Tempos escuros para dilucidar a cuadratura do círculo

Se é ou non é o que se di que pode ser algún asunto, case sempre ten moito que ver cos anteollos que use quen o di.

A precisión e rapidez con que a investigación xudicial do expresidente Zapatero interrompe a dinámica en que andaba o teatro político é tan asombrosa que parece seguir un guión dunha serie deseñada para ocupar o persoal. Coa Xustiza nunca se sabe; tan ben vai “pa diante” con gran rapidez, como se estanca e move a prospección investigadora con tal lentitude que, ao que se ve en capítulos recentes de series similares, pode estancarse durante 12 ou 13 anos, senón máis: O “caso Gürtel” empezou en novembro de 2007. Esta capacidade para elixir o momento máis apropiado para introducir na rutina diaria un asunto ideal para a murmuración, só ten parangón coa capacidade que teñen algúns políticos para situar en franxas horarias de máxima audiencia palabras dignas dun titular sorprendente e rechamante ata o clímax, polo valor duro e atrevido das palabras. Deste xeito -case poético-, pasamos, nun airiño, do “Bambi” que suscitaba sorrisos polo “talante” das súas propostas para arranxar, as duras disputas con ETA, á dun taimado listiño que -segundo a estimación que suxire o auto do Xuíz Calama- aproveitouse do cargo para levarse pasta ilegal ás súas contas correntes. Esta enxeñería creativa, tan apropiada para armar a estrutura dunha novela negra, ten ao seu favor a policías que “se dan présa para investigar” se canto suxire o auto ten probas reais, obxectivas, capaces de ir máis aló de canto afirma e “imputar” a un personaxe político -ata o de agora visto como “honrado”, en cuxo currículo político está o ser capaz de sacar adiante asuntos e leis sociais complicadas.

Por esta simple razón, hai quen o ve como “indesexable” porque, ademais, veno como o gran inspirador do “Sanchismo” de Pedro Sánchez, causante de insospeitadas corrupcións e corruptelas das que non libra á súa propia familia. Dentro do esquema narrativo do conservadurismo e do ultraconservadurismo -tan próximos en creatividade do insulto vergonzante contra canto non lles gusta ou lles destata as súas vergoñas-, é un achado. Feijóo e os seus conselleiros non tiñan xa argumentos para reclamar a súa vez na Moncloa, unha vez máis. Esta reivindicación xudicial -á que se adheriu “Mans limpas” despois dunha denuncia de Francia e Suíza por branquexo cartos- é digna dun premio que debería concederse na rúa Xénova con boato solemne. Conta co aval de EEUU, moi ocupado en canto roce Venezuela, e nada esquecedizo de desplantes que poidan interpretarse como indeterminación de vasalaxe. Que Zapatero retirase de Iraq, en abril de 2004, tropas que Aznar concertara o ano anterior nas Azores con Tony Blair e Bush, non o esqueceron. Tampouco, a pouca unción mostrada ante o paso da bandeira americana no desfile militar o 12 de outubro daquel ano.

Esta nova incursión da Xustiza na vida cotiá dos españois, en xeral, e nas de quen os representa no seu Parlamento, sorprendeu, escandalizou e paralizou a cantos din ter ideas de carácter máis ben progresista que propiamente de esquerdas, especie esta que, de tanta pluralidade como mostra no escenario, é de múltiple tipoloxía estrutural e organizativa. “Shock”, “Salto inesperado”,”Trauma”, “Incredulidade” e “Tristeza” compoñen xa unha salmodia de exclamacións que non deixaron de oírse desde o inicio do primeiro episodio: a dispoñibilidade de das 88 páxinas do argumento completo que propón o xuíz, ás poucas horas do seu anuncio, desvela ao lelo amodo unha narrativa de gran precisión ao conectar unha posible trama delituosa, planificada para delinquir co tráfico de influencias. Esta figura xurídica esixe coacción ou imposición a funcionarios, e este auto encadea -con ansiedade detallista, e uso suxestivo das sospeitas-, unha secuencia de puntos estratéxicos, escoitas, persoas e diñeiros que roldan a Zapatero, e ver se se valeu da súa prestancia para que a axuda a unha compañía en apuros, Plus ultra, sexa un fío de múltiples corrupcións, como vén contando MUNDIARIO. Máis aló, segundo as regras deste  xogo ao agocho, hase de esperar a que , nos capítulos seguintes, se desvelen  as partes do sumario que permanecen secretas e os informes sobre as pescudas documentais en despachos implicados, onde as cámaras puxeron gran atención.

Reputación e democracia

Aínda que todo quedase en aparencia de delito, o dano á reputación de Zapatero e a súa familia xa está feito. Desde o inicio da democracia ten habido historias parecidas, ben como traizón dun mal amigo ou, máis ben, como método tramposo para quitar do medio a alguén que estorba. Tamén se dana ao PSOE, quitan un dos seus referentes e, de paso, posibles votantes aos que agradase. E en terceiro lugar -pero que ao que importa é primeiro-, inxéctase no sistema democrático unha forte dose de desconfianza, propicia a que instancias estrañas aos intereses colectivos se fagan co control da fraxilidade cívica. Quen emenda este dano e onde se reclama se, ao final, todo é unha farsa indecente? E se non o é, porque hai comprobacións rigorosas, caben aínda serias dúbidas sobre pautas seguidas por altos dirixentes políticos, que nunca transgreden esa débilliña -tan imprecisa xuridicamente- cando actúan como lobbys  de grandes  empresas abrindo “portas xiratorias” ben engraxadas con diñeiro Ao abandonar os seus cargos políticos, esquecéronse das súas axendas e relacións anteriores? Doutra banda, por que falan do que ven na cabeza allea, tapando o ollo do que pasa na propia?

 Cantos rachan as súas vestiduras deberían dar exemplo eliminando a “lei do embude”, pois hai constancia de negocios similares, en beneficio propio ou das súas familias. A corrupción en España ten longa historia, como demostraba José Varela Ortega en 2001, en: Os amigos políticos (1875-1900)  Oxalá non sexa o caso de Zapatero! Con todo, nos tempos que corren todo demócrata -do signo que sexa- debería guiarse polo que Lars Gustafson (Morte dun apicultor, 1978)   poñía en boca dun profesor -case tan desesperado como moitos que estes días fan folga- : “Volver empezar”.

TEMAS: Corrupción política.- Tráfico de influencias.-  Lobbys.- “Portas xiratorias”.- Saúde democrática.

MMC (Madrid: 23.05.2026).

As eleccións que veñen: “Poñamos que falamos de Madrid”

A canción de Sabina do ano 1981 volverá soar coa seguinte convocatoria electoral nesta Comunidade autónoma e nas xeneral.

Non está claro, con todo, que siga significando o mesmo. Aquel “ cruzamento de camiños” onde o mar non se podía concibir, onde regresaba sempre o fuxitivo, e onde os nenos substituían o mar por vasos de xenebra, as noites alongábanse, e tras “as xiringas do lavabo” daba igual se a morte viña en metro ou porque a estufa de butano non quentaba, mira moito ao Sur. Non é que aquí non quede sitio para ninguén, pero vivir é máis caro que nunca, e o que acaba de pasar en Andalucía pode facer que, deica pouco, o encomio implícito á bohemia alegre que nutría Madrid, deixase de ser tan distendida e incitante como se soñaba. A Porta de Alcalá, por moito que se mire, non transpira todo o que cantaba Ana Belén en 1986: o soño eterno do “non pasarán” ve pasar o tempo con outra liberdade, e o “poblachón manchego” de que tanto falaba Limiar volvera polos seus foros.

Fotografía de Ramón Masats. Pamplona, Sanfermíns 1956

Despois das eleccións do pasado día 17 de maio, a cuestión principal volve a ser que fixeron quen, desde 1978, gobernaron: que fixeron mal para que as consignas de Vox condicionen a gobernanza de Andalucía. É a cuarta vez que sucede desde decembro, e pode repetirse nas próximas eleccións, en Madrid, en coincidencia coas xerais -salvo adianto- e nas  das comunidades de Asturias, Baleares, Canarias, Cantabria, Castela-A Mancha, Comunidade Valenciana, Murcia, Navarra e A Rioxa. En 2027, e seguramente en agosto dilucidarase a profundidade e extensión logradas polo movemento político que Abascal iniciou en decembro de 2013. Pero a distancia entre o que propugnan “os acentos dunha voz” que pregoa PRIORIDADE NACIONAL, e os que traslucía o cantar de Joaquín Sabina, unicamente desaparecería se o poder taumatúrxico desta remediase o virus inoculado en Estremadura, Aragón, Castela-León e agora Andalucía, máis contaxioso que o hantavirus do cruceiro MV Hondius.

Pola súa condición de Corte desde 1561, Madrid sempre tivo desde Felipe II atractivo para persoas doutras rexións con vocación administrativa e caciquil. E sempre atraeu tamén estudantes, literatos e cómicos, dispostos a aprender máis aló do que daban de si os circuítos territoriais onde naceran. Esta particularidade innovadora de moitas vidas fíxoa recobrar, entre os anos sesenta e oitenta, aires republicanos de cidade cuxo atractivo veciñal era que “ninguén era forasteiro”, porque todos -e particularmente estudantes e obreiros- mobilizábanse na rúa e, ninguén preguntaba de onde se era, a que se dedicaba, ou en que ocupaba a súa vida. Aquelas movidas, e as máis optimistas que seguiron a 1978, deron calidez e interese á vida colectiva nos barrios e no conxunto urbano. En 1992, con todo, empezaron a eclipsarse e. despois de 2003, en que “o Tamayazo” foi o pistoletazo de saída doutro Madrid, a crecente turistificación fortaleceu á idea de que de Madrid son os que manexan “parné”, viñese de onde viñese, e non os que fixeron aquel Madrid dos anos oitenta, menos propicios a pasear a Gran Vía e arredores

As prioridades doutro Madrid

No Madrid do “xa habemos pasao”, ao terminar a Guerra había 60.000 persoas sen fogar, e outras 400.000 -máis dun terzo dos seus habitantes- axuntábanse en ruínas, covas, chabolas e espazos de “condicións dificilmente soportables” (País en ruínas, páx.131, mentres personaxes conchavados con entidades financeiras e políticas construían barrios enteiros e casas en que a porta do “servizo” non era a de “os señores”. Entre 1942-44, Dámaso Alonso situaba en Madrid, desde o primeiro poema de Hijos de la ira, “Insomnio”,  o seu Diario íntimo. Desde 2003, nesta cidade, supostamente adiantada, prevalecen os posuidores de contas de resultados que crecen a partir de decisións políticas en Educación,Vivenda, Sanidade ou Atención a maiores, ao estilo dos 7291 falecidos coa COVID-19 que “ían morrer o mesmo”. Seguen a tradición que, en 2009 Antonio Gamoneda lembraba, nun armario cheo de sombra, en que os bolseiros pobres do seu colexio tampouco entraban pola mesma porta. As mozas ían a colexios parecidos e, agora, os desherdados/as de hai 86 anos parece que deban ver os seus descendentes entre o 60% dos nenos e nenas do ensino privado. Os do outro 40% madrileño configuran un bo indicador para repensar -no que quede ata as seguintes eleccións- se a PRIORIDADE NACIONAL, e o seu “SENTIDO COMÚN” financiarán as súas necesidades sociais de modo acorde cos dereitos recoñecidos na CE78.

Un ecosistema de privilexios en canto ocupa aos cidadáns segundo o seu percentil de renda, rexe multitude de decisións consentidas pola mercadotecnia hostaleira, seareira e ata o “aconfesional”, cuxo selo encamiña historias diversas, como a do ruidoso Bernabeu, que os veciños só ven rendible para Florentino Pérez, pero que anima a Isabel Ayuso a dar “seguridade xurídica” a quen alugue ese estadio para concertos, pois “Madrid é unha cidade de ruído”. E a súa contorna, sempre adiantada a Feijóo, tamén asegura que o circuíto Madring de Fórmula 1 -para cuxas obras IFEMA puxo 137 millóns de Euros - inaugurarase en setembro sen cargo aos orzamentos públicos. Sexa é ou non verdade este modo de investir o diñeiro público non impide a “prevalencia moral”, de que fala o xuíz Peiteado nos seus escritos, de alto interese para calibrar o modelo de hábitat madrileño que pretenden.

“Falar de Madrid” agora que , desde a Porta do Sol, quérese evitar a memoria de que na Dirección Xeral que tivo sede na histórica Casa de Correos reprimíase a discordantes, é rememorar o maniqueismo que preservou o ben fronte ao mal durante máis de 40 anos. A súa estrutura, nada inocente, volve culpar aos oprimidos e violados, das limitacións que sofren por non aproveitar as migallas neoliberais. Despois de o acontecido co Movemento do 15M (de 2011), a “sobresaliente” maioría de “arraigados” votos “solventes” no Sur propicia que os criptoadictos do benpensar e votar tamén reivindiquen en 2027 as súas prioridades, en Madrid e outras partes.

TEMAS: Eleccións andaluzas.- Eleccións que veñen en 2027.- Prioridade nacional.- Cidadanía universal.- Exemplaridade de Madrid.

MMC (Madrid, 18.05.2026)

Cada época ten a súa ración de espazos inhabitables

Os da escola, como a maioría dos que existen, procede de xactanciosas primacías que emboban a votantes de líderes caprichosos

O escritor Georges Perec escribiu en 1974 unha moi interesante análise das Especies de espazos. Desta coordenada valémonos a cotío para situar os asuntos de que falamos; ao explicalos, o “espazo” adoita entrecruzarse co “tempo” e, por máis que un dos dous elementos predomine na conversación, o outro fai máis intelixible o que se queira dicir. Con todo, por inseparables que sexan, percíbense con gran diversidade. O “tempo”, en particular, ten unha variedade interna tan inasible, que o subxectivo e o cronolóxico de cada humano poden superpoñerse en paralelo durante un longo período, ou distinguirse en fraccións de segundo. Esa experiencia adoita, ademais, ser moi distinta entre persoas, aínda que convivisen, e é moi notable, así mesmo, a dispar apreciación do anterior e posterior, a causa da diferente sensación de novidade, retroceso ou continuidade producida por algún aspecto do vivido. Por iso é polo que, sen entrar en “o tempo” que contan os físicos despois de Einstein, os relatos do acontecido, de ordinario dispares, discrepen máis segundo os anos cumpridos por quen o conte.

Loita contra o dragón. Gabriele Münter, 1913.

O “espazo”, á súa vez, non é menos pluridimensional, e, á parte do seu sempre ambiguo contraste co “baleiro”, a súa evolución -non sempre cara a mellor, como mostra o cambio climático- e ordenación física, tan expresiva da multiforme actividade humana, xera “paisaxes” xeográficas, económicas e políticas con estruturas e variacións que, de contino, falan de momentos específicos. A reunión de Trump con Xi Jinping en Pequín, tivo a man a cartografía dunha estratexia global -sen que Europa contase como contaba- que evidenciou o cambio habido desde que, en febreiro de 1972, Nixon visitara o presidente Mao Zedong e o primeiro ministro Zhou Enlai. Aquela China de que falaba a novelista Pearl Buck en 1930, no Vento do Leste e do Oeste, apenas abandonara a economía de subsistencia. Hoxe, é un espazo con vocación hexemónica.

Folgas docentes

Do mesmo xeito, a mobilidade de cada individuo, por fragmentaria que fose, faríalle percibir como o “tempo” modula o “espazo” e concreta as súas variacións. A conxunción espazo-temporal vivida por Georges Perec está detrás das súas “especies de espazos”, en que os útiles e obxectos definen un período histórico específico. Esta mobilidade é de gran importancia para ter criterio sobre as manifestacións de docentes e persoal que traballa nos centros educativos neste momento. A análise do espazo-tempo escolar, sobre todo nos tramos do ensino obrigatorio, é unha fonte de información moi expresiva das variables condicións dunha obrigatoriedade que, ás veces, incumpre os mínimos da dignidade requirida para que os procesos supostamente educadores sexan valiosos. O seu contraste co que oficialmente se normaliza nalgunhas Comunidades -entre eloxios ditirámbicos, premios e alardes de excelencia-, é rechamante. E éo máis se se observa a crecente nostalxia que preside “museos educativos”, en que as fotos, obxectos e pupitres dos anos 40 e 50 turistifícanse, mentres os obxectos que poboan aulas eternamente provisionais ou mal acondicionadas falan dun presente carencial mellor que ninguén, mesmo mellor que os arquivos.

Investigar o acontecido no sistema educativo do século XX -ou a súa evolución desde a CE78- require traspasar a súa dispersión documental en lugares, ás veces de esmorecente interese ou invivibles. O inicio do Ministerio de Instrución o 18.04.1900, a partir de variadas competencias do de Fomento, foi un presaxio da voluble posibilidade de atopar información coherente co suposto valor da educación. A documentación que xeran centros e organizacións institucionais, cuxos responsables son variados, explica que, entre modas e rumbos do seu cribado, é tan incerta como o dubitativo lugar en que se amontoaron fragmentos documentais. Na coherencia deste “arquivo” co aprecio, calquera investigador advirte a posible consideración da escola ou colexio como espazo habitable ou “inhabitable”. Ademais, percorrer de seguido os espazos educativos dos centros é atoparse a miúdo co que González Ruibal denominou País en ruínas.

A súa análise arqueolóxica dos restos materiais que, entre 1939 e 1975, foron parar a vertedoiros e fosas comúns, entre outros lugares, empregárono algúns docentes nos anos 80 para proxectos educativos de consumo, en que partían da análise do lixo do centro. Permite estudar a condensación cultural que atesouran os obxectos e instrumentos didácticos xerados desde entón nas aulas. As tipoloxías que mostren os niveis estratigráficos destes lugares falan con gran precisión histórica do aprecio social de canto neses lugares se fai. O gradiente diferencial co que se debería facer é obxectivo, non como nas noticias que, ao esvaecer os grandes conflitos, os xenocidios que segue habendo en Palestina e Líbano desaparecen do telexornal.

É de advertir, así mesmo a súa estreita concordancia coas folgas de Educación Infantil -síntese do malestar noutras etapas-, indicativas de que o selecto negocio educativo impón un pasado de poucos recursos entre silencios cómplices e redución de dereitos. A “inhabitabilidade” espacial de que falaba Perec -orfo da IIGM- era a das fosas comúns, cidades nauseabundas e arames de espiños. As ruínas que, minutos antes de que as mostre a tele, eran espazos habitables sonlle asociables, e tamén a pobreza, medo e corrupción que arrasou España desde 1939. Cando faltan vivendas e achícanse os espazos de convivencia, recordos como os do escritor francés preguntándose “quen me salvou a min da escola?, obrigan a ver que o tempo e espazo escolar de moito mozos e mozas segue sen ser o que necesitan habitar.

TEMAS: Coordenadas espazo e tempo.- Memoria e Historia.- Espazo e tempo escolar.- Políticas educativas.- Valor social da escola.

MMC (Madrid: 16.05.2026).

A reiterada literalidade de mensaxes ruinosas é moi elocuente

Esa insistencia indica un tesón entusiasta por proxectos que se ansia soster, polo menos, nun rutineiro acomodo burocrático.

Como sucede na fala cotiá, a que se emprega para cuestións de índole política, ou na pertinente a unha educación de todos, non sempre emprega códigos compartidos. Hai sobreentendidos, causantes de malentendidos, que se acaban traducindo en desacordos, ás veces permanentes. A súa lóxica non admite discusión efectiva e, como moito, tarda anos en modificarse levemente para, non poucas veces, volver ao mesmo ou a situación máis regresiva. Este vaivén ten estes días un desenvolvemento do que poderían mapearse puntos estratéxicos onde seguir esta flutuante delimitación de supostos “avances” do pasado que vivisen os humanos. Ao redor deles pódense ver os obstáculos para o entendemento e a cooperación plural, así como as artimañas das reviravoltas da comunicación de información, coa súa variedade de trucos, tanto  para a distracción e o rexeitamento, como para o a freada e o parón.

Todo segue sendo tan cainita como sempre e, ás aproximacións tentativas de acordos provisionais, non cesan de axexarlles as proclives a enfrontamentos  graves. Pombas e falcóns non conviven e, entre as propias pombas, os conflitos polo territorio son duros. No plano político, refugado o multilateralismo, e con desprezo aos “avances” habidos desde a IIGM en Dereitos Humanos e Dereito Internacional, aí está TRUMP situando a súa bandeira colonial no mapa do seu continente sobre o territorio venezolano indicando o 51 Estado da federación. Nun contexto en que as fazañas bélicas en Ucraína e “Oriente Medio” -sobre todo con Palestina e Irán por medio- e a súa repercusión en recursos enerxéticos e tecnolóxicos esixen mudar de estratexia, o encontro do presidente americano co chinés para ver se logran ser “socios pero non rivais”, fala de áreas de influencia, intereses e obxectivos, pero non daquela dinámica. Gañar e perder son dous verbos que presidirán as supostas conversacións que axuden a que cada un teña a súa parte do pastel. Antes de enfrontarse máis, aínda caben guerras interpostas, ao estilo da “Guerra fría, pero con outras pezas en xogo. Neste acelerado horizonte, a posible decadencia americana, o ascenso chinés, non evitarán que a esta partida de xadrez lle queden poucas fichas no taboleiro antes do xaque mate.

Metamorfoses hispanas

Poucas cousas suceden en España sen o ollo posto nesa partida. Á súa escala, as eleccións andaluzas darán conta de quen ten máis peso entre os votantes, se o conservadurismo de Juanma Moreno ou a socialdemocracia de Montero, cunha variante incómoda, en que o voto proclive aos intereses de VOX fará que o primeiro se decante aínda máis polo modelo trumpista. Os aires que veñen dese lado xa adoitan ser indistintos no PP, e poida que amplifiquen o que noutras Comunidades xa é “PRIMEIRO” en medidas que afectan á maioría cidadá en asuntos de índole social e, por suposto, educativa. Esa confluencia de intereses móstrana tamén outros asuntos como a decisión da Mesa do Congreso de Deputados sancionando a presenza de dous activistas -que non xornalistas- que, en nome da “liberdade de expresión”, coartan a liberdade dos deputados e deputadas. O acontecido con estes personaxes, moi do estilo dos escuadristas que abrían paso a Mussolini, non parece afectar, de todos os xeitos, a quen paga os seus inventos e trolas, nin ás conexións partidistas que subvencionan un armazón empresarial de comunicación, onde os obxectivos de PP-VOX parecen estreitamente compartidos.

Estas superoposicións ocorren nesta España actual. Que signifiquen é o que debería explicar Ayuso, por exemplo. cando na súa construción de trampas visuais á propósito da súa viaxe a México, di que “Méjico non existía antes de que chegasen os españois”, coma se quixese dicir que ela mesma non existía e, por tanto, tampouco aztecas e mexicas. Da liberdade de expresión e de pensamento -ou expresiva de calquera acción en igualdade e respecto cos demais-, tampouco consta que caiba esperar algo de dous empregados da provocación anarcofascista como Vito Quiles e Ndongo. Como nos xogos de mesa competitivos -en que o xadrez é o máis directo símbolo da guerra medieval-, os xestos políticos con que despistar ao contrario tratando de ocultar a xogada seguinte, en que sacar vantaxe, son menos cabaleirosos, alcanzan a miúdo a desvergoña e revisten perfís máis agresivos que nunca. A leal cortesía que adoitaban ter os contendentes adopta formas de extravío que, de seguir, farán a que a convivencia que importa se deteriore máis.

Traducida ao ámbito educativo, esta tendencia, tan ben cultivada no pasado, revive actualmente, cando subsisten asuntos que “avanzan” sen avanzar. Exemplifícao, entre outras moitas historias, a inexistencia dun Estatuto da Función Docente, territorio árido en que, desde que por primeira vez amentouse na Constitución, apenas ten máis existencia que unha gran cantidade documental en folletos, propostas e reclamacións que, por exemplo, en CCOO, existen desde o nº 0 de Traballadores do Ensino (T.E.), revista que por entón -en outubro de 1978- circulaba a ciclostil. Que avanzasen “” outros asuntos, como os relativos á Formación obrigatoria de todo docente -tanto a previa a desenvolver o seu traballo, como a permanente-, non o indican as reformas burocráticas que tivo á calor da lexislación de 2009, cuxa retórica non foi desde entón moi diferente da que deu saída aos CAP na LXE de 1970. Os “avances” deste tipo son múltiples, os desacordos proseguen, e en días próximos, a visita a España de León XIV, un papa inclinado a ver desde o Vaticano como os dereitos humanos son conculcados polo emperador americano -e o seu némesis en Pequín, non é improbable que suscite preguntas acerca de como neste país ao que vén convidado, os seus bispos, tan dubitativos en liberdades públicas que afecten as súas crenzas privadas, están encantados de que un peculiar “aconfesionalismo” siga privilexiando, entre outras, as súas ambicións educativas, tan gravosas para unha educación común de todos os españois.

TEMAS: Continuidade e cambio.- Relacións internacionais.- Estratexias globais.-Imitacións e limitacións.- México e Méjico.

MMC (Madrid, 14.05.2026)

O cambio climático move ao seu antollo a meteoroloxía

A vida política e social, moi inestable, tamén impón unha crecente importancia a que a non-linguaxe é máis valiosa que as palabras.

Coma se non valese nada a palabra constitucionalizada, no ecosistema social que algúns poderosos pretenden, a concorrencia de xestos para acordar entendemento está a reducirse a palabras baleiras. Os esforzos e traballos máis honrados dos humanos parecen perder valor, e é de ver como das ruínas do pasado cainita reviven brotes oportunistas que non reparan no dano que fan a cantos seguen pensando que unha estrutura democrática, fincada na lealdade, é o modo decente de camiñar nun mundo inestable. Con todo, en sintonía coa trompetería de Trump, en España hai personaxes dispostos a sacar partido de canto cren que está de saldo. O presidente de Canarias segue de cerca o estrépito que os madrileños oen de continuo, proxectado desde a Porta do Sol para embaucar a cidadáns de “Méjico ”

A profusión vende o que lle sobra. Ginés de Liébana, 1978.

Este carrusel de enganos aterrou en España da man de Venezuela, país de referencia desde moito antes de que Trump arramplara con Maduro. O seu aproveitamento para aventuras neocoloniais corroborouno Mª. Corina Machado, destinataria no Madrid de Almeida e Ayuso das chaves da cidade e doutra  medalla de “a liberdade”, que non melloran o prestixio do seu Nóbel da paz, nin levará aos cidadáns do seu país unha desexable concordia. O uso torcido dos termos expresivos dunha liberdade sempre incompleta leva tempo cocéndose no Congreso de Deputados e arredores, onde representantes parlamentarios do sector máis conservador cabrean de contino aos outros con usos equívocos e insultantes dunha linguaxe non exenta, ás veces, de pedantería. A Historia que estudasen no Bacharelato parece que os animou a seguir a peor exemplaridade do tempo anterior a 1978.

É característico desta continuidade non desperdiciar lugar nin motivo ningún para emponzoñar o que pasa e que a mirada dos demais, escurecida, dubide do que acontece. Prosegue así un remoto pasado, en que a Natureza era fonte de metáforas de pautas que, como as da lura, despistan aos seus competidores no hábitat mariño. O seu tintado da contorna sempre tivo imitadores entre os humanos; os amigos de Sócrates xa o advertiron. Os sofistas empregárona para sacarlo do medio, e en España vémola demasiado, mentres a invocación de grandes principios escusa erosións graves do sistema democrático. O sistema educativo practicou esta suntuosidade retórica desde antes de inaugurarse en 1857 o seu primeiro plan xeral de Instrución pública coa Lei Moyano, en cuxo artg. 160, prevese unha Real Academia de Ciencias Morais e Políticas. Enseguida estableceuna formalmente un Real Decreto e o 30.09.1857, ao inaugurarse, o primeiro secretario desta institución centrou o seu encomio en que se lle encomendou vixiar a boa orde das ideas que circulaban entre algunha xente: O manifesto Comunista, de Marx-Engels (1848), era pouco apropiado para o ascenso político da burguesía.

Crece o ritmo cainita?

A secuencia rítmica actual de oportunismos impropios para conversar lealmente sobre un proxecto común non é nova. As aves dotadas de argucias para atrapar desprevidos, igual que outros animais capaces de danar a economía de subsistencia do mundo campesiño están nas glosas de fábulas e contos coas súas ensinanzas de supervivencia. O lobo da Carapuchiña ou o moi feroz que atacaba aos tres porquiños son reconocibles en personaxes que poboan este urbanizado mundo, onde, con habilidades rapaces, tratan de parasitar posibles votantes facéndolles ver que, co seu voto, arranxarían canto se necesite arranxar: a rotura de España, a vivenda, sanidade, a educación… pero unha ansiada tranquilidade nunca existiría se votan a outros . Para as eleccións andaluzas deste domingo, o candidato de VOX dixo que “nolo xogamos todo”, pero “cos andaluces primeiro”, desaparecerían os problemas. E colorín-colorado, a saber en que termina o conto da avoíña e o lobo...

Esta nena incauta de Perrault a finais do século XVII, igual que os personaxes de contos moito máis antigos como os que recolleu no século XIV Don Juan Manuel, no Conde Lucanor- seguramente foron vivencias que entenderon valiosas para advertir de cautelas fronte á brutalidade de personaxes tan ocupados en si mesmos como en artellar banalidades oportunistas. Se na expedición imperial de Díaz Ayuso, había excesiva proclividade cara á zorrería con que Trump procura que a crise de Irán, como a de Venezuela, enriqueza máis aos amiguetes, no afán rateador de Clavijo na súa notoria pretensión de darse pisto ante os seus votantes canarios enlamou a crise do hantavirus e, despois, imitando o victimismo da madrileña, acusou ao Gobierno da súa ridícula posición ao final da súa estrataxema.

Desde as eleccións xerais de 2019, políticos/as con aspiracións a bombeiros pirómanos están sempre en campaña electoral, e a maioría cidadá non militante faría ben en contrastar que din e fan. Canto non case co coñecemento, por moito “sentido común” que pretexte, denota impostura, e os/as que, ademais, recitan aqueles libros de texto, que case nada explicaban do que importa, son un perigo para as institucións e a xente. Todo ser humano merece respecto, pero non toda obra humana é guay. Se no século XV a. C: o Xénese dixo que Caín era capaz de matar a Abel, engadiu que deixou “descendencia” (Xene. 4,5). Segundo advertiu José Saramago en 2009, é “unha historia embarazosa”, e éo máis cando o mal parece non existir se non o sentencia o Tribunal Supremo ou a Audiencia Nacional. Con todo, o Inferno do Dante, infinidade de obras literarias e os Sumarios de moral -como o moi prestixioso nos anos 60, do P. Antonio Arregui- ou os abundantes Libros para confesores, despois do Concilio de Trento (1545-1563), non cesaron de dicir que o mal seguía existindo.

M. Menor (12/05/2026)

As ruínas do discurso ayusista en México teñen alto interese político

 

Os distintos niveis de análises que permite esta viaxe denotan temáticas relevantes para a cidadanía.

Segundo a RAE, “hóspede” non só é apersoa aloxada en casa allea ou nun establecemento hostaleiro, e tamén define -en Bioloxía- ao 'organismo no que se aloxa un parasito. Supostamente, Ayuso acudiu a México co primeiro sentido, pero pretendeu epatar aos seus anfitrións nomeando aquel país con “j”. Despois, coma se a historia de Hernán Cortés -e outras historias- fose descoñecida, pretendeu corrixir aos votantes da tendencia política gobernante. O seu estilo, unha copia do de Milei ou do de Trump, moi ao modo da Fräulein Rottenmeier de Heidi, tivo réplica e, cando lle dixeron que sobraba o seu bolígrafo vermello, acusou á presidenta Sheinbaum de boicot e de que a expulsaba. Fixo ver así que  o segundo dos significados do termo “hóspede” clarifica mellor o acontecido. Fose ou non unha “performance”, como alguén sinalou, sen negar risco á súa representación fóra do seu escenario habitual, empregou artes moi desta lideresa, intrépida en propagar sen rubor o que lle digan os seus mentores.

Muller con sombreiro vermello. Ginés Liébana, 1980.

Como alumna avantaxada en ter sempre razón ante os seus votantes e, mesmo ante Feijóo -ao que desborda sempre-, os ingredientes senlleiros da súa expedición “mejicana”, teñen unha expresividade moi marcada, e non cabe dicir que fóra improvisación. Sábeno ben quen padece a súa presidencia da Comunidade madrileña, con teces e manexes que se cocen na que fose gloriosa casa de Correos. A súa transformación en Dirección Xeral de Seguridade (DGS), coa desmoralización que alí se buscaba nos tempos franquistas, parece seguir gravitando sobre esa sede agora presidencial. Que os seus ocupantes actuais séguense ocupando moito de desmoralizar a quen non empaticen con eles é unha plausible hipótese para interpretar o acaecido neste paseo ayusista por “Méjico”. Partindo de posibles continuidades psicofónicas entre ambas as etapas dese caserón, cabe pensar que, se a DGS tivo un papel fundamental ante toda oposición ao Réxime de Franco, calquera movemento raro para quen ostenta neste momento o poder executivo en Madrid, suscita a preparación de desplantes e rifas. O consecuente desinterese de moitos madrileños, crecido desde 2003- provén dun programa que desespera a quen non ven os asuntos públicos doutro xeito. Quen puxo a Ayuso para que goberne Madrid, tratan de que creza a pretendida exemplaridade que emite desde aquela casa coa súa panóptica posto en votantes de esquerdas, sindicalistas, feministas, estudantes e docentes, que non se encarten ás súas preferencias. Estas son visibles nas comparecencias de Dna. Isabel na Asemblea de Madrid, e pretendeu universalizarlas nun México ao que ve perdido nunha “narco-ditadura”, para portarlle a boa nova: “do socialismo sáese”. 

Dereito a saber e Dereitos Humanos

Na vida privada, sen máis relevancia que a que lle dean os interesados, as meteduras de pata adoitan eludirse pronto. Pero na acción pública dos políticos é grave que, para non dar conta de decisións extravagantes, nin de situacións de flagrante descoido ou descoido, apañen maneiras de distraer ao persoal. Con todo, adoita suceder que, se teñen quen lles sufrague os medios, aproveitan sempre para propagar os seus radicais puritanismos contra todo e contra todos os que non comulguen coas súas ideas. Non inventan nada, pois este truco tivo vida explícita en España desde 1478 ata 1834 na Santa Inquisición. Díaz Ayuso, herdeira desa tradición, radical fronte ao que sexa para avantaxarse na carreira cara á Moncloa, non mostrou, con todo, a finura indispensable ao arroupar o seu afán de publicidade con ofensas a quen, por corteses que quixesen ser, sobrado dereito teñen a xulgar o seu extravío. Cando o cura Miguel Hidalgo e Castela lanzou o seu “Berro de Dores” en 1810, os primeiros contra os que tivo que pelexar, eran descendentes de cortesáns do fidalgo nado na Medellín pacense: Hernán Cortés.

O tempo pasa e, ás veces, é implacable con estes xogos. Aos maiores – ou como queira que se chame a cantos entran na que din terceira idade- adóitalles suceder. Aos máis novos, aínda que se sintan con plenas facultades físicas, tampouco é raro que lles fallen asuntos de cronoloxía. Non adoita ter relevancia, pero en situacións como a desta visita -vendida como supostamente valiosa para a Comunidade madrileña-, o ocorrido durante máis de 200 anos de poscolonialismo hispano, facer crer aos “mejicanos” que se estraña aquel tempo imperial, trasloce a nula atención prestada a canto ocorrese naquela circunstancia, e é un desdén manifesto aos cidadáns mexicanos, e dar a impresión de que, por rutineira comodidade, os coñecementos que se mostren son os que transmitían os libros de “Sociais” da EXB -sucesores da Enciclopedia de 2º Grao-, coma se contasen a verdade do acontecido desde 1492 en terras americanas, é soberbia ignorante. Nos anos oitenta e noventa, eses textos apenas diferían dos que, á procura de que os nenos e nenas españois sostivesen ergueita a bandeira das providenciais previsións de Isabel a Católica, seguían emitindo as mensaxes da Historia do Imperio Español, vixente nos programas do ministro Sainz Rodríguez e non emendados por Ibáñez Martín.

O que estoutra Isabel sostivo en “Méjico” lembra -co fondo da  imperial posta de sol en España- o proxecto de Humanidades que a súa mentora, Esperanza Aguirre, empeñouse en sacar adiante entre 1998 e 2002. Licenciada en Xornalismo, en 2006 entrou no Departamento de Prensa da Comunidade de Madrid, consciente dos rumbos e limitacións que tiña aquela Historia, só apta para facer ver que “os bos” eran sempre os mesmos e que os demais nin existían. Desde que asumiu a Presidencia da Comunidad de Madrid en 2019, freou toda actualización, sobre todo se non obviaba o prezado complemento de Memoria e Historia. En Milán, déronlle un premio exaltador dunha “liberdade” que non é a de moito máis xente, e na Complutense -onde cursou a súa licenciatura-, nomeárona en xaneiro de 2023 "alumna ilustre" da Facultade de Ciencias da Información, sen que haxa constancia de que fose polo seu aguerrido afán por defender unha Historia en que se contemplasen os Dereitos de todos. Mal asunto é que, políticos de hoxe emitan, nos seus manexos, mensaxes dun tempo en que as armas impoñían silencios.

TEMAS: Falsos debates políticos.- Truques de descoido.-  Ignorancia e manipulación política.- Linguaxe educativa e linguaxe política.- Memoria e Historia.

MMC (Madrid: 11.05.2026)

A crise do Hantavirus reflicte a cultura da poboación?

As reaccións, como produto social, concordan coas características do sistema educativo e a elección dos seus elementos definidores.

A educación non é algo monolítico, esencialista e inmutable. Cabe estudala e analizala nas súas finalidades ou manifestacións, de modo que o desenvolvemento histórico dos consensos e disensos que hai tras as políticas que a concretan configura o seu devalar fenomenolóxico. Nas súas realizacións, os factores de cambio, e os máis permanentes e estáticos, acumulan denotacións e connotacións que, relacionadas co que din as súas leis e normas, enuncian e proxectan a mensaxe dunha determinada sociedade. Este “reflexo” mostra así mesmo desacordos por tratarse dun asunto de gran entidade cívica, como dicía Aristóteles na súa Política. Que a educación non é en España un asunto de acordos, púxose de manifesto moitas veces na súa historia e, tamén, despois da CE78. O seu artg. 27, tivo discrepantes significativos e, como froito de votos e vetos, o seu desenvolvemento ata o de agora - a través de nove leis orgánicas- reflectiu antinomias e tensións que falan de obstáculos e medos persistentes. Tamén mostra malentendidos que só axudan a que crezan as rémoras ante os retos que a escola e a sociedade teñen diante.

"A profusión tende a vender o que lle sobra" (detalle). Ginés de Liébana, 1978.

En democracia, esta perspectiva permite facer próxima outra historia, en que a educación afecta as persoas do montón, e revela o interese que lle presta quen a decide e xestionan na exemplaridade social dos seus xestos e palabras. Por este motivo, conectar o que ocorre no campo educativo con feitos da vida política e social completa os fragmentos que espellan a sociedade. Hoxe é moi iluminador, por exemplo, o oportunismo que locen os descoideros da política desviando a atención dos cidadáns. Acábao de exemplificar Díaz Ayuso en México con ideas  tan grandiosas para o seu candeleiro, que  tratou de birlarlle o discurso á presidenta daquel país coa axuda dun consorcio con Nacho Cano, disposta a “aproveitar oportunidades”. Tras esta abortada viaxe á nada, a súa reaccionaria mirada neocolonial, aínda revestida de “liberdade”, parece ser pensada coma se todo fose “bo para o convento”. Cun egocentrismo político, desvergonzado, e desprezativo do público que, como o flautista de Hamelin, debería levar ao precipicio o que non comparte.

Desbloqueado o ratonil Hantavirus, este é o tempo de Trump, o gran oportunista que, sen freo, aproveita descoidos para acabar con canto estorba ao seu neocolonialismo. Dixo aos seus seguidores que, para o que valen os servizos sociais e quen os recibe, mellor colapsalos, e aos candidatos para recibilos -en gran parte inmigrantes- mellor perseguilos. Non ten vergonza, con todo, en poñerse en mans de meigas e exorcistas de diverso cuño que bendín no despacho oval, coas  mans na súa cabeza de case 80 anos, o seu AMERICA FIRST. En España,  os copións deste estilo engreído e faltón, están  tamén pola PRIORIDADE NACIONAL en Estremadura, Aragón e moi pronto Castela-León. Agora mesmo, en Canarias , o transporte do cruceiro MV Hondius, sitúaos . como adiantados do que se vén enriba a medida que regresamos ao salvar quen mellor poida. As súas actitudes educan aos votantes para que entendan que este barco da democracia navega á deriva, e que o seu periplo, atento ao retrovisor do seu ADN, bríndalles antecedentes xenealóxicos a seguir. A ninguén estrañe esta volta aos “Caprichos” que Francisco de Goya expresou en pleno transo de España entre a modernidade e o absolutismo.

De que falan as folgas educativas?

Neste horizonte de disonancias expresivas coa democracia, navega desde hai moito o sistema educativo. É o “reflexo” real da sociedade existente, con limitacións e carencias, e tamén con bondades imposibles a todos os educandos, non só aos que máis o necesitan. É o froito de decisións políticas que, en continuidade histórica, deixaron tras si recorrentes “fracasos” en que tamén perden os bos estudantes e, sobre todo, unha sociedade que non alcanza a cota de equidade  que corresponde a unha cultura da educación como dereito ao alcance  de todos .

Esta elección é a que denuncian as folgas docentes, na esperanza de mellorar unhas condicións que cambien a estrutura real do sistema e a súa eficiencia democratizadora desde as aulas. As discrepancias que poida haber en aspectos da táboa reivindicativa non impiden a expectativa de mellora dun sistema deteriorado. Non farían folga se non soubesen que, sen melloras estruturais profundas nas finalidades do sistema, as condicións en que traballan non se axustan ao valor que retóricamente se atribúe á educación. Todo se paga, pero sobre todo as incoherencias e, aínda que pareza que o “fracaso” do sistema “que hai” sófreo só  un alumnado segregado, o dano real sófreo xa unha sociedade cuxo egoísmo crece á medida en que aumentan os problemas. As folgas dos docentes están a dicir -opportune et importune, como dicía Pablo de Tarso a Timoteo (II, 4, 2)- que, como reflexo desta sociedade, non pinta ben. Por moito que os máis oportunistas queiran ocultalo, en moito barrios, sempre foi  unha “ruína” máis ou menos aparente, similar ás que González Ruibal atopa enterradas cando escava restos franquistas. Esta “terra arrasada” non responde as necesidades dunha sociedade que, por moita bonanza que pareza ter, se non erradica as súas secuelas, rapidamente faraas notar a convivencia cidadá.

Ayuso recriminou en Augas Quentes a quen trata de “atopar nas pasado respostas e quizais escusas aos problemas de hoxe”.  Exaltándose a si mesma entre os que “vemos oportunidades”, parece que estudase un pasado similar ao que, se a cidadanía se descoida, ela aproveitará para asegurar unha senda segregadora, desleal coa Constitución, de que tanto fala o seu xefe de filas, Feijóo. Os seus xestos infantiloides degradan a Educación de todos, e como a Vivenda ou a Saúde, só reflicte unha historia censitaria. Sorte aos compañeiros e compañeiras que seguen na  pelexa de que sexa universalmente digna!

 

TEMAS: Políticas educativas.- Políticas sociais.- Segregación clasista.- Educación e Sociedade.- Neocolonialismo cultural.

MMC (Madrid: 09.05.2026)

A Educación infantil esconde silencios locuaces

Un financiamento escaso e desigual “segrega” e “clasifica”, verbos primordiais do sistema educativo.

Segundo Roman Jakobson e os seus Fundamentos da linguaxe (Ciencia Nueva, 1967), na función poética do uso das palabras non só se busca a selección e orde destas, senón tamén a súa beleza formal. Pero nas súas referencias emotivas, metalingüísticas e conativas -tendentes a que o oínte reaccione- encerra informacións non menos interesantes.

A locuacidade que o funcionamento da escola emite, máis aló das súas leis e regulamentos, son códigos vixiantes das aparencias máis que da súa consistencia democrática. Esta institución supostamente “universal” -para todos os nenos e nenas dunha idade, que en 1990 delimitouse ata os 16 anos- amosa no que fai cómo entre o que nunca foi, o que é e o que debería ser, os que están obrigados a pisala durante unha parte sensible das súas vidas, vívena entre serias lagoas e baleiros. Tratar de explicalos é toparse sempre con incuria, desgana e, a cotío, unha xestión dos recursos públicos que, priorizando intereses alleos ao seu ser, é displicente con que tales nutrientes dexeneren o seu núcleo neurálxico. Algúns dos seus mellores docentes -pillados entre o ser e o deber ser da institución- propenden á esquizofrenia, mentres o Alzhéimer atenaza aos apegados a formas sobrepasadas cando a sociedade necesita novas aprendizaxes. Outras afeccións, relativamente menores, anuncian confusións e tremores parecidos aos do Parkinson cando, por exemplo, se menciona estrañeza ante a liberdade de conciencia que debería protexer o sistema.

Escolas ou garderías?

Jakobson queixábase de que “os recursos poéticos ocultos na estrutura morfolóxica e sintáctica da linguaxe”, fosen tan pouco coñecidos polos críticos, e igual sucede coa linguaxe que emite a escola, consentido por quen ten o voto para que estea ou non en mans que aprecien o valor de que todos e todas aprendan a descubrir e coñecer que se dee saber facer nesta sociedade. Esta forma exemplar de civilización, sempre necesitada de atención, está en dúbida, e máis coas reticencias que arrastra a admitir que a escola é un dereito “de todos”. Entre analfabetismos diversos, ata 1989 non se “universalizou” a escolaridade ata os 14 anos, e a marcaxe que lle impón o suposto “aconfesionalismo” (artg. 13 da CE78) e un ausente “Estatuto da función pública docente”, aínda determinan unha estrutura dual coma se, por natureza, estivese amarrada a que Privada e Pública coexisten en franca desigualdade desta e as familias, deberían seguir elixindo sempre entre “ir á escola” ou ir estudar “”, distinción que o franquismo subvencionou, e a LODE confirmou en 1985.

Esta bífida linguaxe escolar, sempre oculta cando se fala de calquera asunto en que a súa bondade ou maldade, eficiencia ou “calidade”, dá a “o que hai” unha entidade esencialista, estes días. Estes días visibilízano as folgas que protagonizan educadoras (e poucos educadores) de Educación Infantil. As escolas públicas -en mans de concellos e Comunidades que non as ven rendibles para os seus intereses- teñen poucas prazas e non axudan a que os matrimonios novos concilien as súas vidas, mentres as boas de verdade non son para os seus fillos e fillas. Igual que as privadas, adoitan estar en mans que, en moito casos, trátanas como un negocio sen máis esixencias que a de ser  monetariamente rendible, un modo de facer política educativa en que non conta o prezado verbo “educar”. Susténtase, ademais, nunha  cultura doutra época, en que o termo “gardería infantil” -que a RAE limita a “coidar e atender a nenos de pouca idade”- é tan xenérico, que pode aplicarse ao que sucede en todas as etapas escolares. Se das palabras pasamos á realidade que viven quen traballa nas aulas, aínda que desde a LOXSE (1990) esta etapa recoñécese como “educativa” -e segundo todos os estudos neurolóxicos, é fundamental para o desenvolvemento integral de nenos e nenas-, o trato que recibe quen desempeña este labor progresou pouco desde o paidagogos grego. O servo que se encargaba dos críos tiña mellor trato no aprecio familiar; agora, entre o pouco salario, menor prestixio e nulo afán das familias para que os seus fillos e fillas elixan ser educadores, todo contribúe a que a escola non pese cando tanto lles encomian os traballos de prestixio socioeconómico, nin conte tampouco á hora de votar.

Financiar este sistema educativo é barato aínda que, como sempre, siga beneficiando a unha minoría selecta. O ministro Wert, aínda incidía en 2013, en que non todo depende dos “recursos”, e amentaba diversos tópicos, desconectados da mellor expresividade poética dunha escola atenta aos intereses de todos. As folgas docentes destes días reclaman que o que lle fan expresar quen rexe o ser real da escola non sexa inhumano. Coa súa hipocrisía verbal, segregan, benefician a poucos e non liberan á maioría dun clamoroso abandono propicio a un semianalfabetismo nada propicio para a democracia. Esta linguaxe é tan fráxil como o que -segundo di José Luis Gómez en Mundiario - pretende a paz entre EEUU e Irán.

TEMAS: Educación Infantil.- Educación de todos e todas.- “Vocación docente”.- Reclamacións sobre o sistema escolar.- Políticas educativas.

MMC (Madrid: 07.05.2026)

A linguaxe política sobre a escola oculta importantes carencias

Cabe preguntarse se nos encamiñamos cara ao silencio total do seu valor semántico.

Son ben coñecidas as limitacións de termos que falan da “liberdade” escolar ou os da súa “universalidade”, núcleo central do artg. 27 da CE78. En abril de 2018, a reflexión sobre o que dera de si a súa conxunción significativa nos alternantes Gobernos que o aplicaran, deu lugar a un Caderno de Queixas (Ed. Morata) que, tras a crise de 2007-2013, imitaba o da Francia anterior a 1789, expresivo dun descontento colectivo. A distancia existente entre a linguaxe sobre a escola e a realidade das súas aulas é certificada por abundante bibliografía académica, artigos de prensa, e, sobre todo, táboas reivindicativas de sindicatos, AMPAS e plataformas diversas, un conxunto documental que evidencia os moitos tópicos que se empregan para acalar desatinos no emprego dos recursos públicos. A serie que Jesús Rogero e Daniel Turienzo recolleron en Educafakes (Capitán Swing, 2024) tratou de dilucidar moitos destas trampas visuais verbais, ás veces maliciosos.

Neboeira

Na escola actual, mellor que a doutras épocas, o que é non debe confundirse coa melancolía do que cada cal sevimaxina. Cando na conversación democrática fálase de asuntos escolares, é frecuente que, ben sexa por esquecemento ou por intereses privados, os interlocutores tendan a expresar unha parte de verdade e moito da paremia recollida por Tomás de Iriarte: “aínda que a mona se vista de seda mona queda”. A complexidade conceptual que encerra “educar” pode esquecer moitas “ruínas”, o termo que o arqueólogo González Ruibal emprega para dar conta de múltiples Historias enterradas da España franquista (Crítica: 2026) A incesante repetición de monerías á que se presta a comunicación instantánea das Redes sociais facilita distorzas da educación a que todos/as teñen dereito. É máis, hai situacións en que para xustificar o presente -en ocasións moi malo- as grandes palabras en narrativas nada axustadas á realidade non pasan de renuente sofisma en que se pretende que todo siga fluíndo segundo fixan quen controla o guión.

Só mirando con irónica distancia esa magnificencia verbal -mesmo revestida ás veces de motivos transhistóricos-, percíbese o miolo do que está en xogo e non se quere dicir tras as palabras. Unha sociedade en que quen ten voz para expresarse non son os que sofren a realidade adoita esconder posibles razóns subversivas. Ademais de clasista, pode ser hostil á convivencia democrática, de modo que o que a escola pode transmitir a moitos/as é que, dentro dun razoable posibilismo, a que hai fala, fronte á que debería haber, de infidelidades á igualdade de dereitos. Ademais, desde hai un tempo, desconfía das retóricas neolinguaxes que unicamente entreteñen aos dereitohabentes a unha educación valiosa. Cando a universalidade do artg. 27CE se converte en lema incapaz de alcanzar a todos en igualdade, case todo o aparello sintáctico sobre a importancia da escola se desnaturaliza.

Cara a un discurso inútil…?

Unha vez máis, nesta coxuntura volven repetirse barbaries salvaxes, que enterran restos cuxo estudo arqueolóxico fala, como o das dúas centurias últimas, da ferocidade dos seus colonialismos e guerras devastadoras, que tanto danaron a ecoloxía terráquea e a convivencia humana. Aquela tardanza en recoñecer dereitos iguais na Declaración de París, en 1947 -apenas terminada a IIGM, cando aquí a posguerra nin os cheiraba- fai presenza de novo en caprichosas decisións de personaxes que poboan aparellos de poder fóra e dentro de España. Para non caer no escepticismo, este retroceso infantiloide obriga a pensar sobre o seu exhibicionismo, estraño ao descuberto en Auschwitz-Birkenau o 07.01.1945, e alleo a que Teodoro Adorno sinalase, catro anos máis tarde, ao seu regreso do exilio, que "escribir poesía despois de Auschwitz é un acto de barbarie". O sufrimento e a dor dos perdedores volve a non ser recoñecido e ignórase inútil, aínda que cause situacións como as que detallou Primo Levi Nisto non é un home.  80 anos despois, a verdade do que sucede volve ser tan caprichosa que nin o xornalismo responsable nin a Historia ben documentada son un valor. Case nunca pintaron algo en conmemoracións  e aniversarios que, como na visita de Ayuso a Méjico -engreída en “a esperanza e alegría” da “mestizaxe” de que fose portador Cortés-, pretenden pintar un pasado idílico dunha realidade contraditoria. Nunca é a que cobizan que sexa quen, obsesos por lucir o seu ego, pretenden l poder absoluto sobre a mirada dos outros.

Joan M. Serrat acaba de contar, aos seus 82 anos, como os maiores -os da terceira idade ou como se chamen- pintan pouco nesta historia. Con todo, a súa soidade silenciosa é moi apropiada para repensar o que viviron e concretar que papel corresponde ao tempo escolar se se quere significativo. Nesta sociedade dixitalizada, son moitas as carencias para corrixir para que, de verdade, sexa valioso. Se só vai ser algo a comprar, para ocupar preferencia na clasificación do persoal, aquela dúbida da película O pianista de Varsovia sobre a capacidade humanizadora de quen tiña sensibilidade musical. Que lesen a Goethe ou soubesen tocar unha Nocturnos e Baladas de Chopin , non bastaba. Moitos figuróns de agora pouco máis parecen ler que os twits dos seus cortesáns, pero, encanallada a súa linguaxe,  a cuestión crucial da escola -cando sofre unha deterioración sistémica- segue sendo se o seu discurso fáctico serve para algo ou volveuse inútil.Hase de sobreentender, como intrínseca, a precariedade para o entendemento que Ludwig Wittgenstein atribuía ás palabras na súa Tractatus, ou ha de seguirse esperando a que as decisións dos  principais xestores dos recursos provean á escola de expresividade igual para para todos? Usque tandem,Catilina…?

TEMAS: Educación de todos e para todos.- Segregación educativa/segregación social.- Política e educación.- Crise política, social e educativa.- Educafakes.

 MMC: Madrid, 06.05.2026

Infantilismos caprichosos pretenden dirixir a vida colectiva

 

Ansian a minoración dos dereitos e liberdades, aínda que custase moito lograr que tivesen rango constitucional.

O Capricho é termo que en Madrid deu nome, con maiúscula, a un palacio rodeado dun parque espléndido da IX duquesa de Osuna (1752-1834), retratada por Goya. O seu destino como búnker durante a Guerra indica a azarosa evolución que tivo, non menos incerta desde que Peridis iniciase en 1985 a restauración integral daquel espazo rescatándoo do abandono coas súas “escolas taller”. Foran un éxito no mosteiro de Santa María, en Aguilar de Campóo e noutros edificios patrimoniais, pero a Esperanza Aguirre non lle satisfacía e retiroulle o proxecto. Hai tempo que podía ser un bo lugar para a memoria e o goce cidadán: cos caprichos dalgúns/as perdemos todos.

"Esqueletes disputándose un arenque afumado". James Ensor,1883. Museo de Belas Artes de Bruxelas

A teor do voluble comportamento de Eva no relato do Paraíso orixinal, non menos caprichoso fora o destino da humanidade. A minuciosa análise que as teólogas feministas fan do texto do Xénese non impide que outros atopen nel un pretexto para que o voto individual da muller dea un paso atrás na 19ª Emenda á Constitución americana. Fora aprobada o 25.05.1919, e o Congreso ratificou o 18.08.1920 que o voto non podía negarse nin limitarse por razón de sexo. A perseveranza das mulleres sufraxistas desde 1848 o lograra despois de que a 1ª GM destacase o traballo feminino nas fábricas, mentres os mozos se enfrontaban ao barullo en que os nacionalismos europeos meteran a case todo o mundo, incluídos países africanos, asiáticos e un emerxente “Oriente medio”. Agora, caprichosos exégetas que apelan ao “nacionalismo cristián” queren poñer o fogar familiar como suxeito de voto e que só o "cabeza de familia o exerza en nome do núcleo doméstico. Esta misoxinia , baseada nunha patriarcal xerarquía de submisión ao home, excluiría o voto libre das mulleres. De momento, a reforma electoral da Lei Save America, se sae adiante, fará que millóns de mulleres teñan problemas para votar, sobre todo se son divorciadas, persoas transxénero ou teñen dificultade para xustificar o seu nome orixinal. Co pretexto de evitar fraude electoral, probablemente queden sen votar este mesmo ano.

Os caprichos son mudables por natureza, sobre todo se quen os expresa advirte facilidade en lograr que se cumpra, aínda que transgredan as normas establecidas. Por razóns variadas, hoxe coma onte, nos centros escolares hai mozos e mozas dotados con esta capacidade que frutifica entre hábitos inculcados desde a máis tenra infancia. Arrolados con altas doses de consentimento, adoitan alentalos/as a sacar vantaxe a unha distinción que se arrogan ante os seus colegas. En tempos de escaseza, esa característica adoitaba exercela, por exemplo, quen con recursos para un balón se arrogaban o dereito para conceder ou quitarlles a posibilidade de xogar se non lles “facían a pelota”. As xeracións posteriores tamén tiveron arquetipos que luciron caprichosos modais. Vargas Llosa aproveitounos para a súa novela Os cachorros (1967), en parte autobiográfica, mostrando como o distintivo “esforzo” destes para estudar contaba coa predilección dalgúns docentes. Hoxe, nalgúns centros escolares certos caprichos engreídos adoptan unha pegañenta vertente de bulliyng e acoso, que algúns críos e crías levan prendida ao móbil coa adicción que lles xeraron os algoritmos. A imaxe “divertida” e desgraciada que conforman no seu salto á vida política ten unha pródiga tradición analóxica en casos históricos de emperadores e reis, cuxos alcumes aluden a inclinacións caprichosas cos seus subordinados.

As maneiras en que a arrogancia do poder, unida aos modos informativos das Redes, desenvolve personaxes que prolongan o seu infantilismo máis aló do razoable, creceron. Incapaces de limitar a súa teatralidade, buscan para as súas brincadeiras, frecuentemente estúpidas, o gústame dos pelotas de quenda e de quen quere saír na foto. A panoplia de caprichosos políticos e a súa aureola de influencers desborda os telexornais desde hai tempo. Presidentes como o de EEUU ou o de Rusia son modélicos, e o dunha organización como a OTAN -que tanta lea xerou no referendo de 1986 para entrar ou non entrar-, ten á fronte a un cipayo ao servizo dos caprichos de Trump. A capacidade deste líder do narcisismo político para dicir unha cousa e a contraria mostra de continuo o seu capricho en burlar ata a ilegalidade o pouco contrapeso doutras institucións. Antes de lograr o seu segundo mandato e precedido de todo tipo de caprichos cumpridos, o seu intento de golpe de estado a punto estivo de dar ao traste coa escasa marxe de votos favorables a Joe  Biden. Unha vez derrotada Kamala Harris en 2024, o seu modo de remar ao contraxeito do instituido -en múltiples frontes de aparentes ocorrencias- pon a proba a democracia do seu país e, indirectamente, a doutras partes do mundo.

En España, como mostran os xuízos que están a tratar de pescudar o acontecido no “caso Kitchen” hai 13 anos -ou, como outras veces, corrupcións e corruptelas varias- o modelo ten soleira. Tan ben o locen alcaldes inspirados en caprichosos desatinos, como presidencias de Comunidades autónomas en que a exclusiva do Día de “a súa” Comunidade manexa un absolutismo inspirado no “Desexado” Fernando VII. O tupido mostrario indica como está a cambiar a ecoloxía do “capricho”.  A medida que esquece aspectos cruciais nas institucións democráticas e no desempeño de “o público”, traslada á conversación cotiá os caprichos de quen di que mandan e os modos de saírse coa súa. Mentres gran parte de cidadáns aparece como “atrezo” do esperpento, os ocupados en comparar supostas diferenzas de vida entre mozas e maiores deberían preocuparse por esta evolución dos “caprichos do poder” político. Parecían adormentados no tempo e lembran como, despois de a I GM, a fráxil República de Weimar só foi unha tregua para o ascenso democrático do nazismo ao poder. Institucións principais padecen, aquí e agora, unha erosión tan avanzada, que a “estratexia” trumpista da America First inspira aos que, caprichosos, lles sobran os demais: o proxecto da “Prioridade nacional” do PP-VOX aspira ao logro dunha “España única”.

TEMAS: Orde constitucional.- Democracia e Prioridade nacional.- “Caprichos antidemocráticos do poder.- Educación e democracia.-“Nacionalismo cristián”.

MMC: Madrid, 04.05.2026.

E se a “universalidade” da escola fose irreal?

O valor da escolaridade de todos -como o da linguaxe e o seu uso democrático en Sanidade ou Vivenda- tamén acusa depreciación.

Nas circunstancias actuais de vulgarización do relevante, desviada a atención, redúcese e corrompe a esperanza dunha mellora firme e sostida do benestar democrático. Esta previsión, como as que fan as instancias bancarias ante os investidores, só constata a preocupación polo que acontece no sistema escolar. Neste momento da historia de España, a teoría ayusista de que a vivenda sexa “para o que a merece”, tamén xustifica políticas educativas identicamente excluíntes e, en Secundaria sobre todo, a profesionalidade docente ten difícil a posibilidade de desenvolver nas aulas procesos educativos valiosos. A CE78 tiña elementos para que o ensino común fose atendido, de maneira estable, cun firme investimento en docentes ben formados e recursos apropiados. Sen tanta iniquidade estrutural e con máis coidado que o que practican desigualmente unhas e outras Comunidades, non habería tantos ocos para que iniciativas privadas aproveitasen unha oportunidade de negocio que coarta o alcance dos logros educativos. O voluntarismo, máis ou menos “vocacional” dos docentes non basta para que desaparezan hábitos pedagóxicos desatentos aos cambios que implicou un alumnado máis plural desde 1970, e maior aínda a partir de 1990, en que a ampliación da idade obrigatoria ata os 16 anos de idade -e unha crecente inmigración- fixeron notar fortes inadaptacións.

A contribución do sistema educativo a democratizar a convivencia sería maior se os dereitos e liberdades da Carta Magna se traducisen nunha congruente organización. Se non fose segregadora, non facilitaría, por exemplo, que a agresividade da comunicación política -maior desde a Covid-19- axudase a distorcer o currículo radicalmente. O artg. 44 da Lei 20/2022 do 19 de outubro, de Memoria Democrática, promoveu maior sensibilidade cara aos efectos dunha historia contraria á civilidad, para educar na convivencia plural. Con todo, a súa recepción, moi diversa, acentuou nalgunhas Comunidades -ademais das distancias entre centros públicos e privados- un rexeitamento que rolda o 20% dun alumnado, alimentado nas bondades do franquismo. Estas añoranzas, supostamente xeracionais, reviven nas aulas modos de protesta contra disfuncións do sistema democrático, e explican que, na Facultade de Pedagoxía de León, se programasen minicréditos apropiados a un ensino “antifascista”.

 Erosión interna do sistema educativo

Os desacordos que xerou este proxecto non serían hipócritas se previsoras actuacións e recursos erradicasen, desde hai anos, as carencias do qué e cómo ensinar. O sistema escolar abandonaría rutinas anacrónicas e, no canto de reiterar queixumes xeremíacos, xa revisaría ben – sen desprezar a mirada á sociedade- que males internos padece. Escudarse nas neolinguaxes reformistas para dicir que se avanzou moito é un sofisma tramposo despois da CE78, e nove leis orgánicas. Os seus reformismos subiron ao BOE/BOE e ben se pode advertir que, por si mesmos, non xeraron cambios significativos na estrutura do sistema, nin nos modos de educar a todos/as, non só aos/as sempre ben situados/as na campá de Gauss. A modificación de formalismos administrativos xera máis burocracia se non se acompaña de medios, Pautas atrasadas non desapareceron; cambios que debería haber non se xeralizaron e, na medida en que prolongan rémoras daquela España única, a “cultura” que rexe moitos procesos de escolarización recorta e obstaculiza medidas enriquecedoras do espazo e tempo escolar. A súa desatención á maioría social vulgariza un concepto de escola en que a súa preceptiva universalidade baleirase de valor, e expresa a existencia de vontades negadas a mellorar a convivencia democrática. As políticas adoptadas desde a CE78 -constantes na baratura- non adaptaron o sentido dos procesos educativos nas aulas ás súas esixencias de igualdade.

O estancamento investidor desde os anos 90 e unha deficiente formación dos ensinantes -con outras reticencias- retardaron, en contraste coa evolución social, a democratización do sentido inclusivo da escolaridade. Déficits e formas de segregación educadora naturalizáronse, e situacións de malestar profundo prolongan unha normalizada continuidade do ocorrido entre 1812 e 1989: lograr a obrigatoriedade ata os 14 anos custara case 177 anos, entre guerras civís antimodernizadoras. A última puxera gran empeño en cortar unha escolarización á que os breves anos republicanos dedicaran máis recursos e medios que os gobernos dos 50 anos anteriores Cando en 1977 asináronse os Pactos da Moncloa, quedou patente a gran debilidade dun sistema estruturado durante case corenta anos cunha gran segregación interna: os selectos en colexios subvencionados -en gran parte segundo normas dos anos cincuenta- e a maioría social en centros que, diminuídos en número e depurado o seu profesorado, sempre andaron curtos de recursos .

Se a escola fala polo que fai, este presente está feito daquel pasado. O consenso do artg. 27 da CE78 non evitou continuados disensos para corrixir precariedades e iniquidade. En prexuízo dunha educación común -e, sobre todo, da súa rede pública de centros-, o reduccionismo vulgarizador do valor que debería ter a linguaxe que emite hoxe a institución escolar discrimina, ante todo, aos que ocupan o nivel inferior na renda per cápita e pon en risco a convivencia colectiva. A presión dos máis poderosos -que aproveitan para facer negocio- seguen tendo voz preferente en cantas políticas postergan o valor dunha educación digna para todos.Que precepto democrático invocan para “merecer” distinción xustificando créditos educativos?

TEMAS: Escolarización.- Obrigatoriedade escolar.- Segregación e iniquidade.-Vulgarización conceptual.- Linguaxes da educación escolar.

MMC: 30. 04.26