbese en etapas anteriores non é indiferente á cidadanía; expresa a estima que ten á escola e os seus docentes.

Trasmundo. Laxeiro, 1946 (detalle)

Nas análises de situación da educación escolar adoita prestarse atención a se alcanza ou non determinados estándares básicos en aprendizaxes, levando a atención dos medios á súa “mellora”. A súa contabilidade estatística adoita fixar un determinado nivel de “calidade”, que permite comparar centros e, tamén, países e, indirectamente, a xestión política de Comunidades dun país. Deste cariz competitivo son algunhas enquisas patrocinadas por instancias como a OCDE ou o Banco Mundial, en que as competencias que estimulan teñen máis que ver co sistema produtivo globalizado, que co que realmente necesitan “todas” as persoas alcanzar: capacidade comprensiva dunha realidade sempre complexa e cambiante, que lles facilite convivir na pluralidade dun mundo conflitivo e pendente do cambio climático en que está a Terra

En consecuencia, o interese da posición que alcanzase o alumnado español de 15 anos en tales estándares respecto a outros países da OCDE é nulo se non induce a corrixir rutinas dun pasado, en que o trato pedagóxico -cando o había- expresaba niveis altos de “fracaso escolar”. O que nos Informes PISA aflora respecto á lectura non obedece ante todo á IA e os móbiles. A súa incidencia superponse a un analfabetismo e semianalfabetisno non corrixidos desde 1812 ou, se se quere mellor, desde 1975. Antes de que os móbiles e pantallas se xeneralizasen, os hábitos e calidades da lectura poucas veces tiveron suficiente atención máis aló da “lectura mecánica”, e fráxil segue sendo a que se presta a quen, por razóns anteriores a que pisen unha escola ou un colexio, son candidatos ao “fracaso” e ao “abandono escolar”.

Cara a unha análise lonxitudinal

O aprecio a “todos” e “todas” na educación non é realmente igual, como sabe moi ben unha minoría que procurou sempre a distinción escolar dos seus fillos e fillas. A continuidade desa preocupación selectiva -como a de moito actos de beneficencia- fai máis urxente non perder de vista se as xeracións de españois e españolas tiveron os docentes debidos, ou se os que lle tocasen foron os que a sorte lles deparase; nos recordos de infancia, a disxuntiva tras os ocos da memoria mostra se estaban ben preparados para educar ou se só lles interesaban quen soubese repetir os tópicos de catro ou cinco áreas cognitivas e asentían ás máis adoutrinantes. Os docentes de idade avanzada non esquecerían que, na oposición que lles deu paso ao seu inicio profesional, valorábase a súa capacidade memorística e, despois, que, desocupados da súa liberdade de conciencia para “ensinar” e “educar”, non transgredisen a “cultura escolar” dominante. Pois ben, no último Informe Pisa hai reminiscencias dos últimos 90 anos do sistema escolar e dos hábitos familiares. Sumado o un e o outro, insignia máis que o simplismo con que adoita incidir no debate democrático, e a sociedade sabería máis a que carta quedarse ante as mencións a “a liberdade de elección de centro”. A educación dos cidadáns en España é testemuña de múltiples carencias “históricas”, e a súa xestión segue sen ser valiosa para moitos dos seus destinatarios. Esta constante, que as súas múltiples reformas non emendaron, aparece na Constitución de Cádiz e pervive tras a Lei 23/2020 -a LOMLOE. O máis “histórico”, por repetitivo, é a deficiencia sistémica ante asuntos non atendidos como o da desigualdade ou unhas dotacións deficitarias para unha “educación común”. Durante 208 anos -aos que se han de sumar os 6 últimos- este descoido sempre quedou á espera de tempos que non chegaron. As manifestacións de docentes con que empezou o curso, máis as FOLGAS anunciadas evidencian pouco aprecio da Administración  a moitos dos aspectos centrais dun sistema educativo digno para todos. Tras o bo trato que reclaman os docentes está a atención debida ao alumnado, mentres crece un negocio que sempre tivo privilexios. Esta esquizofrenia, medrada desde a CE78, estimula o individualismo clasista, hostil á convivencia democrática.

O curso académico actual -coa súa expectativa de eleccións xerais- non é o mellor momento para un debate sosegado sobre o que non foi a educación española nos últimos 90 anos, pero o seu futuro como instrumento democratizador está en xogo. Moitas xeracións de españois e españolas non tiveron os mestres e mestras debidos, e  un terzo de mozos e mozas segue atrapado hoxe nun semianalfabetismo persistente. Neste presente inquietante, os presaxios da distopía de Orwell en 1984 (editado entre 1947-48) non son divertidos, como non o eran as conclusións de Defoe en 1865, ao final do seu Diario do ano da peste.

TEMAS: Problemas do sistema educativo .- Expectativas do curso 2026-27.- Políticas educativas.- Analfebetismo e semianalfabetismo.- Informe PISA.

MMC (Madrid: 14.09.2026)

Seguir de pobres era un horizonte vital

O Informe PISA constata a vixencia desa inclinación en moitas vidas.

En 1951, Ignacio Aldecoa escribiu un dos seus contos máis certeiros sobre aquel mundo de finximentos . En Seguir de pobre, unha cuadrilla de seitureiros vivía un verán moi distinto do que ao escritor arabés pintaba a propaganda das Caixas de Aforro, onde as espigas de trigo acompañaban a unha hucha de barro e falábanlle de alegres labregos con “parellas de bois, vacas, maquinaria agrícola e un fillo estudando na universidade ou o seminario”. Aquel aire “de felicidade conquistada” non era o de quen, finalizando a primavera, cruzaban os camiños do país á procura “do pan do traballo” para segar campos doutros. Pasaban ante as portas do pobo á hora temperá buscando, “en oración de esperanza”, un salario de miseria entre suspicacias dos contratantes; desde antes de que saíse o sol ata bastante despois da súa posta, a esgotadora xornada e a mala alimentación deixábaos con máis ganas de descansar que de lavarse e, antes de repousar algo na palleira, revisaban fouces, abarcas e dedís. Sen deixar de soñar, facían toda a campaña da sega en campos afastados aos da súa terra, á que volvían con “un feixiño de billetes pequenos”. Cantaban que, “ao marchar á sega/entran rancores/traballo para ricos/seguir de pobres”, pero esperaban que o seu traballo de andoriñas migrantes lograría que os seus fillos puidesen vivir un sistema en que, cando preguntasen algo, ninguén lles dixese: “Canto máis ignorantes máis queredes saber”.

Comida frugal. Pablo Picasso, 1914

Rosalía de Castro xa lamentara en 1863 que aqueles traballadores baratos saísen das súas aldeas “como rosas” e que, á súa volta, regresasen “como negros”. Este poema dos seus Cantares galegos aludía a unha penosa realidade socioeconómica, da que quedou constancia, mesmo na Información oral e escrita que a Comisión de Reformas Sociais publicou entre 1889 e 1893. Nos anos sesenta do século pasado aínda existía esta trasfega estival, e non por estrada -como no conto de Aldecoa-, senón nos vagóns de terceira, onde se acompañaban das súas fouces, protexidas con anudado cordel para que o seu fío non danase a ninguén. Mentres as chairas castelás poboábanse de máquinas seituradoras, en Frankfurt, Düsseldorf ou París, en Róterdan ou Xenebra, estimaban aquela man de obra sumisa, medorenta de que lles devolvesen ás súas casas. Moitas veces a súa laboriosidade era ilegal, e era menos paga que a dos nativos, que os acusaban de “invasores”. Aínda sendo minorados, fascinábaos o “milagre alemán” e un “Plan Marshall” que melloraban as súas vidas.

Aquel “desenvolvemento” iniciara lento a súa andaina en España co Pacto de Madrid en 1953, despois de unha autarquía moi rendible para algunhas familias. Eisenhower asinouno en 1959 e, tras un duro Plan de Estabilización, selouno o 03.08.1961 a entrada na OCDE. En 1964, inicia a súa industrialización o Primeiro Plan de Desenvolvemento ata 1967 e, a continuación o Segundo chegará a 1971. Urxía entón sanear tamén outros asuntos de modo que, sen modificar o Movemento e a súa Cruzada, parecese que todo se modernizaba ao estilo do que os emigrantes vían fóra, e nese transformismo andou tamén a OCDE. Había que reformar un sistema educativo obsoleto desde a Guerra; a Lei de Ensino Medio de 1938 compasara a depuración dos mellores avances pedagóxicos que viran os 2000 bolseiros da Xunta de Ampliación de Estudos (JAE) en Europa, entre 1907 e 1934. Desmantelados os seus programas e perseguidas as iniciativas da ILE -entre elas os Institutos-Escola, como o do Retiro e o de Hipódromo, en Madrid-, as medidas censoras pecharon moitos institutos: en Madrid, por exemplo, deixaron 7, dos 13 que había- e cambiaron a súa orientación educadora. Aquela “cultura escolar”, imposta durante 30 anos, torpedeaba a estrutura económica en que se pretendía entrar; o SEAT 600 alterara o imaxinario social en 1957, e facían falta operarios cualificados para tarefas que puxesen rapidamente en mans dos consumidores enxeños e útiles vistosos. Debía parecer que cambiaba todo, e foi entón cando a OCDE aconsellou moitas novidades do Libro Branco que precedeu  á Lei Xeral de Educación (1970).

Variacións últimas do “desenvolvemento” educativo

Sobre a pobreza daquela educación -apenas modificada nas leis orgánicas posteriores ao artigo 27 da CE78- o último Informe PISA -patrocinado pola OCDE- mostra signos de que, como sucede no sistema económico en que se move, é especialmente pobre para moitos dos mozos e mozas que, aos quince anos de idade, teñen serios problemas para ler e, polo tanto, para resolver problemas que lles poidan xurdir desde perspectivas matemáticas e científicas. En instante  histórico -entre o31 de marzo e o 16 de maio de 2025-, os seus cuestionarios foron aplicados nos centros a mozos e mozas nacidos en 2010. Viviran unha  crise como a pandemia (entre xaneiro de 2020 e maio de 2023) e, antes, o recorte dos orzamentos de educación no Real Decreto-Lei 14/2012, do 20 de abril impuxo o aforro duns 3.000 millóns de euros ao sistema público, e que parecese irrelevante aumentar a cociente de alumnos, suprimir horas de reforzo e apoio aos máis necesitados, ou aumentar horas lectivas aos docentes, desatender a formación destes , e recortar bolsas ou axudas. E este é  agora o gran motivo do “fracaso” do sistema, que detecta este Informe  PISA; incumbe aos centros privados e públicos de todas as Autonomías, sen mencionar que o soporte cultural desta baratura vén de 1812. Cando a Constitución de Cádiz dedicou o Título IX (artgs. 366 a 371), á “instrución pública”, xa lle asignaba un orzamento en que a atención ás capacidades de toda a cidadanía sería sempre escasa ou nula.

Aí seguimos. En nome de “a liberdade de elixir”, a ignorancia das débedas do sistema educativo cos cidadáns/ás ten tendencia a que non sexan saldadas nunca. No canto de a memoria histórica do vivido, cóidase “a primacía nacional”, ese proxecto en que pasado, presente e futuro teñen unha versión de Historia única, allea a unha maioría cidadá, en que un 33,8% de nenos “SEGUIRÁN DE POBRES”. Hoxe, o selecto negocio da educación ten a primacía: move máis de 20.000 millóns de euros e segue crecendo.

TEMAS: Educación pública.- Políticas cívicas.- Orzamentos educativos.- Modernidade pedagóxica.- Pobreza, igualdade e segregación educadora.

MMC (Madrid: 11.09.2026).

As clasificacións de PISA aumentan o pesimismo

 

Se non se contextualiza o suposto “mínimo histórico” dos seus datos, é peor.

Quen foi escolarizado nos anos cincuenta ou sesenta está mellor preparado que PISA para dilucidar se os seus netos e netas melloraron ou empeoraron a súa capacidade lectora, matemática e científica. Se o seu nacemento e circunstancias vitais foron de clase baixa calibrarán, ademais, con precisión ata que punto o que os medios difundiron onte como “desastre” e “esborralle” ou “drama” da educación española, poida valorar como “mínimo histórico” o estado actual do sistema educativo. E quen tivese como traballo máis ou menos “vocacional” -termo equívoco onde os haxa- procurar facer algo útil nas aulas, saberá ata que punto esta enquisa, tan publicitada desde o 2000, enriqueceu algo a atención ao seu esforzo. Se a inmensa maioría non a notou, adxectivar eses datos como “históricos” non aclara a relatividade do termo tras as súas penurias como alumnos e como docentes. Para valorar como é este momento pode preguntarse a quen está a piques de entrar en folga por incumprimentos múltiples dos  encargados da xestión educativa en autonomías como Madrid, Valencia e demais comunidades, concordantes todos en que  “a educación” se arranxa con "vocación docente”. Os estudosos da economía educativa e deste subterfuxio instrumental ben saben o absolutamente relativo que é invocalo, pois nada lles axuda a pagar as súas facturas, nin a preparar o traballo que deben facer con mozos e mozas distintos de cando, antes de ser docentes, eran adolescentes.

Estas clasificacións -tan propias de competicións como a liga de fútbol- supoñen que cantos estudan están en igualdade, e que sempre foi así, mesmo en épocas anteriores, en que a capacidade segregadora do sistema e as condicións do capital cultural previo á escola eran determinantes. A Historia non é inmóbil, e os contextos tan cambiantes que, en xeral, o vivido nunha escola de recortes como a que tivo este alumnado de 15 anos, aquí retratado, foi moi diferencial segundo o centro educativo que a cada un lle tocara . Nun sistema estruturalmente dual, a desigualdade do alumnado deste Informe é bastante maior que o que permite ver. En consecuencia, que algunhas Comunidades segregando uns poucos datos xenéricos fachendeen de xestión respecto a outras, coma se o seu “modelo” fose marabilloso por superar a outras nesta clasificación, non explica, por exemplo, por que nelas , como noutras, sempre saen malparados os mesmos mozos e mozas, coma se o distrito postal -independentemente do que se faga nas aulas- marcase as diferenzas de capacidades que poida desenvolver a escolarización .

De todos os xeito, cando o valor de PISA queda en saír mellor ou peor que outros nunha  listaxe -e en disputar políticas educadoras- enténdese que na maioría dos comentarios que suscitan estas enquisas da OCDE non se destaque que, en 2026, en España non se alcanzou aínda o nivel de investimento en Educación que había en 2009, nin que en moitas Comunidades non hai reparo en seguir unha tradición moi asentada, en que a escolarización non se implica en remover distancias socioeconómicas. Esta organización liberal, moi ocupada nos fluxos comerciais internacionais, deixa “ad libitum” dos gobernos moitas variables como a formación que recibe o profesorado; procura que se aveña co “capital humano” que espera de “a” educación que propugna, e  non se ocupa de se desenvolve as aptitudes éticas máis apropiadas á sa convivencia democrática.

A inutilidade de PISA.  

Nos comentarios que adoita traer PISA non se adoita explicar adecuadamente qué mide realmente este Informe . Un dos seus mellores coñecedores, Julio Carabaña, publicou en 2015 A inutilidade de PISA para as escolas, que insistía no equívoco dos seus diagnósticos se non se atendía ao que de verdade miden, e, sobre todo, que non modifican a pedagoxía e didáctica habitual dos docentes: os resultados son tan multifactoriais, que o que acontece nas aulas apenas os inflúe. Máis ben son ocasión para confrontacións conxunturais dos partidos políticos, pero non modifican a estrutura  du debate que, en España, apenas variou nada desde que se redactou o artigo 27 da CE78, tan equívoco que cada cal o interpreta a conveniencia . Estes días, xa se suman alegremente a esta pelexa quen aspira a xeneralizar, de modo definitivo, un sistema aínda máis censitario que o anterior a 1931 .

É curioso, en todo caso, que a culpa deste suposto “desastre” -en que os mellor posicionados perden ata 27 puntos respecto a 2022-, se atribúa aos factores tecnolóxicos que irromperon na sociedade. Móbiles, pantallas e IA, son presentados agora como supostos responsables dunha evolución desnortada das cadeas neuronais destes adolescentes. Esta queixa non explica nada, salvo diferenzas co tempo en que se vive. Figuraba nas táboas da escritura cuneiforme como pugna interxeracional, e nos anos sesenta-setenta, os test psicolóxicos erixírona en desculpa para tratar a diversidade de resultados nas avaliacións. Pouco se ocupaba a Administración de que a suposta “vocación docente” estivese á altura da dignidade de educar. Se o orientador alegaba eses datos, un suposto motivo “científico” xustificaba unha infinidade de suspensos e recriminacións ao alumnado; a súa aparencia moderna tamén validaba de paso a baratura dos orzamentos e investimento. que se atribuía á función de ensinar, e case nada se fixo por xeneralizar que atendese as necesidades crecentes dun alumnado cada vez máis plural, tan cambiante ou máis que os demais asuntos da vida colectiva. Non pode ser, con todo, que esta atención quede ao azar de voluntariedades diversas cando a acción política persevera en tratar a educación de todos como unha mercadoría que compra segundo posibles. O que indica PISA é que imos como sempre: Don Miguel de Unamuno xa insistía no desorientados que andabamos, á espera de “que inventen eles”, pero en Finlandia ou Noruega -outrora nos primeiros postos da clasificación- hoxe tampouco van boiantes.

TEMAS: Informe PISA.- Educación común.- Sistema educativo.- Recursos e medios educativos.- Políticas educativas.

MMC (Madrid: 09.09.2026).

Simplificar a complexidade explica pouco o que sucede

 Con mal coñecemento non se adianta, e pódese perder moito do logrado en anos de esforzo e solidariedade máis amables.

Apenas iniciado o novo curso político, xa anda atropelado polo sucedido en Ceuta. As cámaras fotográficas captaron o entorpecidos que andamos entre explicacións e adiviñas que todos a un tempo queren mostrar.  Requirimentos contrarios de razóns e despropósitos dan pé a múltiples hipóteses, máis voluntaristas e oportunistas que xustificadas documentalmente. A avidez pode resultar mala conselleira despois de 35 días de opinións e manifestacións, en que unha infinidade de demostracións de apoio a esta cidade autónoma do Norte de África, mostraron niveis altos de desconformidade coa entrada ilegal nela de máis de 70.000 inmigrantes deste continente.

Duelo a garrotazos. Francisco de Goya y Lucientes

Con este pano de fondo, a cara pouco risoña da pobreza -en compañía de 141 mortes- roldou a sesión parlamentaria do xoves, 03 de setembro. Pero no que se explicou estes días queda moito por entender e se este curso se empeña en soster as arestas aceiradas do anterior, as palabras vertidas poden ser mortais. A súa manipulación en momentos de sentimentos colectivos a flor de pel préstase a percorridos conductuais que falan máis de odio, vinganza e estupidez, que de afán de convivencia, solidariedade e humanidade compartida. Con escenas engadidas de insultos e cohercións á prensa na rúa, a prudencia convivencial non avanza, e entre o que rompe, a liberdade para o coñecemento e a concordia, imprescindibles para o diálogo de diverxencias, non xerará proxectos de solución de problemas que son de todos, que nunca se arranxarán sen o concurso de todos. Máis que desconformidade ou concordancia coas actuacións do Goberno de España ou os seus adversarios, urxe a reflexión sobre motivos que concorren nos feitos dos días 30 e 31 de xullo, e determinar o xogo en que andan as vidas de todos, coas institucións implicadas neles.

Neste sentido, quéirase ou non, o acontecido en Ceuta ten un pasado longo e, en moito aspectos, non tan pracenteiro como o dunha situación anterior, rutineira e supostamente tranquila. Nesta cidade, talvez máis que noutras, conviven moitos estratos culturais do pasado non contado estes días. Unha físgoa para velo xurdiu cando se mencionaron os leóns do Congreso de Deputados, resultado da fundición de canóns capturados ao sultanato alauí na batalla de Wad-Nivel en 1860. Deste fito colonial, inmediato á toma de Tetuán , aquel bronce pasou ás escaleiras do Palacio da Carreira de San Jerónimo doce anos despois. Do aleatorio pasado, podía invocarse que foi o rei portugués Xoán I quen, con espírito de cruzada, conquistou esa praza estratéxica en 1415 . Engadida á coroa de Felipe II en 1580, foi en 1645 cando a súa privilexiada posición estratéxica pasou propiamente a España, cun devir non menos flutuante. É complicado falar do superlativo hispano de Ceuta sen obviar a variabilidade do seu pasado desde a Prehistoria e do transvasamento de culturas, pobos e conquistadores históricos desde aquelas terras cara ao continente europeo e viceversa. Poderoso foi o desembarco dos Omeyas en Hispania no ano 711, como tamén o fora que os vándalos e alanos cruzasen o Estreito de Xibraltar en dirección contraria no 429 e tomaran Cartago dez anos despois. Os seus cen anos de existencia ata Xustiniano foron un dos capítulos finais do Imperio Romano en Occidente, cuxas fronteiras ou limes do Norte, do Danubio e do Rhin cederan, desde o ano 166 d.C., ás presións dos pobos xermánicos nas súas relacións clientelares con Roma.

Os vándalos

Neste presente, despois de case dous mil anos, as migracións dos máis pobres seguen presionando a suposta fortaleza de fluxo de riqueza e benestar na Europa que agora se invoca como apoio. As fronteiras da UE seguen sendo inestables, e dubidoso é o apoio de EEUU á súa defensa. Gran Bretaña saíuse, Islandia votou en contra de entrar e esta fronteira do Sur é das máis virulentas do mundo. Xusto no perfil divisorio africano, a diferenza do PIB a ambos os dous lados da fronteira de Ceuta e Melilla fai constantes as advertencias que o viñetista Jean Plantu debuxou para Le Monde e outros xornais desde 1972. Doutra banda, as aspiracións do Plan estratéxico de EEUU para o Norte de África, para garantir e fortalecer o seu dominio comercial no Estreito de Xibraltar, o de Ormuz, a Canle de Panamá e o Golfo de Adén vía Suez, requiren un apoio máis sólido a diversos aspectos da vida marroquí en conexión con Israel. O antigo Plan para o Mediterráneo que, en plena Guerra Fría, americanizou España desde 1953, está a sufrir adaptacións ao tempo postindustrial que goberna a China e, neste momento, pretende adaptarse aos cambios pragmáticos que expón o control dos recursos africanos.

Neste contexto, con todo, polo menos a 22 dos países asociados na UE, non lles interesa implicarse no fronteira sur ao estilo que tenta facelo o actual Goberno español; cada cal, parece estar ao seu. Se, por tanto, hase de ser realista en asuntos tan complexos, o patrioteirismo ante o veciño marroquí nada axuda aos intereses españois. Nin a desunión interior está para soflamas, nin a hipocrisía debe notarse tanto. Quen máis gritan estes días debesen erradicar antes a contradición que supón a obstrución sistemática á atención aos menores desprotexidos que nas dúas prazas norteafricanas fan ver as imaxes da televisión e as Redes. Máis deberían atender, con todo, as constantes apelacións de diversas Ongs e sindicatos a como o 33,8% de menores españois teñen problemas de pobreza. Esta exclusión , distante da do resto de Europa, lembra un pasado non superado e que segue vivo cando empeza este curso . A inmensa maioría deste terzo de mozos e mozas non terá os recursos para sentirse iguais aos demais nas aulas e, ademais, corre o risco de desatención escolar. O queixume ocasional que suscita Ceuta -sen dúbida necesario- é unha distracción se non repercute en bo  trato e atención educativa e sanitaria á infancia. Pero é vandalismo e “invasión” cando, como queren os ideólogos de Trump, sinala obxectivos de “caza” ; pode acabar a paus e “o Aleo”, bastón do primeiro gobernador de Ceuta, Don Pedro Meneses, xa se exhibe no templo da nosa Señora de África desde o século XV.

TEMAS: Inmigracións.- Fronteiras políticas.- Intereses económicos e cultura humanitaria.- Exclusións escolares vixentes.- Medios e fins políticos.

MMC (Madrid: 04.09.2026).

A ansiedade e fatiga da tensión vacacional irritan; non axudan a vivir

Setembro chega cargado de asuntos sen resolver, e os relacionados coas condicións laborais non son menores.

Este tipo de tensión implica que terminaron unhas vacacións que non todos nin todas teñen, ou que crece o presentimento de que pronto non se terá ese dereito para descansar. Aos 22.293.000 persoas que estaban ocupadas en España no primeiro trimestre, han de sumarse 2.708.600 desempregadas, que representan unha taxa de prol do 10,83%. Este dato, optimista respecto á serie histórica do emprego, non indica que teña tensión vacacional todo o mundo. Moitas ocupacións, ás veces “indefinidas” no contrato, no sobe e baixa da estatística son tan provisionais como o índice de bolsa: entre bos e malos traballos, hai “traballos de merda” (Bulslhit Jobs), que dicía Graeber en 2018.

Antes de estas vacacións de verán, os que as tiveron sospeitaron que pronto podían non telas. Os estrategos do PP falaron de parados e abstención laboral de tal modo que, no seu Plan de 2027 -adiantado en xullo- os dereitos laborais son un exceso e “un cancro”. En concordancia cunha tradición asentada entre moito empresarios, tan atentos á súa superioridade social que non entenden que o valor do seu capital depende do bo traballo asalariado, falan como o facía, en 1892, Sallarés i Plá -preboste da industria téxtil- que, no traballo das mulleres e os nenos, dicía que limitar a “liberdade da industria” -regulando o traballo infantil e o feminino- era deixar que morresen de fame algunhas familias. Aos salarios de miseria non lles importaban os menores doutros, as súas oportunidades educativas para formarse, que quedasen expostos a un futuro incerto, ou que a elas se lle discriminase ata para ser nais. Nos anos vinte, as lexislacións de Austria, Finlandia, Suecia ou Italia introduciran o"dereito a vacacións pagas". En España, naceron como unha conquista laboral coa Lei de Contrato de Traballo de 1931, que estableceu o dereito a sete días de descanso remunerado.

Insístese agora, con todo, en qué pasa coa corrupción real e a inventada, non cesa o mercadeo cos chanchullos dos outros, e o poder de convencemento das Redes obnubila as mentes entre unha peregrinaxe verbal do ditames xudiciais. O colaboracionismo dos medios na creación dun estado de alerta confuso non cesou, e a repetición do gol de Ferrán contra Arxentina, os de Merino ante Austria e Francia, ou a multitudinaria festa en Cibeles co fútbol como paradigma español, non cesan. Poida que máis de un desexase non gañar. Pasado o trámite ladino da última Copa do Mundo, a capacidade de ser demócratas non está garantida. Ao volver á rutina do cotián, mentres sobe a inflación, e a crise de Ceuta espella abandonos da Historia, é inevitable o recordo de cando todos emigraban onde fose, moitos ilegais, sen dereitos laborais e sen ter na infancia un posto escolar digno.

Folgas docentes

As folgas de docentes, anunciadas para outubro, resucitan o tempo de cando o habitual no instituto era que o aval de moitos docentes era a amizade do director. Nos colexios, a frecuente desacreditación denunciouna en outubro de 1973 a Alternativa democrática; abundaban os provisionais do xiz e o subempleo, e os PNNs eran un recurso habitual da baratura da educación española. Non é moi distinto hoxe, cando veñen estudantes estranxeiros -sobre todo de Sudamérica- a buscar un certificado de Grao ou de Máster pola súa baratura fronte a EEUU, sitio ideal para acreditarse nalgúns perfís laborais. Desde 1991, en que un decreto de Solana abriu este nicho de negocio, isto é o que importa, e ata os títulos de FP entraron na competitividade, mentres universidades como a de San Diego denuncian imposibles competencias de boa parte do alumnado. Neste círculo de baraturas e negocios estorba xeneralizar a bondade cualitativa dun sistema educativo para todos/as, ou que a selección estudantil deixe de estar determinada polo nivel familiar de capital socioeconómico. Tras un verán de calores excesivas, a posible proximidade ás máis de 260.000 hectáreas calcinadas talvez fixese ver “ingobernable” tanto descoido encomendado ao futuro, pero o anuncio de que a mediados de outubro haberá folgas de docentes resulta coherente. As Escolas Infantís xa reviviron a longa loita por unhas condicións laborais dignas da suposta dignidade da profesión de ensinar e educar. Máis de 20 organizacións concertáronse contra as políticas educativas de Isabel Ayuso e, en xeral, contra a baratura discriminatoria que sempre -e sobre todo desde a crise de 2007-2008-, procurou soster un sistema educativo clasista.

Falar do diñeiro que custa facer que a educación teña unha dignidade apreciable por todos xerou unha gran cantidade de documentación acreditativa de que o dedicado á aprendizaxe común dos españois foi insuficiente. Desde a Constitución de Cádiz, en que se fala por primeira vez diso, procurouse desenvolver -salvo no escaso tempo republicano- un modelo diferencial, con dobre ou tripla vía educadora e confundindo -como dicía Forges en 1984- a “liberdade da educación e a educación para a liberdade”. Quen teña humor para repasar a repartición de recursos orzamentarios que fan as Autonomías neste campo, ademais das diferenzas dunhas a outras, verá como hai barrios onde -a pesar de a LOMLOE- non hai ningún público. A Lei 1/2022, do 10 de febreiro, Mestra de Liberdade de Elección Educativa, indica o horizonte do “Plan de 2026-27” do PP. Boa parte da razón que asiste aos folguistas está aí cando, á marxe do que poida suceder nunhas  eleccións xerais, máis do 70% do alumnado é atendido nas Autonomías ao estilo do avanzado en xullo por Feijóo. Os entusiastas da “vocación docente” saben que é barata e apostan pola desidia; non apostan por un bo “Estatuto da función pública docente”, unha reclamación que en outubro  de 1978 xa expuña CCOO no nº 0 do seu Boletín Informativo -antecedente do seu T.E.  BENVIDAS/OS AO CURSO 2026-27”

TEMAS: Vacacións e traballo.- Folgas docentes.- Educación, reprodución e autonomía persoal e social.- Liberdade e elección educativa.

MMC (Madrid: 31.08.2026)

A racionalidade da Historia do presente é posible.

Entre os cambios que trae a cronoloxía, un presente aguilloado polo pasado non cambia o futuro sen a acción humana.

Non é que a Historia se repita. Máis ben sucede que, por contraditoria que pareza, a mobilidade do cambio cronolóxico é inmóbil nas maneiras de resolver. Á marxe de que a memoria subxectiva sobre o acontecido medre coa idade, segundo se cumpren anos advírtese como nas versións de moitos dos problemas que subsisten unhas tenden a ser optimistas e abertas a melloras, mentres outros relatos venos de moi distinta maneira, cando non oposta. Aínda que en substancia sigan practicamente igual que sempre, cunha xestión descoidada que os fai inquietantes, estas diverxencias do aprecio, especialmente en asuntos de carácter público, mostran subxectividades da mirada en que o prexuízo é relevante.

Ramón Masats, 1959

Cabe deducir, pois, que o modo de entender e contar encerra intereses contrarios, e que ten a cotío moi dispares medios para que o relato chegue á xente. Talvez haxa que ter en conta, por tanto, que canto se le ou se oe sobre o que ocorre sempre é explicación a posteriori -non inmediata-,pero que o discurso ou liña editorial da noticia adoita ter unha traxectoria previa, que tende a repetirse . Para que se expanda o seu punto de vista, o mesmo sucede coas decisións que toman os partidos políticos, ocupados en que a súa continuidade ideolóxica marque a narratividad dos feitos. Con todo, o que un lector con ánimo de decatarse espera dun historiador cabal ou un xornalista serio é que a coherencia da súa racionalidade explicativa dos feitos teña a lóxica indispensable para que se vexan os seus condicionantes socioeconómicos ou culturais, e non un utilitarismo desinformativo que vire a natureza da noticia ou a historia. Igual que Trump poñéndose en primeiro plano mentres a selección española esperaba a levantar a copa do Mundial, pouco valor teñen informacións ditadas, escritas ás veces antes de que aconteza algo, e igual sucede con canto din algúns protagonistas dos feitos ante un micrófono sen preguntas formuladas con afán de coñecemento.

 Os mestres que non tivemos

Para tentar ter criterio respecto ao que pasa, non basta con ler ou oír, e tampouco é fácil abandonar comodíns explicativos que, no canto de axudar, dificultan ver o que ocorre e impiden disciplinar a capacidade cognitiva. Non todo vale e a credulidade non axuda cando idearios previos -espirituais, moi temporais ou mixtos- predeterminan o pensamento e, ás veces, logran que, fiado todo á emoción sentimiental, o xuízo quede a mercé de quen se aproveite de tanta  confianza. Entre pasado e futuro, o presente xa é futuro do pasado e, como está feito del en gran medida, convén reter que asuntos, cuestións e ocasións indicativas de quen e como defenden modos de proceder que, se no pasado non arranxaron nada ou entorpeceron a atención aos asuntos, hai bo motivo para desconfiar e preguntarse onde pódese ir con tal compañía. No canto de repetir o mesmo, máis vale exporse outra alternativa capaz de reconsiderar o asunto e os procedementos para poñerlle remedio.

Neste punto, é recomendable revisar o que a un o obrigaran a aprender do pasado. Son moitas xeracións as que é probable que, do acontecido nos últimos noventa anos desde o 18 de xullo de 1936, non oian nin lean senón que os defensores da IIª República -eles soíños- foron os causantes dunha guerra cruenta e dunha posguerra aínda peor. E tamén é posible que fosen seducidas pola idea de que a Transición -ese paso histórico entre o 25.11.75, e o 06.12.1978, en que se asina a Constitución actual- sería mellor se non fose por quen pelexou tanto por que as liberdades e dereitos pactados fosen verdadeiros. Non falta quen diga que antes se vivía mellor e que o futuro deste presente incerto só mellorará se se volve a el; como xa pregoan Feijóo, Ayuso e Tellado, haberá que recortar uns dereitos e pechar a porta a outros, esquecer “a memoria” do pasado para que “a primacía nacional” una a todos, ese proxecto en que pasado, presente e futuro teñen unha versión de Historia única, inmóbil e allea a canto ocorre. Se esa vai ser esa a historia do presente que vinga, o continuísmo da Historia de España contada con sinxeleza por Pemán en 1939 volve cun futuro social excluínte, xa coñecido e reiterado na  xestión dos asuntos que importan. Coma se non existirían Auschwitz, Treblinka, o Gulag, Hiroshima, Vietnam, Srebrenica, Gaza ou o Líbano -e coma se o cambio climático ou os cambios socioeconómicos non existisen- séntense entre o pequeno grupo de selectos donos da verdade da Historia, e esperan beneficios de canto suceda en Ormuz ou en calquera incendio forestal.

Agora ben, se a vida é o que nos queda por vivir, o que de aquí a setembro dispoñamos como futuro deste presente debese evitar que as herdanzas do pasado o sigan limitando. En pleno Antropoceno, é hora de construír a “casa común”, en que moitos tópicos de “Historia aprendida” entorpecen a modernidade democrática. Mestres como os que nunca deberon ter tantas xeracións seguen alentando a dúbida do transcurso do tempo no “museo de formas inconstantes”—que dicía Borges da memoria. Levantar o hábitat imprescindible para sobrevivir esixe revisar alerxias á fraternidade da xustiza social; planos e cimentos han de relegar modelos distintivos de superioridade e negocio que tan incrustados están no desenvolvismo de crecemento infinito inculcado, e ser máis de todos e para todos.

En 1904, Mark Twain denunciaba que a Gran Bretaña crecera “grazas á depredación sobre pagáns indefensos e sen Deus”, para que “a superficie roubada” fose maior. En 2026, persisten versións dunha Historia que favorece en España un elitismo sen remorso. O que xa anuncian da universalidade dalgunhas leis, e da limitación ou anulación doutras, non prioriza o público, posterga a pluralidade laica da outredad e disgrega a convivencia; o seu bronco colonialismo converte en ben a comprar a Sanidade, a Vivenda ou a Educación. Esta indiferenza  histórica ofrece campo amplo para reflexionar sobre o esencial da vida, e dá para enriquecer, ata setembro, este caderno de repasos. TER BO VERÁN!

TEMAS: Historia e presente.- Manipulación histórica.- Memoria e Historia.- Política e relatos.- Credulidade e racionalidade explicativa.

MMC (Madrid: 22.07.2026)

Acontecementos relevantes, evenemencialidade e racionalidade da Historia.

O complexo e o simple non adoitan coincidir nas explicacións do que sucede.

Os historiadores rexeitan a simplicidade, e moitos os odian a eles e á prensa decente porque o que explican non é como unha ecuación de primeiro grao, en que despexar a incógnita só esixe agrupar e simplificar. O porqué de algo que acontecera, é sempre complexo pola cantidade de causas que concorren, e polas modificacións de contexto que poida haber por medio. Como ensinaron mestres de Annales, como Braudel, os ingredientes dos feitos fan que a súa propia duración temporal sexa relevante. Non todos teñen a mesma, e igual que en Meteoroloxía , en que non é o mesmo o clima dun lugar que o tempo que nel fai, o tempo histórico en que suceden uns ou outros feitos pode ser moi curto ou evenemencial, poden ter duracións medias ou unha longa, que mesmo pode abarcar séculos, como sucede en procesos estruturais, económicos e culturais, dun territorio. Naqueles , a explicación circunstancial do que, como, por que e para quen son relevantes -á que se queira cinguir a atención- ten menos complexidade, pero esta crece nos demais, e a súa veracidade explicativa é menos precisa.

Ramón Masats, 1958

Unha guerra, por exemplo, pode ser moi curta ou prolongarse. A “Guerra dos 40 anos” non é como a última guerra de Gaza, pero ata esta última podería entenderse que leva case 80 anos en escena, desde que a resolución 181 da ONU decidise o 29.11.1947, a partición do antigo territorio palestino, e que poetas como Mahmud Darwix se sentise obrigado a escribir en 2006 En presenza dunha ausencia. Igual sucede con feitos ou máis ben asuntos de seu complexos, como pode ser “a vida cotiá”, “as mentalidades”, a educación social dun país, a súa modernización política, o feminismo ou o ecoloxismo, asuntos cuxo propio proceso pasa por contextos e situacións diversas, moitas delas problemáticas, ante as que a explicación do historiador ha de ser a dunha causalidade complexa en que non todos os factores teñen a mesma relevancia.

Para complicalo máis, quen pretende explicar algo é unha persoa suxeita ás súas propias variables evolutivas, en que a súa apertura a plurais maneiras de mirar será primordial para que a súa capacidade en reunir, relacionar, discernir e valorar documentación valiosa poida xustificar que a súa hipótese interpretativa é pertinente. Ben que se trate de algo novo, ou de reconsiderar desde outro ángulo unha explicación xa coñecida, dificilmente terá interese se non parte de que a súa achega, aínda que sexa contrastable, é mellorable. Con este protocolo básico móvese a racionalidade histórica e, por iso, son poucos os historiadores e xornalistas de verdade. Este traballo non se resolve con ocorrencias nin atallos; require unha dura disciplina metodolóxica e gran curiosidade por buscar información valiosa que responda con coherencia e verdade ás preguntas que se expoñen no azaroso andar por hemerotecas, bibliotecas e arquivos, coa mente aberta a diversos campos que poidan axudar a entender o que se pretenda explicar.

Usos e abusos

Complementario é saber para que serve este traballo. O para que da Historia -e os usos a que debería servir- sempre andan por medio. Moitas das súas instrumentacións resúmense, en boa medida, ao redor do afán de “controlar o relato” e a quen o oe ou len. É dicir, que fosen como fosen  os feitos e os seus beneficiarios, en memoriales, crónicas, biografías e similares, nun mundo esencialmente analfabeto, primaba a exaltación do suxeito axente do que contaban e as ideas que defendía. Ata despois de 1789, os feitos memorables eran dos reis ou personaxes moi próximos; o suxeito colectivo da Historia escrita empezou a aparecer despois. As maneiras de vivir e pensar de quen era os suxeitos que participaran nos feitos apenas tiveron interese ata mediado o século XX. Os métodos para contalas son máis complexos que o das fontes escritas, pero a microanálise textual de Carlo Ginzburg permitiu coñecer, No queixo e os vermes (1976), a mentalidade do muiñeiro Menocchio, enfrontado en Friul á Inquisición, no século XVI.

Aos nacionalismos e aos distintos idealismos políticos interesoulles sempre educar a través da narrativa. Os contos teñen esa carga didáctica, e detrás dos reunidos por Don Juan Manuel no Conde Lucanor (século XIV) hai unha longa tradición cultural. Tampouco faltou a esta cita o confesionalismo nas súas distintas versións, cada unha contando a súa razón de ser. Entre as de signo cristián, hai unha gran preocupación desde o século IV; a súa crecente presenza na Administración do Imperio romano leva nos dous séculos seguintes a reconfigurar a de Roma. Conta con que teñen poder, e os “mártires”, por exemplo, ou “os pagáns”, os “xudeus”, os enterros, as reliquias e o culto, a caridade e “a comunidade”, implican unha readaptación moi potente dos feitos, indicador de que a Historia, contada ao seu modo, será un vehículo didáctico para divulgar e impoñer a súa crenza. Agustín de Hipona e a súa guía práctica De catechizandis  rudibus sinalan ese camiño (ano 400). A aparición de “cismas”, “herexes” e “heterodoxos” respecto ao que se dixese desde Roma, confirmaba a orientación apoloxética que debía ter a historia oficial.

No século XIX, a alianza do catolicismo co tradicionalismo retomou eses hábitos  e fraguou os núcleos do que sería a Historia de España a aprender . Se era “mestra da vida” -como dixera Cicerón-, ensinouse prioritariamente Historia Sacra. Coa autoridade da Biblia, aquel conxunto de relatos conlevaba unha orientación narrativa providencialista e, con leves variacións, este transfondo chegou en moitos aspectos case intacto ata un presente semianalfbetizado. Coa IA e o móbil, unha comunidade virtual entende saber que pasa entre tópicos non menos sacralizados e insuficientes como explicación, que se repiten con rumbo  e ocorrencias “divertidas”, máis aptas para a rifa que para entender os feitos. Nas Cámaras parlamentarias e nas sentenzas dalgúns xuíces, a incoherencia tampouco adoita inducir a pensar que a Historia mereza a pena. Un bo exercicio de verán pode consistir en revisar a quen beneficie; en setembro, o exemplo coral dos mozos da selección española de fútbol podería servir de algo.

TEMAS: Individualismo e comunidade.- Historia de España.- Historia aprendida.- Os feitos históricos.- Narratividad e verdade.

MMC (Madrid: 20.07.2026)