Fastío, rabia e expectativas combínanse coa desidia institucional

As reivindicacións vitais de Maricarmen Abascal mestúranse cunha folga xeral e unhas eleccións valiosas

Nos seus momentos finais, a veciña de Sáenz de Varanda 46, cansada de sete anos de litixio cos donos da súa vivenda, aconsellou aos amigos e amigas que a acompañaron que “non deixasen de pelexar polo que era seu”; esperaba que aquel calvario chegase ao seu fin e que o futuro compensase a loita. As súas expectativas non se cumpriron, pero deixou tras si unha cadea de afectos de tal magnitude que, como símbolo dunha das pelexas sociais pendentes de solución digna, foi o detonante que removeu os sentimentos capaces de facer saltar o malestar subxacente nas cuestións de vivenda. As imaxes do seu desafiuzamento legal contribuíron a poñer  de manifesto a súa precariedade fronte á prepotencia. A súa morte en vésperas de que, arranxado o seu problema cos propietarios, puidese volver ao seu domicilio, aumentou a credibilidade do seu testemuño, un máis dos miles que acontecen cada ano. Doutra banda, a non aceptación no Congreso de Deputados de dous decretos que axudasen provisionalmente a resolver algúns dos problemas que vician o sistema de propiedade e alugueiro de pisos e habitacións, trouxo a convocatoria de eleccións e o anoxo que produciu nos acampados na Porta do Sol para reivindicar as proclamas do Sindicato de Inquilinos/as, conduciu a unha inacabada serie de manifestacións e acampadas noutras cidades españolas.

En suma, a combinación de ingredientes sentimentais e razóns de longo percorrido experiencial de moito persoas, puxo os xestos de Mari Carmen no centro da historia deste presente. Continúan en Sol os asociados do sindicato de vivenda, non cesan as manifestacións, e nalgunha brillou unha inútil violencia represora. Consecuencia maior é o adianto de eleccións xerais, precedidas dunha folga xeral. Esta forma de protesta, habitualmente dirixida contra o Goberno central, ten neste momento polivalentes interpretacións. É plausible que vai contra a Administración xeral do Estado e os seus tres ámbitos de competencias no sector pero, tamén, que afecta máis aos tres partidos que se opuxeron aos decretos mencionados. No seu momento inicial, a acampada xa parecía que desembocaría nestoutro xesto, pero a morte de Maricarmen precipitou que dous sindicatos laborais como CCOO e UXT apoiasen este instrumento reivindicativo e a súa convocatoria para o día once de novembro.

 

Dispositivos para orientar o presente

Canto aconteza nos 50 días que quedan ata as eleccións vén estar impregnado en gran medida polo acontecido na contorna de Maricarmen nesoutros 15 pasados. Con máis ou menos amplitude, a cuestión da vivenda e as que corresponden a dereitos e servizos noutras franxas da existencia -como vivenda, saúde e terceira idade- ocuparán lugar destacado na posta en circulación dos programas políticos duns e outros partidos e, sobre todo, nas contraprogramacións de quen se senta menos obrigados.

Non morrera Maricarmen e xa os oteadores de noticias e sorpresas para oíntes de chismes en redes connotadas de sentido disruptivo viron nesta muller e canto a rodeaba unha ocasión de ronroneo e, facendo gala de canibalismo xusticiero, roldárona con trolas e falsas noticias. Ademais, desde o propio Concello e Comunidad de Madrid, a obstaculización dos seus pasos culminouse nos mínimos recordos que, nas  dúas cámaras de representación cidadá, pretenderon para esta muller, unha dinámica que, en contraste coas explicacións sobre pisos dalgúns dirixentes, tinguiuse de sofismas narrativos, en que os útiles de cociña nas tendas de campaña de quen en Sol se ocupaba dos víveres dos acampados, puxéronse como causantes posibles de conflitos e altercados que ninguén foi capaz de ver.

A esas alturas, a mención ás dificultades de vivenda de Maricarmen andaba xa polarizada, coma se as súas demandas fosen da xente de esquerdas, sen nada que ver con xentes que votasen a gama de dereitas. Como outras que existen -sobre todo desde 2003- na vida política española, pretende desacreditar o valor exemplar desta muller no plano dos dereitos sociais. A súa resistencia e capacidade para non perder de vista o horizonte do común é mal vista por quen estimando anticuada esta tendencia, ven ben que desaparezan esas actitudes, pois todo funcionaría máis acorde cos seus intereses. Para iso nublaron o nome desta muller e canto ela poida representar. Ao confundir a política que interesa ao común dos cidadáns coa politiquería de conveniencia, tentan que o dereito a unha vivenda digna -recollido na Constitución (artg. 47)- quede en asunto decorativo, meramente formal, sen obstáculo real pata negocios insolidarios. Con ese, alá van os demais dereitos sociais para os que, se non se satisfán, xa se atopou acomodo explicativo suave: os que se recollen entre o artg. 14 ao 30.2 da CE78 non son do núcleo duro constitucional ou, como dicían antes, son “dereitos impropios”.

A esta distinción semántica, moi dos tempos da escolástica medieval, acóllense as voceiras da CEOE cando din que non é legal a participación de UXT e CCOO nesta folga non é legal, por non responder a “razóns laborais”. O dereito que regula o artg. 28, sería alleo a que, nos motivos que subxacen nas cuestións de vivenda, nada tivesen que ver a curtidade salarial nin outras que non teñen a súa venia nas relacións laborais. As variadas culturas conservadoras tampouco se ocupan  de que o artigo 14 sobre igualdade, o 27 sobre educación, ou o 16 sobre liberdade ideolóxica e relixiosa e o 30.2 sobre obxección de conciencia, acollidas a escusas de similar carácter semántico, teñan tamén un cumprimento consistente e digno.

Se estes dereitos fosen atendidos como corresponde á leal interpretación de palabras, a convivencia colectiva non tería tantas controversias, desencontros e manifestacións desde a firma da CE78. A folga que os docentes escolares convocaron para o 14 de outubro non sería un engadido ao recente pasado, se Autonomías e Concellos suplisen a suposta curtidade de miras do Goberno central cumprindo as súas obrigacións de atención e coidado. De todos os xeitos, por sea afluencia de votantes contrarios ao esquecemento puidese estorbar as súas venturosas predicións, os máis ávidos de poder volven desconfiar do voto por correo. Hábitos empregados en EEUU, Brasil e outros puntos ultraliberais do continente latinoamericano úrxenos a esquecer fórmulas como as que, por exemplo, empregaron nas autonómicas galegas de outubro de 2001. Feijóo presidía a Sociedade Estatal de Correos e Telégrafos; cando as municipais de maio de 2003 , desde a Consellería de Política Territorial non corrixiu que, se ata os mortos votaban, ou anciáns/as das residencias non visen condicionada a súa papeleta por quen os achegaba á mesa electoral correspondente.

TEMAS: Dereitos sociais.- Vivenda, Educación e Sanidade.- Cuestións electorais.- Folga Xeral.- Eleccións Xerais.

MMC. Madrid, 10.10.2026.

Eclosionou unha cultura política cultivada durante longos anos

A dualidade desa masa crítica ten nas eleccións de novembro ocasión privilexiada para decantarse.

Non estamos en tempos en que, unha suposta aliñación dos astros determinaba a interpretación da evolución dos humanos,. En EEUU e América Latina -agora mesmo en Brasil- os designios sacrais tenden, con todo, a invocarse aínda para validar propostas políticas moi do saeculum. Cando, nin sequera nos tempos de exacerbada cultura de cristiandade, se puido delimitar o modo en que o espiritual melloraba a xestión moral destes asuntos, a política real xa tiña os seus propios camiños. Maquiavelo expresaría paladinamente as complicidades que tiñan os medios cos fins e, aínda que en 1789 quedou máis deslindada do que os eruditos das hierocracias propugnaran, ao menor simulacro de cambiar a “orde natural” de como dicían que foran as cousas, as mañas de diversos clericalismos reviviron para orientar ao poder e pervertir a democracia.

Natureza do social. Fernando Sánchez Castillo, 2008

Na tesitura actual, non faltou quen vise que Pedro Sánchez puidese ter a “síndrome da Raíña Vitoria”, pola resiliencia que demostrou ante os ataques de moitos dos seus opoñentes. Para non perderse nesta espesura, Lewis Carrol xa deixou en 1865 algo máis que unha historia infantil; nas Aventuras de Alicia no País das Marabillas, o seu repaso aos tópicos da cultura e a arte da etapa victoriana propón un itinerario para orientar unha procura coherente da verdade.Para unha convivencia democrática, a falsa Tartaruga chamaba “tortura” a unha mestra que “máis que ensinar asañábase”, e descubría na educación que se preceptuada, como se reducía a ir “diariamente á escola”, “seguir os cursos ordinarios” e as súas naderías. “Sen tempo” para captar nada”, preguntábase:de que nos serve recitar todas estas bobadas se non as vas explicando mentres as dis?”. E nese panorama, Carrol introducía a dúbida na propia Alicia: “Quen diaños son? Ah! Ese é o gran enigma”, unha curiosidade primordial para que no uso das palabras -que significan “as cousas máis diversas”- advertísese que “a cuestión está en saber quen ha de ser o amo”. Esta preceptiva, é válida para orientarse neste presente se se advirte de substantivar a dualidade canónica en que se move.

 O canon PP/VOX

Quedou definido na súa primeira declaración da mañá do día 5 a reacción ao anuncio de Sánchez anticipando as eleccións. A lexislatura que terminaba fora unha «negra etapa» e o reto, para Feijóo, eran os desafíos que España afrontou hai medio século durante a Transición; o adianto electoral sería ocasión para unha ansiada reconstrución nacional. Agora ben, se ”os retos son comparables aos de hai cincuenta anos”, tras a ocasión de que “por fin fale a maioría”, a esperanza -en caso de ser elixido- é retrotraerse á inamobilidade dispositiva que sempre debeu haber ou, como moito, cara a unha derivación que, no tempo transcorrido desde 1975, estiman que debe ser moi distinta a como foi. Por conseguinte, cabe precisar que os puntos neurálxicos do seu inmobilismo programático serán os que, nesta mesma comparecencia acaba de mencionar: Outro trato  “a xornalistas, xuíces e membro das Forzas e Corpos de Seguridade do Estado" e, sobre todo, que "os cidadáns deixen de ser reféns": o Estado dispuxo de máis recursos que nunca e, oito anos despois (a contar desde a caída de Rajoy en 2018), o custo da vida é insoportable: faltan médicos, empeora o nivel educativo, a inmigración está descontrolada, sufrimos apagamentos… E a maior recadación de impostos non serviu parar parar o ataque á integridade territorial de Ceuta".

Quen seguise lixeiramente os debates parlamentarios destes últimos oito anos, advertiría as cuestións centrais sobre as que versaron, e o tratamento que recibiron en palabras, xestos e votacións os representantes do PP no que vén tratarse agora: vivenda, salarios, educación, sanidade e outros servizos sociais. Se a esta recortadora folla de roteiro, coordinadamente executada polas comunidades e concellos que controlaron durante este tempo  -co respaldo dos compañeiros de Vox e de Junts -, aplícaselle o método de Lewis Carroll, pódese determinar a que amo responde este canon político.

O canon progresista

A súa síntese, fixada na comparecencia de Sánchez en Moncloa, quedou a expensas de que os seus posibles socios na seguinte lexislatura maticen moito “erros” do pasado, é dicir, incumprimentos e inxustizas que se seguen advertindo en prestacións sociais principais a pesar do crecemento do PIB. Este ámbito “progresista” acolle opcións diversas en canto ao público, e críticas cara aos inconsistentes avances habidos desde a CE78. Ante un pasado de reticencias e freos da Administración do Estado, a sindicación dos problemas de moitos cidadáns e cidadás para resolver un problema vital como a Vivenda acaba de concitar en torno seu a sindicatos laborais como CCOO e UXT. A acumulación de cuestións respecto a salarios e outras condicións laborais, xubilacións e custos da vida -en aspectos como criar e educar aos fillos, sanidade e terceira idade-, inclinounos  a convocar unha FOLGA XERAL. Probablemente será na primeira semana de novembro, e permitirá advertir que, ao redor dela, virará, ademais da crise deste Goberno, a revisión do que fose o recente pasado vital do común dos mortais.

Entre responsabilidades propias e alleas, a gran diversidade de opcións de esquerda -en parte utópicas-, son relevantes para percibir o non alcanzado nos  50 anos transcorridos desde 1975. Como reflexo fiable, cantos docentes non tiveron os mestres debidos poderán advertir canto falta para que o sistema educativo dea cabida á utopía básica da igualdade democrática como leito da liberdade. As xeracións novas, aburadas polos cambios dos últimos trinta anos, os problemas non resoltos daquel pasado acumúlanselles aos seus. Son as máis interesadas en ver como saen parados os intereses comúns nas eleccións do 29N, pero mal imos cando algúns actores embarran o campo de xogo con alertas infundadas sobre o proceso electoral existente.

TEMAS: Políticas sociais.- Público e Privado.- Convivencia democrática.- Folga xeral.-Voto electoral.

MMC (Madrid: 06.10.2026)

A inquietude de futuro acirra as palabras que contan o presente

A memoria, gran motor que alenta a tensión narrativa, confire sentido ao que sucede no tempo.

Entre un venres e un luns -como o desta fin de semana- condénsase o recentemente acontecido no Congreso de Deputados respecto aos dous Reais Decretos últimos (que acababa de publicar o BOE/BOE), e tamén a historia dunha variable cantidade de anos vividos pola cidadanía. Quen aquel día falaron eran unha selección do pasado atesourado por millóns de cidadáns, pero o que nas súas comparecencias dixeron confirmou a baixa densidade das palabras para reflectir o sufrimento real de cantos, dun ou outro modo, teñen dificultades para sacar adiante a súa necesidade de vivenda digna. O quebracabezas de realismo social reflectido polos deputados ao redor desta cuestión é infinitamente pálido para as vívidas situacións que mostran os acampados na madrileña Porta do Sol, e noutras prazas e rúas de España, desde o pasado día dous de outubro.

É moi probable que as súas reivindicacións prosigan durante un tempo con gran intensidade, pero é seguro que antes das eleccións, o problema seguirá coleando con gran intensidade, sen que deixen de acompañalo os da Sanidade, a Educación, a atención ás persoas maiores e, coxunturalmente, a migración africana en Ceuta ou Canarias. As relativas novidades caracteriolóxicas dese conxunto, reflicten o futuro do que, durante o século XIX chamouse eufemístcamente “a cuestión social” nese mesmo palacio da Carreira de San Xerome. A eclosión que neste final de lexislatura están a ter problemas substantivos, non ben resoltos durante máis dun século, permite propoñer -como hipótese interpretativa do que sucede- que as solucións que, a partir de 1882 empezaron a propoñerse, coas iniciativas institucionais de Bismarck para unha Alemaña nacente, quedáronse curtas para este presente. Aquel “Estado Social”, inicio do que se chamaría en Europa “de Benestar” cara a 1945, e que comezaría en Francia “os 30 anos gloriosos”, ademais das serias dificultades que tivo para implantarse mediatizado en España, en todas partes tivo tropezos -desde o principio- coas restricións ao dereito de propiedade privada. Nas actas do Congreso, pódese ver a súa repercusión nas cuestións de Educación. Así o percibiu Yvonne Turin (1963) en A educación e a escola en España de 1874 a 1902 e, como analiza o recente libro de Morata: Os mestres que non tivemos, as xeracións posteriores á Guerra teñen ampla experiencia desa continuidade. Todo leva a cuestionar as limitacións que sempre tiveron as solucións propostas para liquidar os problemas xerados polas formas de pobreza social, máis aló dunha “orde” precaria de “seguridade social”, ás veces mesmo autoritaria.

A Historia de verdade

A cuestión ou cuestións sociais que están detrás dos desafiuzamentos -en sectores máis amplos que o da Vivenda- seguen vivas. O que a Historia destes últimos 144 anos mutou é a súa circunstancialidade exterior, incapaz de facer que sexan novas. E aí seguen, interpelando a un mundo en que o envoltorio tecnolóxico e mediático pretende que sexa distinto. Non cambiou o instinto depredador dos máis fortes, capaces de revestirse, mesmo, dunha suposta capacidade de redención da insegura e fráxil realidade que sofre a maioría. O feudalismo tecnolóxico e a súa cohorte de “pijerío” propicio vanse impoñendo a unha colectividade urbanizada, en que os máis ansiosos de poder protagonizan reclamos desmedidos de luxo, mentres os tentáculos mediáticos tratan asegurar a facticidade dunha nova era en que todo pareza novo, relucente e tecnocrático, sen chisco de humanidade para cambiar desde os seus áticos a estrutura dominante.

Nas voces autorizadas do Congreso, púidose ver, á parte de ignorancia en lembrar os obstáculos que o sector conservador/ultra puxo desde 2018 a toda reforma que implicase modificar o sacralizado valor da propiedade privada en asuntos e momentos diversos, como a pandemia, alugueiros e zonas tensionadas, pensións, bolsas, salarios ou xornadas laborais. Triunfantes na votación do día dous de outubro, esquecen, sobre todo, posibles reformas no relacionado con Vivenda, e tratan de burlarse do resultado negativo para a proposta que facían os dous R. Ds. Non só Feijóo, senón a súa corte de voceiras , liderada por Tellado e pola leonesa Ester Muñoz, sinalaron que Sánchez, se adianta as eleccións, “vai deixar a millóns de vulnerables na rúa”.

En certo sentido, non deixa de ser verdade. Aí seguen estando os pobres e as súas carencias. A pesar de todas as metamorfoses que a historia deparou á súa sorte, a atención que se lles teña seguirá indicando o fiel da balanza de calidade democrática dos gobernos deste país, pois en definitiva depende da amplitude de cidadáns cuxos intereses e problemas sexan capaces de atender. Isto é o que se xoga tras a evenemencialidade das demandas que, neste momento preciso, flúen da cidade efémera levantada na Porta do Sol e nas súas extensións a outras prazas e rúas de toda España. Ese clamor -o mesmo que estes mesmos días elevan os docentes de toda España coas súas folgas e manifestacións -  non o parará a traca de ranciedade  narrativa -do tipo de vén o “home do saco”- que xeran Almeida e Ayuso.

Sería gran mágoa para esta restaurada democracia que o intento, lento e complicado, da axenda político-social deste  Goberno quedase esmagado baixo as lastras das vías públicas. Mentres en Moncloa avalía as reaccións ante o acontecido no Congreso, antes de que o actual presidente de Gobierno decida adiantar as eleccións xerais, non debería esquecer que seguir “volvendo empezar” -como demandaba Lars Gustafson en Morte dun apicultor (1978), é o único modo de facer historia de verdade.

TEMAS: Dereito á Vivenda.- Dereitos á Educación e á Saúde.- Historia social.- Cuestión social e solucións políticas.- Estado Social e Estado de Benestar.

MMC (Madrid: 04.10.2026) 

Chegou o momento en que os deputados han de retratarse

Máis que un debate, o momento é dunha desafortunada coxuntura extrema de pronunciarse ante unha cuestión complexa e moi crispada.

Cando o pasado 28 de abril votouse no Congreso de Deputados a prórroga dos alugueiros, Junts votou xunto ao PP e Vox en contra. Antes de votar, Gabriel Rufián dicíalles  que a súa “prioridade nacional” víñase abaixo cando un tenedor ruso ou qatarí de 10, 20 ou 50 vivendas viña indicar que era “o nacional”. Ao seu modo de ver -que hoxe reiterou-, compartían con eles a bandeira do diñeiro rendible e, despois de ensinarlles un billete de 50 Euros, cominounos a que o pensasenn, pois pertencían á “Champions do patriotismo”, responsable de que “tres millóns de persoas” vivisen aquel día “máis angustiadas”. É altamente probable que cando termine de escribir esta columna de opinión, o número de violentamente afectados seguirá crecendo, se os dous reais decretos que se votan a esta  mañá non saisen adiante.

Lorem ipsum, Fernando Sánchez Castillo, 2021

Tamén é moi posible que, cando termine este venres dous de outubro de 2026, se dea por terminada oficialmente esta lexislatura. Nest  momento, moi preto da Cámara Baixa do Parlamento español, na Porta do Sol, segue aumentando o número de persoas que, en protesta polos problemas que simboliza a xestión dos espazos habitacionais, seguirán sindicados para sacar adiante fortes reivindicacións despois do éxito que tiveron co caso de Maricarmen, a anciá que fora desafiuzada do seu piso nas proximidades do Retiro. Non parece intimidalos que desde o Concello e a Comunidad de Madrid se difundan relatos sobre a súa agresividade por ocupar chan público no centro urbano, ou por un suposto vandalismo ao subverter o emblema do oso e o madroño para unha lectura menos adozada da realidade social da cidade.

Esta mañá é, sen dúbida, un instante profundamente significativo, polo cargado que vén de elementos indicativos para o devir democrático en España. Tras o debate dos dous decretos sobre Vivenda -que os deputados están a empezar a dirimir-, conflúe un pasado de intereses contrapostos en que o papel mediador do Estado consolidando o seu ser Social tropeza con serias dificultades. A de sacar adiante esta normativa reguladora enmárcase de cheo no ocorrido desde a moción de censura ao Goberno de Rajoy o 01.06.2018 e a dimisión deste segundo o artg. 114 da CE78. Deu paso á investidura de Sánchez como sétimo presidente da restaurada democracia española, e foi un tempo infestado de obxeccións e freos dos seus opositores ao despregamento tranquilo dunha gobernabilidade razoable. A acumulación de problemas alleos, como as Dinas e incendios, ou  asuntos como o de Ceuta, choveu sobre un chan infecundo para o diálogo e a transacción e, en pouco máis dunha semana, se a Vivenda podía dar ás a este Goberno -para saír airoso uns meses máis-, a solución decretada probablemente sexa colapsada a fin de que moitos dos votantes sobreentendan que estes progresistas non son de fiar, porque decentes-decentes, patriotas e defensores da españolidad de España só son eles.

A hora de retratarse

No dualismo dialéctico, o relato do que se conta volve, unha vez, máis a priorizar o vello discurso de opostos que tanto xogo deu a vellas ideoloxías, colonialismos e xustificacións autoritarias para dominar o que fóra. Estar constantemente co ben e o mal na boca, para impoñer aos demais un determinado modo de ver a realidade é moi perceptible na apropiación que se fixeron desde os remotos tempos do Imperio Asirio quen se fixo co poder. Quen como Peter Brown (Poder e persuasión) ou Tom Holland (Dominio), seguiron as reviravoltas do poder e os seus modos de convencer a quen non o teñen poden advertir o velleiro que é o modelo que hoxe se representa na Carreira de San Xerome con motivo destes dous reais decretos sobre vivenda. Aí seguen irreconciliables o ben e o mal, incapaces de atopar arranxo ao evidente, esperando a que apodreza ou rebente todo.

“Chegou a hora de retratarse” -dise -, e éo tamén de revisar a fondo de onde vén esta persistencia en repetir, máis ou menos disfrazada mesmo de relixiosidade variada, esta práctica, supostamente virtuosa, de crerse que se defende o ben cando o asunto de que se trate favorece intereses de rendibilidades propias, e de que se pelexa contra o mal cando se albisca que os estorba. Habendo en España tantos millóns de persoas necesitadas de vivenda e, doutra banda, tanta preocupación por espremer como negocio desregulado o espazo habitable das cidades -mentres unha gran parte do territorio é España segue baleira ou baleirada-, debería rexer outra cultura da vida democrática, capaz de debater a fondo as cuestións que impiden a satisfacción dun dereito de todos e todas.

De paso, aínda que pareza outro asunto, o panorama crítico que se percibe neste momento é, en gran medida, un reflexo máis das carencias educativas que padece a cidadanía española. Non é que a educación que temos sexa a causa diso, pero a prolongada existencia dun sistema educativo sen os mestres debidos contribúe o seu a que, de rebote, a distinción entre o ben e o mal que exista nas cuestións de vivenda se confunda co triunfo da máis estrita conveniencia. É a cultura educativa a que transmite e reproduce a agudización dos intereses que predominan no ámbito social dominante, gran parte das veces favorable aos intereses privados de moi poucos grandes propietarios. É no sistema educativo onde se segue cultivando unha constante Cultura da satisfacción, favorable sempre aos posuidores, como aseguraba John Kenneth Galbraith no ano 2000. De momento, é esperanzador o exemplo de quen, en Sol e noutras prazas de España, están dispostos a saír á rúa para demandar a posibilidade de vida para todos e todas, libre, dialogante e igualitaria. O humanismo e a decencia democráticas están en xogo.

TEMAS: Decretos de vivenda.-  Cultura educativa.- Igualidade democrática. Solidariedade e civismo.- Cultura da satisfacción.

MMC (Madrid: 02.10.2026)

Hai momentos da Historia en que os problemas se acumulan

Neste, os que xera a escaseza de vivenda, son insostibles, e reflicten os recortes da Educación e a Sanidade públicas.

Estas dificultades non son de agora mesmo; constituíron sempre un fondo de armario constante na historia española, igual que no século XIX a carencia do pan, cuxas subidas de prezo provocaban manifestacións nas rúas. Xa no século I d.C. Marcos 14, 7, Mateo 26,11 e Juan 12,8 concordaban en que Jesús dixera: “aos pobres terédelos sempre convosco”. Antes da última restauración democrática, a pobreza de fondo que traslucían estas cuestións sociais, fora obxecto dunha atención máis ou menos paternalista, moi limitada en prestacións. Entre outras mostras, o urbanismo recente tan poucas “casas baratas” dispuxera para acoller a emigración interna dos españois, que o chabolismo masivo nas periferias fixo xurdir tómbolas benéficas publicitadas para que alguén cumprise a ilusión de ter “pisito”. Con este título fixo Marco Ferreri unha película neorrealista que retratou en 1959 máis de 20 anos de historia da pobreza española. Despois, o artigo 47 da CE78 veu a demostrar que a aspiración a unha vivenda digna e a un urbanismo razoablemente vivible só tivo pálidos reflexos lexislativos; tanto vale para criticar aos gobernos central e autonómicos -polo non feito e o mal feito-, como para seguir invocando outra alternativa crible.

A peculiaridade este momento é a súa coincidencia con similares cuestións en Sanidade e Educación, ámbitos en que os modos de desafiuzamento teñen aparencias menos agresivas para mostrar a súa incidencia. Concretamente, no segundo destes ámbitos de acción social, os seus responsables atoparon maneiras para furtalos da guerra mediática invocando a “liberdade” de mercado. Os Informes periódicos de PISA demostraron ser útiles para achacar á etapa de xestión do adversario político as insuficiencias da clasificación estatística de competencias advertidas nos mozos e mozas de 15 anos. Nas comparacións, a pobreza estrutural da escola de todos tende a obviarse, igual que se salva a privada non mostrando como, na convivencia común, non axuda a corrixir a continuada exclusión dos sectores máis pobres. Este simplismo estratéxico oculta sempre o privilexio da propiedade, non axuda a mellorar nada e, na práctica, opera nestes ámbitos principais de acción social coma se de “dereitos impropios” se tratase.

Así foi ata o de agora e, por máis que neste recentemente iniciado curso a conxunción de asuntos dea unha dimensión crecente á destrución e desatención dos medios públicos para liquidalos, o risco é que as solucións non sobrepasen a dimensión de parches para saír do paso. Confírmase, en todo caso, o principio de que a atención á pobreza sempre marcou as diferenzas entre uns e outros momentos políticos da Historia. A herdanza de Roma segue viva; os ricos da República atoparan no everxetismo unha fórmula para impoñer relacións pacificadoras cos desposuídos e, desde o século IV, a caridade substituíunas de tal modo que, as metamorfoses do uso político da pobreza aínda rexían no século XIX e XX, ata que as políticas sociais do Benestar, e as súas prestacións alcanzaron a ser un dereito. Desde 1979, con todo, a súa crecente deterioración, incentivado pola reclamación neoliberal, volveu impoñer fórmulas do pasado político. E con elas a necesidade de que os cidadáns protesten vendo que se van ao traste os logros conseguidos.

De quen é o que merece a pena

Está a cambiar a contorna sociopolítico, e a atención aos pobres -carentes dos dereitos ao benestar básico- crece en provisionalidade. O recente Informe PISA, e a súa proximidade ás manifestacións de docentes -anunciando folga indefinida desde o 14 de outubro-, sumada ás reaccións que está a suscitar o caso de Maricarmen -a señora maior e dependente, que foi expulsada por orde xudicial do seu domicilio-, e ao malestar que segue suscitando o acontecido en Ceuta desde o 30 de xullo, xera a sensación de que nada funciona. Esta conxunción, con todo, é unha extraordinaria circunstancia, moi apta para reconducir medidas apropiadas ao ser de cidadáns conscientes. Nunca as haberá se se permite que o simplismo tome as rendas, ou que a súa unilateralidade reitere a incuria e a desgana tras floreos patrioteiros. As políticas sociais herdadas da Roma imperial -servatis servandis- non difiren moito da existentes para que os grandes propietarios e os seus mentores publicitarios non se inquieten. Desde entón, nin desapareceu a riqueza, nin tampouco a orde socioeconómica que a sustentaba; capaz foi, con todo, de alterar o valor que lle daba o Evanxeo á actitude de pobreza nas Benaventuranzas. O mesmo cambio semántico que fixo operar o paso do camelo pola porta da agulla produciuse no Estado de benestar europeo desde a caída do muro de Berlín en novembro de 1989.

Esta clave, que permite entender como, tamén en España, creceu a desatención social en Vivenda, Sanidade e Educación, para volver a políticas sociais que lembren as anteriores á existencia do Estado de Benestar, non debe perderse de vista. A tardía introdución no club de Europa facilitou que a atención dos problemas que padecen principalmente os sectores de peores percentís na participación da renda do PIB sexa das máis deficientes do selecto grupo de países. E hoxe a calidade da democracia reséntese, condicionada pola minguada calidade do exercicio dos dereitos que lles asisten. Canto acontece estes días debería contribuír, sobre todo, a non esquecer como o medo e a inseguridade seguen sendo rendibles. Se non se esquece a existencia de beneficiarios de bens esenciais como a Sanidade, a Vivenda e a Educación, será máis fácil advertir que a súa patrimonialización favoreceu a uns poucos dos niveis superiores de renda. Dispoñen deles cada vez máis nun omnipresente mercado, o beneficio rendible da súa desregulación crece e, na medida en que a Educación digna non é accesible a todos, os algoritmos dos medios dixitais fan crecer as oportunidades de crecemento dunha clientela sumisa, colonizada con aparencias de distraída diversión.

A acampada que leva dous días na madrileña Porta do Sol -sumada á de Ceuta- reta unha orde social limitada a moi poucos. O debate deste martes no Congreso de Deputados sobre o alcance dun novo decreto sobre vivenda, dará sinais inequívocos diso. Permitirá ver como o dereito de propiedade de sempre conta con respaldos para que os seus principais detentadores se sigan sentindo os gardiáns da “orde natural” das cousas importantes.

M. Menor 28.09.2026

TEMAS: Os dereitos de Vivenda, Sanidade e Educación.- Dereito de propiedade.- Políticas sociais.- Convivencia democrática.- Historia social.

 

 

A ansiedade de poder é disruptiva da convivencia

Sen a paciente racionalidade dunha educación que propugne o interese xeral, os atallos da prepotencia e a estupidez impóñense.

Hai cursos que empezan desnortados e decididamente tortos. As xeracións do 26-27 levan no seu pedigree  denotacións de probables tropezos. Non é xeremíaco lamentalos, senón constatación fiable de cantos sofren non ter adolescencias cos mestres debidos. Eles testemuñan e documentan unha educación que foi curta; non consistiu precisamente en fortalecer a democracia ou os dereitos humanos, e si moi estreita para aceptar ao común cidadán. Talvez por iso, as criaturas que acaban de empezar o cole, se viron e oído nas pantallas o que aconteceu no Congreso de Deputados, escoitarían a mentores da necesidade de instaurar outra situación constituínte de España, o que non tranquiliza.

Guernica (detalle). Picasso, 1937

Perdido o norte constitucional vixente, diversos métodos ensaiados desde a moción de censura a Rajoy en 2018 non lograron alcanzar o Goberno central, e o oportunismo dos acontecementos fronteirizos de Ceuta exacerbou as ansias dalgunhas persoas para alcanzalo. Nesta présa, Ana Vázquez, voceira do PP nas  sesións de control, foi expulsada onte do Congreso por exhibir como argumento un spray de gas pementa. Ese enxeño acompañou as súas preguntas sobre “a nova normalidade de Ceuta”, e con impaciencia disruptiva chamouno “material escolar”, imprescindible na cidade do Estreito. Metida nun xardín sobre a legalidade de se o que esgrimía era unha “arma” en lugar prohibido, exhibiu a súa autoridade a un subalterno para que despistase a súa actuación. Marcada a súa distancia da realidade, o que suxería coas súas palabras era unha verdade allea ao que visen outras persoas. Polas terras de onde é oriúnda, próxima á igrexa visigótica de Santa Comba de Bande, o paso da Vía XVIII do Itinerario de Antonino -emperador romano entre o 138 e o 176 d.C.- por Aquis quaerquernis facía circular maneiras mellor codificadas para convivir. A urxencia por demostrar  aptitudes directoras de Interior, e mellorar a Marlaska despois das eleccións, frouxea. Para quedar ben -non só ante Feijóo e os seus despois do longo aplauso ao seu teatriño-, está por ver se acelera o responsabilizarse do acontecido; hai un expediente aberto polas afeccións respiratorias producidas en doce persoas.

Pola súa banda, o mércores coñeceuse que o tenente coronel retirado, Francisco Bendala, instara en público a un golpe de estado xa, e aínda que o Ministerio de Defensa sinalou que, estando retirado, viña ser “un civil máis”, non implica que estea exento de que a Xustiza abra dilixencias sobre un xesto dubidoso sobre o cumprimento da Constitución. Como todo cidadán, está obrigado a cumprila e, sen ese deber, non se entende nin son esixibles os dereitos que ampara de todos e todas. Dubidalo tamén cuestiona que fose desde a CE78 o ensino escolar dos dereitos e deberes cidadáns, ou a igualdade educativa sen privilexios.

O idiota que viaxa

O mércores tamén estivo sinalado por outro incidente, de non menor entidade democrática. A execución dunha sentenza de desafiuzamento a unha anciá, no distrito de Retiro, congregou unha relevante manifestación ante outra casa da rúa Martínez Campos, en que a compra e posterior posta en venda dun ático pola Comunidade madrileña levanta sospeitas de fraude. As connotacións deste desafiuzamento, especial entre os máis de 4.000 levados a cabo no primeiro semestre deste ano, contrasta, sobre todo, a privilexiada atención ao famoso ático co descoido á invalidez e avanzada idade desta señora. Esta choiva sobre mollado fai moi posible que a desatención a este multitudinario desaxuste -que  impide unha vida decente a moitas persoas- derive en símbolo de protestas nos meses vindeiros. Síntomas hai de que continuarán, cando máis dun 60% do alugueiro está en mans de grandes teedores; este sector social non acaba de estar consensuadamente regulado, e o desafecto político entre a xente nova vai en aumento, igual que en Nova York e nas eleccións alemás, particularmente na cidade de Berlín. O encarecemento do espazo habitacional é razón política principal en España, onde é hoxe a primeira das preocupacións nas sondaxes de opinión.

En barrios e zonas tensionadas polos cambios socieconómicos, as demandas xa motivaban en 1978, que o artigo 47 da CE sinalase que “Todos os españois teñen dereito a gozar dunha vivenda digna e adecuada” e, en consecuencia, que “os poderes públicos promoverán as condicións necesarias e establecerán as normas pertinentes para facer efectivo este dereito, regulando a utilización do chan consonte o interese xeral para impedir a especulación”, e “a comunidade participará nas plusvalías que xere a acción urbanística dos entes públicos”. Despois de 71 anos vivindo nun piso, que a unha anciá como a desafiuzada onte,  lle quixesen subir o alugueiro un 250%, non parece tocar teito. Que non é unha excepción percíbeno especialmente os menores de corenta anos, e moitos o seguen aprendendo cando, para estudar, deixan a vivenda dos seus pais e pagan habitacións a 800 euros mensuais. Cando quedan a soas cos seus colegas -do mesmo xeito que sucede nas rotacións dos pisos turísticos- cren estar na gloria. Xeran molestias aos seus veciños e o seu modus vivendi provoca a estes, canda outras causas de xentrificación e rupturas veciñais, unha vivencia forte da intensa provisionalidade das súas vidas.

Neste contexto segregador, as persoas maleducadas estórballes que a democracia sexa comunidade. Despois da IA, a súa norma xeral, competitiva, é a de O idiota que viaxa, que Francisco Jurdao editou en 1992. Así chamaba Jean Didier aos turistas, e  parece que idiotas deban ser, a diario, os cansos desta Horda dourada, metáfora que Louis Turner aplicaba en 1991 a cantos a súa inquietude por viaxar apenas lles custea paquetes turísticos despersonalizados.

TEMAS: Democracia e convivencia.- Educación cívica.- Sistema económico e políticas educativas.- Políticas de vivenda e política turística.- A educación social do Parlamento.

MMC (Madrid: 24.09.2026).

En Ceuta, anda solto un pasado que non morreu.

 

Tras os oportunismos, o verdadeiro conflito dos cincuenta e tres últimos días replica pulsións antigas dos humanos: o odio e a prepotencia.

Houbo un tempo non afastado en que era heterodoxo dicir que en España houbese racismo; unha suposta harmonía das tres culturas nos tempos de Alfonso X e os tradutores de Toledo encubría abundantes abusos dese suposto. Como outros tópicos dunha Historia imposta, só era parcialmente verdade. O que estes días sucede en Ceuta non é que tres, senón catro culturas -pois a presenza de indúes no pequeno comercio desta cidade é abundante-, teñen dificultade para volver á “normalidade” das diferenzas e distancias que estrañan; moitos e moitas ven “anormal” o que, desde o 30 de xullo, consideran “invasión” das súas rúas, e dan renda solta a actitudes xenófobas.

O cabaleiro, a morte e o diaño. Alberto Durero, 1513.

No calendario político, o momento brinda a uns e outros unha inmellorable oportunidade para unha pelexa máis ante os seus posibles votantes, en vésperas das próximas eleccións; permítelles presumir de eficiencia e, sobre todo, é ocasión para que os máis descontentos co Goberno central poñan pegas a posibles solucións locais. Vellos problemas non ben resoltos, e a invención dalgúns máis, retardan acordos necesitados de consenso, mentres os gobernantes, á defensiva e tratando de concertar vontades, procuran saír do paso como poden. Entre afectos e desafectos, agroma todo tipo de desencontros e, ao lado ultra -con vocerío crecente despois do visto en Alemaña- menudean as palabras grosas de agraviados  no que supoñen a “orde natural” das cousas, acorde con que os fortes impoñan as súas regras.

Neste punto, coinciden en parte tamén os defensores dunha “orde” civilizada; as imaxes do que as cámaras filman estes días en Ceuta   créanlles incerteza sobre cumprimentos constitucionais, Dereitos Humanos e tratados políticos, ben sexa con Marrocos, con EEUU ou coa UE. Inducidos así a prestar atención a unha situación crítica, dan en pensar se o presente avanzou moito respecto a un pasado que, supostamente, pasou. A importancia crecente do posible que é hoxe dispoñer de información desinformadora -e cos donos da IA en pelexa por mellorar dividendos de empresas dotadas de máis recursos financeiros que moito Estados- non é banal lembrar que a situación se presta a manipulación manifesta, pois fai saltar as mesmas reaccións dos humanos da Antigüidade, desde a que hai testemuños de como a acumulación do medo propiciou falsos redentores, colonizadores e imperialistas. A liberdade e “a orde” que invocaban resultou ser o timo da estampiñaa, pero de novo claman por facer Historia.

O “dereito natural”

Quen lese Dominio, de Tom Holland (2019), advertirían a énfase que pon na “orde” inspiradora do “dereito natural”. Despois de apuntar como, tras moitas séculos de poderosos reis apelando aos deuses para xustificar o seu esmagador autoritarismo posesivo, céntrase en como os estoicos imaxinaron cara ao ano 312 a. C., que, en si mesma, a Natureza era divina, e que vivir con ela era vivir en harmonía con Deus, quen puxera nos humanos “a conciencia” ou capacidade de distinguir o ben do mal. Cicerón -gran admirador destes filósofos-, chegou a dicir  que cantos percibisen a ilación de causas e efectos que se producen na Natureza serían capaces de captar o que acontecería no futuro. E Holland resalta como esa conxunción de ceo e Terra viña ben aos romanos, que estaban en plena expansión imperial e a piques de facer que Roma fose o centro da “orde” económica, político e social, máis poderoso de cantos houbera. Esta noción do mundo -onde combatían o ben e o mal- subordinaba as capacidades das lexións romanas para facerse co control do Mediterráneo e chamarlle Mare Nostrum: o “dereito romano” confirmaba o dominio da “orde” que impoñían os seus lexionarios, e filósofos como Posidonio facían ditirambos á “Pax romana”. O dominio que lograron exercer sobre un territorio tan extenso durou, en principio, ata o ano 476 d. C., facultouos para impoñerlle o seu poder absoluto e un sistema produtivo escravista, e a súa herdanza quedou viva nos feudalismos aristocratizantes que seguiron.

Desde 1789, non parece, ademais, que a “orde natural” deixase de estar en mans de quen ostenta o control e o dominio real do territorio. Se aquel mundo do ben e o mal se impuxo no afastado pasado -e entre 1922 e 1945 dominou tanto-, neste presente todo parece orientarse a que a moral dos fortes se impoña. Oíndo a Trump expresarse, quen trate de entender que acontece ou que predícase dentro e fóra dos parlamentos verá que a “orde internacional” e o que debería rexer de inmediato en Ceuta e en todas as cidades que se solidarizan con ela chamándose españolas pouco adiantan se os determinantes que rexeron o pasado seguen vivos. Os libros escolares de Ciencias Sociais non adoitan incidir nas brutalidades que conlevou sempre a imposición da “orde” duns sobre outros. En Ceuta, ben claro quedou onte -no agravio a unha deputada-, a marca de “orde” que está a aflorar en España. Despois de máis de 40 anos sen os mestres debidos, pivotan sobre Ceuta tensións múltiples da “orde” colonial establecida desde máis aló das fronteiras europeas, en que “o poder global” o detentan uns poucos individuos. É a “orde natural” de sempre, e o raro é que quen o padece e quen o promove coincidan en encomiar o estupendo que é rearmarse contra o mal “invasor”. Tan benéfico é sempre, “pola graza de Deus”, para gloria dos emperadores e os seus émulos, que na súa “orde” os damnificados non existen, e Hammurabi imponse sobre os supostos  dereitos humanos.

TEMAS: Dereitos humanos.- Dereito natural.- Orde natural.- Orde internacional.- Dominio e poder.

MMC (Madrid: 21.09.2026)

O futuro democrático non é posible sen un presente educativo coherente

As xeracións actuais seguen sen ter mestres e profesores capacitados para educar a todos, non só aos selectos.

O característico de “a cultura” é modificar as supostas limitacións naturais con doses sabias de intelixencia. O bipedismo e a oposición do polgar, tan apta para o 40% do que, a diferenza doutros primates, facemos coas mans, fai máis de 2 millóns de anos que modificaron as condicións naturais do homo sapiens. Na parte máis moderna do cerebro, na que o neocórtex ocupa case a metade do seu volume, a manipulación fina, ademais dun acto de percepción e planificación, é tamén de movemento e acción. Segundo os gregos, a man prolongaba o cerebro ao inventar ferramentas; melloraba as condicións de vida e dispoñía de novas capacidades para solucionar problemas. Anaxágoras dicía que o ser humano é intelixente grazas ao uso das súas mans, o que deu pé a Benxamin Farrington para escribir, en 1949, O cerebro e a man na antiga Grecia (Ayuso, 1974).

Guenica. Pablo Picasso, 1937 (detalle)

Se o pensamento e a técnica evolucionaron xuntos, e a capacidade de razoar desenvolveuse grazas ao traballo manual, é moito o que hai que explicar acerca de como hoxe parecen mundos distintos, opostos e, con frecuencia, moi mal avidos na dinámica socioeconómica. A pesar das revolucións de finais do XVIII e primeira parte do XIX contra un feudalismo de privilexiados, as burguesías triunfantes das revolucións modernas estableceron, por camiños complementarios ao do dominio do sistema produtivo, unhas regras en que unha sociedade de clases contrarias pensase máis na supervivencia e interese individual que no do común, debería democratizar a convivencia. Ata 1882, non apareceron leis sociais que obrigasen ao Estado para emendar esa vía. O sistema educativo -que por entón trataba de xeralizarse como “universal” ara votar- modificou pouco aquela tradición aristocratizante e diferencial. En 1983, Carlos Lerena mostrou en Reprimir e liberar, como a educación e a cultura socioecoómica se entreveraban. Desde Durkheim e Weber, a socioloxía crítica alentaba ese tipo de análise; Bourdieu, Passeron e outros estudosos da Sorbona -de onde Julia Varela, e a súa colección de libros na “Xenealoxía do poder” para a editorial de María Fuentetaja-, enseguida proporcionaron recursos deste tipo para a reflexión pedagóxica. Deses anos son tamén estudos desmitificadores dunha educación esencialmente ancilar do sistema socioeconómico, reprodutora das súas desigualdades. En EEUU, S. Bowles e H. Gintis, estudando a constitución do “capital humano” dos empregos , mostraran en Schooling in Capitalism America (1976) as raíces desas inequidades ao advertir como os niveis de intelixencia individual que se contrataban tiñan pouco que ver cos que a escola xera, en que a orixe social e as desigualdades de renda pesan moito máis. En 1971, Ch. Baudelot e R. Establet xa estudaran en A escola capitalista en Francia, como os filtros que supoñen os distintos niveis e etapas educativas aseguraban o dominio burgués do sistema a fin de que non se desviase dos seus intereses de clase. Sucedía especialmente no acceso a uns ou outros postos de traballo, de maior ou menor prestixio social e diverso rango económico, pero tamén era visible no modo en que o sistema se apuntaba a “a igualdade de oportunidades” que, sen modificar case nada, xustificaba unha insuficiente e tranquilizadora meritocracia que non alteraba a desigual estratificación social.

“Cultura escolar” e educación

En paralelo, fai moito que o manual e o intelectual parecen separarse definitivamente, para xustificar a violencia simbólica da escola sobre os grupos inferiores da sociedade. Confirmárono estudos como os de Bernstein en Clase social, Linguaxe e Comunicación, ao observar como os códigos lingüísticos das familias entre 1971-1990 -restrinxidos ou elaborados- tiñan gran relevancia para a comprensión do tempo e espazo escolar. Dentro del, o seu vocabulario -e o idioma único na España multilingüistica do franquismo-, sumados ás  pedagoxías con que se educaba, e ao trato disciplinar ao uso, propiciaban un ensino carencial, en que os docentes, crédulos de ascender socialmente por selo, desde unha posición moitas veces desclasada e sen formación apropiada afanábanse en que o seu alumnado interiorizara o deber de ser acríticos. Ata que punto esa “cultura escolar” se corrixise despois da CE78 é clave para interpretar o éxito educativo que tivesen as políticas educativas e, así mesmo, o valor dos Informes PISA desde que empezaron no 2000. Cando Jurjo Torres publicou en 2005: O currículo oculto e, en 2007, Políticas educativas e construción de personalidades neoliberais e neocolonialistas, subsumía estas reflexións

Os problemas da IA, non só como ferramenta, senón como modelo paradigmático de produtividade competitiva xeoestratégica, son posteriores aos  que o seu mal uso xera no sistema educativo. A incoherencia deste para desenvolver unha convivencia cívica insegura para moitos xa estaban aí desde hai máis de 200 anos. Por tanto, sen remover hábitos incrustados no imaxinario colectivo, que canalicen as decisións políticas cara a unha educación común valiosa, todo seguirá moi parecido a como case sempre foi, cando non existía a IA nin as pantallas dixitais. Do pasado remoto, arrástranse culturas diferenciadoras, que se acomodan a reformas aparentes; Peter Brown, por exemplo, estudou en Poder e persuasión na Antigüidade tardía  (1989), como as comunidades cristiás do século IV d.C. adoptaron o núcleo das formas educativas e rituais que cultivaban a aristocracia romana e helénica, capaces de cambiar o sentido evanxélico da parábola do camelo e a porta da agulla sobre o uso da riqueza. Moi parecido é o que trasloce “a cultura” actual da escola, en que o peso doutras anteriores subsiste no tipo de profesorado, de currículo e regulamentos internos, condicionan o seu civismo democratizador. Vellas querenzas expresaba Sainz Rodríguez na súa Reforma do Ensino Medio para as “clases directoras” en ascenso social; desde 1938, apenas se corrixiron e, agora, despois de nove leis orgánicas, aquela desigualdade educativa segue marcando o futuro político da democracia. Coa IA, a súa reprodución crecerá a máis ritmo, mentres subsista a pobre cultura do sistema educativo na súa dinámica interna.

TEMAS: Riscos da IA.- Cultura interna do sistema educativo.- Políticas educativas e sociais.- Educación democrática.- “Culturas escolares”

MMC (Madrid 17.09.2026)

Os mestres que non tivemos condicionan un presente democrático

Son moitas as xeracións cuxa experiencia escolar non logrou estar á altura do que debía ser

Jorge Wagensberg escribía en 2006 que “vivir é transitar desde o case todo é verdade cara ao case todo é mentira” (A máis como menos por que, páx 18). Co paso dos cursos académicos e a entrada imparable dos novos, na volatilidade que encerra esa afirmación ten gran importancia, sen dúbida, “a experiencia”. Esta competencia, sempre tan escorregadiza como o paso do tempo, aplicada á historia do sistema educativo, permite observar a gran influencia que na xeneralización da súa dignidade cualitativa exerceu “a cultura” política ambiental como punto de partida e, tamén, como obxectivo incumprido. Máis aló de aprender a situar datas e personaxes de diversa celebridade, o significado que os etnógrafos e antropólogos atribúen ao concepto “cultura”, simboliza o aprecio dunha comunidade humana a uns ou outros xestos e actividades, a uns ou outros obxectos e rituais, que confiren importancia a uns ou outros asuntos e, entre eles, á educación que poidan desenvolver os docentes nunha comunidade. É dicir, que a relevancia que teñan os mestres e mestras, herdeira da que houbese en etapas anteriores non é indiferente á cidadanía; expresa a estima que ten á escola e os seus docentes.

Trasmundo. Laxeiro, 1946 (detalle)

Nas análises de situación da educación escolar adoita prestarse atención a se alcanza ou non determinados estándares básicos en aprendizaxes, levando a atención dos medios á súa “mellora”. A súa contabilidade estatística adoita fixar un determinado nivel de “calidade”, que permite comparar centros e, tamén, países e, indirectamente, a xestión política de Comunidades dun país. Deste cariz competitivo son algunhas enquisas patrocinadas por instancias como a OCDE ou o Banco Mundial, en que as competencias que estimulan teñen máis que ver co sistema produtivo globalizado, que co que realmente necesitan “todas” as persoas alcanzar: capacidade comprensiva dunha realidade sempre complexa e cambiante, que lles facilite convivir na pluralidade dun mundo conflitivo e pendente do cambio climático en que está a Terra

En consecuencia, o interese da posición que alcanzase o alumnado español de 15 anos en tales estándares respecto a outros países da OCDE é nulo se non induce a corrixir rutinas dun pasado, en que o trato pedagóxico -cando o había- expresaba niveis altos de “fracaso escolar”. O que nos Informes PISA aflora respecto á lectura non obedece ante todo á IA e os móbiles. A súa incidencia superponse a un analfabetismo e semianalfabetisno non corrixidos desde 1812 ou, se se quere mellor, desde 1975. Antes de que os móbiles e pantallas se xeneralizasen, os hábitos e calidades da lectura poucas veces tiveron suficiente atención máis aló da “lectura mecánica”, e fráxil segue sendo a que se presta a quen, por razóns anteriores a que pisen unha escola ou un colexio, son candidatos ao “fracaso” e ao “abandono escolar”.

Cara a unha análise lonxitudinal

O aprecio a “todos” e “todas” na educación non é realmente igual, como sabe moi ben unha minoría que procurou sempre a distinción escolar dos seus fillos e fillas. A continuidade desa preocupación selectiva -como a de moito actos de beneficencia- fai máis urxente non perder de vista se as xeracións de españois e españolas tiveron os docentes debidos, ou se os que lle tocasen foron os que a sorte lles deparase; nos recordos de infancia, a disxuntiva tras os ocos da memoria mostra se estaban ben preparados para educar ou se só lles interesaban quen soubese repetir os tópicos de catro ou cinco áreas cognitivas e asentían ás máis adoutrinantes. Os docentes de idade avanzada non esquecerían que, na oposición que lles deu paso ao seu inicio profesional, valorábase a súa capacidade memorística e, despois, que, desocupados da súa liberdade de conciencia para “ensinar” e “educar”, non transgredisen a “cultura escolar” dominante. Pois ben, no último Informe Pisa hai reminiscencias dos últimos 90 anos do sistema escolar e dos hábitos familiares. Sumado o un e o outro, insignia máis que o simplismo con que adoita incidir no debate democrático, e a sociedade sabería máis a que carta quedarse ante as mencións a “a liberdade de elección de centro”. A educación dos cidadáns en España é testemuña de múltiples carencias “históricas”, e a súa xestión segue sen ser valiosa para moitos dos seus destinatarios. Esta constante, que as súas múltiples reformas non emendaron, aparece na Constitución de Cádiz e pervive tras a Lei 23/2020 -a LOMLOE. O máis “histórico”, por repetitivo, é a deficiencia sistémica ante asuntos non atendidos como o da desigualdade ou unhas dotacións deficitarias para unha “educación común”. Durante 208 anos -aos que se han de sumar os 6 últimos- este descoido sempre quedou á espera de tempos que non chegaron. As manifestacións de docentes con que empezou o curso, máis as FOLGAS anunciadas evidencian pouco aprecio da Administración  a moitos dos aspectos centrais dun sistema educativo digno para todos. Tras o bo trato que reclaman os docentes está a atención debida ao alumnado, mentres crece un negocio que sempre tivo privilexios. Esta esquizofrenia, medrada desde a CE78, estimula o individualismo clasista, hostil á convivencia democrática.

O curso académico actual -coa súa expectativa de eleccións xerais- non é o mellor momento para un debate sosegado sobre o que non foi a educación española nos últimos 90 anos, pero o seu futuro como instrumento democratizador está en xogo. Moitas xeracións de españois e españolas non tiveron os mestres e mestras debidos, e  un terzo de mozos e mozas segue atrapado hoxe nun semianalfabetismo persistente. Neste presente inquietante, os presaxios da distopía de Orwell en 1984 (editado entre 1947-48) non son divertidos, como non o eran as conclusións de Defoe en 1865, ao final do seu Diario do ano da peste.

TEMAS: Problemas do sistema educativo .- Expectativas do curso 2026-27.- Políticas educativas.- Analfebetismo e semianalfabetismo.- Informe PISA.

MMC (Madrid: 14.09.2026)

Seguir de pobres era un horizonte vital

O Informe PISA constata a vixencia desa inclinación en moitas vidas.

En 1951, Ignacio Aldecoa escribiu un dos seus contos máis certeiros sobre aquel mundo de finximentos . En Seguir de pobre, unha cuadrilla de seitureiros vivía un verán moi distinto do que ao escritor arabés pintaba a propaganda das Caixas de Aforro, onde as espigas de trigo acompañaban a unha hucha de barro e falábanlle de alegres labregos con “parellas de bois, vacas, maquinaria agrícola e un fillo estudando na universidade ou o seminario”. Aquel aire “de felicidade conquistada” non era o de quen, finalizando a primavera, cruzaban os camiños do país á procura “do pan do traballo” para segar campos doutros. Pasaban ante as portas do pobo á hora temperá buscando, “en oración de esperanza”, un salario de miseria entre suspicacias dos contratantes; desde antes de que saíse o sol ata bastante despois da súa posta, a esgotadora xornada e a mala alimentación deixábaos con máis ganas de descansar que de lavarse e, antes de repousar algo na palleira, revisaban fouces, abarcas e dedís. Sen deixar de soñar, facían toda a campaña da sega en campos afastados aos da súa terra, á que volvían con “un feixiño de billetes pequenos”. Cantaban que, “ao marchar á sega/entran rancores/traballo para ricos/seguir de pobres”, pero esperaban que o seu traballo de andoriñas migrantes lograría que os seus fillos puidesen vivir un sistema en que, cando preguntasen algo, ninguén lles dixese: “Canto máis ignorantes máis queredes saber”.

Comida frugal. Pablo Picasso, 1914

Rosalía de Castro xa lamentara en 1863 que aqueles traballadores baratos saísen das súas aldeas “como rosas” e que, á súa volta, regresasen “como negros”. Este poema dos seus Cantares galegos aludía a unha penosa realidade socioeconómica, da que quedou constancia, mesmo na Información oral e escrita que a Comisión de Reformas Sociais publicou entre 1889 e 1893. Nos anos sesenta do século pasado aínda existía esta trasfega estival, e non por estrada -como no conto de Aldecoa-, senón nos vagóns de terceira, onde se acompañaban das súas fouces, protexidas con anudado cordel para que o seu fío non danase a ninguén. Mentres as chairas castelás poboábanse de máquinas seituradoras, en Frankfurt, Düsseldorf ou París, en Róterdan ou Xenebra, estimaban aquela man de obra sumisa, medorenta de que lles devolvesen ás súas casas. Moitas veces a súa laboriosidade era ilegal, e era menos paga que a dos nativos, que os acusaban de “invasores”. Aínda sendo minorados, fascinábaos o “milagre alemán” e un “Plan Marshall” que melloraban as súas vidas.

Aquel “desenvolvemento” iniciara lento a súa andaina en España co Pacto de Madrid en 1953, despois de unha autarquía moi rendible para algunhas familias. Eisenhower asinouno en 1959 e, tras un duro Plan de Estabilización, selouno o 03.08.1961 a entrada na OCDE. En 1964, inicia a súa industrialización o Primeiro Plan de Desenvolvemento ata 1967 e, a continuación o Segundo chegará a 1971. Urxía entón sanear tamén outros asuntos de modo que, sen modificar o Movemento e a súa Cruzada, parecese que todo se modernizaba ao estilo do que os emigrantes vían fóra, e nese transformismo andou tamén a OCDE. Había que reformar un sistema educativo obsoleto desde a Guerra; a Lei de Ensino Medio de 1938 compasara a depuración dos mellores avances pedagóxicos que viran os 2000 bolseiros da Xunta de Ampliación de Estudos (JAE) en Europa, entre 1907 e 1934. Desmantelados os seus programas e perseguidas as iniciativas da ILE -entre elas os Institutos-Escola, como o do Retiro e o de Hipódromo, en Madrid-, as medidas censoras pecharon moitos institutos: en Madrid, por exemplo, deixaron 7, dos 13 que había- e cambiaron a súa orientación educadora. Aquela “cultura escolar”, imposta durante 30 anos, torpedeaba a estrutura económica en que se pretendía entrar; o SEAT 600 alterara o imaxinario social en 1957, e facían falta operarios cualificados para tarefas que puxesen rapidamente en mans dos consumidores enxeños e útiles vistosos. Debía parecer que cambiaba todo, e foi entón cando a OCDE aconsellou moitas novidades do Libro Branco que precedeu  á Lei Xeral de Educación (1970).

Variacións últimas do “desenvolvemento” educativo

Sobre a pobreza daquela educación -apenas modificada nas leis orgánicas posteriores ao artigo 27 da CE78- o último Informe PISA -patrocinado pola OCDE- mostra signos de que, como sucede no sistema económico en que se move, é especialmente pobre para moitos dos mozos e mozas que, aos quince anos de idade, teñen serios problemas para ler e, polo tanto, para resolver problemas que lles poidan xurdir desde perspectivas matemáticas e científicas. En instante  histórico -entre o31 de marzo e o 16 de maio de 2025-, os seus cuestionarios foron aplicados nos centros a mozos e mozas nacidos en 2010. Viviran unha  crise como a pandemia (entre xaneiro de 2020 e maio de 2023) e, antes, o recorte dos orzamentos de educación no Real Decreto-Lei 14/2012, do 20 de abril impuxo o aforro duns 3.000 millóns de euros ao sistema público, e que parecese irrelevante aumentar a cociente de alumnos, suprimir horas de reforzo e apoio aos máis necesitados, ou aumentar horas lectivas aos docentes, desatender a formación destes , e recortar bolsas ou axudas. E este é  agora o gran motivo do “fracaso” do sistema, que detecta este Informe  PISA; incumbe aos centros privados e públicos de todas as Autonomías, sen mencionar que o soporte cultural desta baratura vén de 1812. Cando a Constitución de Cádiz dedicou o Título IX (artgs. 366 a 371), á “instrución pública”, xa lle asignaba un orzamento en que a atención ás capacidades de toda a cidadanía sería sempre escasa ou nula.

Aí seguimos. En nome de “a liberdade de elixir”, a ignorancia das débedas do sistema educativo cos cidadáns/ás ten tendencia a que non sexan saldadas nunca. No canto de a memoria histórica do vivido, cóidase “a primacía nacional”, ese proxecto en que pasado, presente e futuro teñen unha versión de Historia única, allea a unha maioría cidadá, en que un 33,8% de nenos “SEGUIRÁN DE POBRES”. Hoxe, o selecto negocio da educación ten a primacía: move máis de 20.000 millóns de euros e segue crecendo.

TEMAS: Educación pública.- Políticas cívicas.- Orzamentos educativos.- Modernidade pedagóxica.- Pobreza, igualdade e segregación educadora.

MMC (Madrid: 11.09.2026).

As clasificacións de PISA aumentan o pesimismo

 

Se non se contextualiza o suposto “mínimo histórico” dos seus datos, é peor.

Quen foi escolarizado nos anos cincuenta ou sesenta está mellor preparado que PISA para dilucidar se os seus netos e netas melloraron ou empeoraron a súa capacidade lectora, matemática e científica. Se o seu nacemento e circunstancias vitais foron de clase baixa calibrarán, ademais, con precisión ata que punto o que os medios difundiron onte como “desastre” e “esborralle” ou “drama” da educación española, poida valorar como “mínimo histórico” o estado actual do sistema educativo. E quen tivese como traballo máis ou menos “vocacional” -termo equívoco onde os haxa- procurar facer algo útil nas aulas, saberá ata que punto esta enquisa, tan publicitada desde o 2000, enriqueceu algo a atención ao seu esforzo. Se a inmensa maioría non a notou, adxectivar eses datos como “históricos” non aclara a relatividade do termo tras as súas penurias como alumnos e como docentes. Para valorar como é este momento pode preguntarse a quen está a piques de entrar en folga por incumprimentos múltiples dos  encargados da xestión educativa en autonomías como Madrid, Valencia e demais comunidades, concordantes todos en que  “a educación” se arranxa con "vocación docente”. Os estudosos da economía educativa e deste subterfuxio instrumental ben saben o absolutamente relativo que é invocalo, pois nada lles axuda a pagar as súas facturas, nin a preparar o traballo que deben facer con mozos e mozas distintos de cando, antes de ser docentes, eran adolescentes.

Estas clasificacións -tan propias de competicións como a liga de fútbol- supoñen que cantos estudan están en igualdade, e que sempre foi así, mesmo en épocas anteriores, en que a capacidade segregadora do sistema e as condicións do capital cultural previo á escola eran determinantes. A Historia non é inmóbil, e os contextos tan cambiantes que, en xeral, o vivido nunha escola de recortes como a que tivo este alumnado de 15 anos, aquí retratado, foi moi diferencial segundo o centro educativo que a cada un lle tocara . Nun sistema estruturalmente dual, a desigualdade do alumnado deste Informe é bastante maior que o que permite ver. En consecuencia, que algunhas Comunidades segregando uns poucos datos xenéricos fachendeen de xestión respecto a outras, coma se o seu “modelo” fose marabilloso por superar a outras nesta clasificación, non explica, por exemplo, por que nelas , como noutras, sempre saen malparados os mesmos mozos e mozas, coma se o distrito postal -independentemente do que se faga nas aulas- marcase as diferenzas de capacidades que poida desenvolver a escolarización .

De todos os xeito, cando o valor de PISA queda en saír mellor ou peor que outros nunha  listaxe -e en disputar políticas educadoras- enténdese que na maioría dos comentarios que suscitan estas enquisas da OCDE non se destaque que, en 2026, en España non se alcanzou aínda o nivel de investimento en Educación que había en 2009, nin que en moitas Comunidades non hai reparo en seguir unha tradición moi asentada, en que a escolarización non se implica en remover distancias socioeconómicas. Esta organización liberal, moi ocupada nos fluxos comerciais internacionais, deixa “ad libitum” dos gobernos moitas variables como a formación que recibe o profesorado; procura que se aveña co “capital humano” que espera de “a” educación que propugna, e  non se ocupa de se desenvolve as aptitudes éticas máis apropiadas á sa convivencia democrática.

A inutilidade de PISA.  

Nos comentarios que adoita traer PISA non se adoita explicar adecuadamente qué mide realmente este Informe . Un dos seus mellores coñecedores, Julio Carabaña, publicou en 2015 A inutilidade de PISA para as escolas, que insistía no equívoco dos seus diagnósticos se non se atendía ao que de verdade miden, e, sobre todo, que non modifican a pedagoxía e didáctica habitual dos docentes: os resultados son tan multifactoriais, que o que acontece nas aulas apenas os inflúe. Máis ben son ocasión para confrontacións conxunturais dos partidos políticos, pero non modifican a estrutura  du debate que, en España, apenas variou nada desde que se redactou o artigo 27 da CE78, tan equívoco que cada cal o interpreta a conveniencia . Estes días, xa se suman alegremente a esta pelexa quen aspira a xeneralizar, de modo definitivo, un sistema aínda máis censitario que o anterior a 1931 .

É curioso, en todo caso, que a culpa deste suposto “desastre” -en que os mellor posicionados perden ata 27 puntos respecto a 2022-, se atribúa aos factores tecnolóxicos que irromperon na sociedade. Móbiles, pantallas e IA, son presentados agora como supostos responsables dunha evolución desnortada das cadeas neuronais destes adolescentes. Esta queixa non explica nada, salvo diferenzas co tempo en que se vive. Figuraba nas táboas da escritura cuneiforme como pugna interxeracional, e nos anos sesenta-setenta, os test psicolóxicos erixírona en desculpa para tratar a diversidade de resultados nas avaliacións. Pouco se ocupaba a Administración de que a suposta “vocación docente” estivese á altura da dignidade de educar. Se o orientador alegaba eses datos, un suposto motivo “científico” xustificaba unha infinidade de suspensos e recriminacións ao alumnado; a súa aparencia moderna tamén validaba de paso a baratura dos orzamentos e investimento. que se atribuía á función de ensinar, e case nada se fixo por xeneralizar que atendese as necesidades crecentes dun alumnado cada vez máis plural, tan cambiante ou máis que os demais asuntos da vida colectiva. Non pode ser, con todo, que esta atención quede ao azar de voluntariedades diversas cando a acción política persevera en tratar a educación de todos como unha mercadoría que compra segundo posibles. O que indica PISA é que imos como sempre: Don Miguel de Unamuno xa insistía no desorientados que andabamos, á espera de “que inventen eles”, pero en Finlandia ou Noruega -outrora nos primeiros postos da clasificación- hoxe tampouco van boiantes.

TEMAS: Informe PISA.- Educación común.- Sistema educativo.- Recursos e medios educativos.- Políticas educativas.

MMC (Madrid: 09.09.2026).