É razoable e pertinente procurar entender que pasa?

A coincidencia de feitos e actitudes persistentes en desidias e inequidades irresponsables, desfiguran a convivencia democrática.

A pregunta non é un sobresalto ante o dificultoso que sexa entender a intrahistoria que mostra, desde 1947, a variable cartografía do que chamamos “Oriente Medio”. Na cronoloxía do acontecido nesa área, as mutantes relacións diplomáticas entre España e Israel -que desde hai tres anos se enrarecen máis- adquiren maior perspectiva se nos retrotraemos ao século I d. C. O emperador Tito arrasou o que no ano 70 era Xerusalén, e os relevos do arco triunfal que os romanos lle dedicaron á beira do Coliseo representan os tesouros saqueados no templo de Salomón ao culto de Yahvé, mentres a poboación era espallada polo Imperio. Os queixumes morais dos atrapados naquela Diáspora -como os doutras-, foron unha constante queixa ao Deus de Abraham e David sobre a dicotomía do ben e o mal. Coa de Job, engadíronse ás preguntas que a Humanidade sempre se fixo sobre o sentido da existencia; a súa dificultade para convivir, ou meramente subsistir sen danar, sempre estivera en cuestión, e no Xénese, o libro do Pentateuco que a crenza xudía considera fundamental para a súa unidade canónica, o miolo do seu primeiro relato significativo -sobre a creación- é a distancia entre o ben e o mal, cuestión clave dun dereito en que  Yahvé é o Deus único, con potestade de esixir obediencia absoluta aos seus mandatos tras a simbólica árbore do Paraíso.

Natureza viva.XIII. Maruja Mallo 1943

Os estudosos deste libro relixioso da Biblia discrepan sobre a data en que foi escrito. Quen llo atribúe a Moisés sitúano entre o século XV e XIV a.C., mentres outros, máis centrados nos elementos narrativos do texto, suxiren que debeu ser no exilio de Babilonia  -preto do actual Iraq- ou despois, de modo que podería pertencer a unha data entre os séculos VI e IV a.C. Noutras áreas culturais da Terra, os baremos do ben e do mal como norma de conduta, son máis antigos, salvo para negacionistas que non dan por pescudado o acontecido na evolución humana no Paleolítico, en que -moito antes que en Atapuerca -, apareceu hai 52 anos nun xacemento de Afar (en Etiopía), un fósil feminino  Australopithecus Afarensis, datado ao redor de 3,2-3,5 millóns de anos. Era 1978 e na radio soaban os Beatles, cuxo Lucy in the Sky valeu aos arqueólogos para nomear os restos daquela homínida.

O ben e o mal aquí e agora

Pasaron 48 anos máis e, neste presente, as distincións morais rexorden ante acontecementos en que está en xogo a existencia de millóns de humanos, entre eles moitos nenos e nenas sacrificados por un cainismo deshumanizador. Nunha  Terra cansa, preténdense xustificar -no plano internacional e no máis próximo- accións e omisións inxustificables. Aos fillos dos fillos da ira, élles especialmente relevante o que acontece en procesos dispares pero similares do ámbito xudicial español: o “Caso Kitchen” xa leva 13 anos rodando e afecta os fundamentos do sistema democrático; o “Caso Begoña”, co de “as máscaras de Koldo” e demais colegas, máis colateral, parece máis rápido, pero as diferenzas cesan se se observa que os afectados pola súa proximidade escúsanse, como Miguel Tellado, na moral partidista. Segundo este intérprete, cando Bárcenas e Rajoy intercambiaban información, a actual PP non andaba por alí. Este pretexto sería irreprochable se na CE78 non existise a figura do “partido político” como suxeito da representación cidadá, coa súa regulamentaria xerarquía de responsables “in vixiando” e “in actuando” de cantos actos fixese ou faga esta institución pública, e a súa coherente xenealoxía de responsabilidades. O “nós non fomos” desvitúa  a “imaxe” dunha estrutura democrática; deteriora a súa credibilidade e afecta a todos os partidos, e máis cando as corrupcións e corruptelas -sen contar a súa historia anterior a 1978- teñen unha secuencia aburrida.

Algo parecido sucede con outras institucións de entidade privada e proxección pública, como a que gobernan os bispos. Na tradición cultural do Occidente europeo, o que di parece inclinado a continuar proclamando, agora mesmo, os seus criterios doutrinais e morais coma se debesen ser norma universal do ben e do mal. Non é a etapa do nacionalcatolicismo, pero todo oínte católico -e máis se é ateo, indiferente ou fiel a outra crenza- non entenderá estas proclamas sen validar cuestións previas, como unha suposta infalibilide episcopal, ou o recoñecemento democrático das súas formulacións públicas. A ninguén lle será fácil, por tanto, admitir que o discurso último do presidente da CEE non sexa unha interferencia indebida nos poderes dun Estado constitucional.

E menos se revisa prédicas e cartas do pasado episcopal, e que non se lles reclamou o compromiso contraído nos Acordos de 1979 para autofinanciarse. A democracia máis ben amplioulles recursos: os gobernos da CE78 subsidiaron as súas actividades de culto e sufragan outras que non teñen este cariz, como dá a entender o uso da gran listaxe patrimonial que teñen no Rexistro de Propiedade. Sempre se queixaron, con todo, da ampliación dos dereitos civís alegando, moitas veces, que interferían o seu criterio do ben e do mal. En consecuencia, se entre o que os bispos reciben do Estado e os impostos que os seus bens como Iglesia non pagan, reciben do erario público ao redor de 11.500 millóns de euros anuais, debesen explicar como o presidente da CEE predica -ao estilo de Feijóo &Cía.- que o Goberno“ manifesta un desmedido afán de intervir na sociedade” ou que, ao referirse aos “abusos” e “o Val dos Caídos”, parta dunha visión transhistórica dos “pecados”. Unha Historia de España digna de todos non é posible sen “dereitos civís” e, como dixo Locke nas súas Cartas sobre a tolerancia (1689-1692), sen un cumprimento igualitario dos seus códigos. Certo é que, ata a Pacem in Terris (1961), o Vaticano non recoñeceu a Declaración Universal de París en 1948, pero a doutrina de Argüello fai incongruente ao papa León XIV, quen, na súa toma de posesión, reclamou, hai un ano, que a Igrexa se deixase “cuestionar pola Historia”. Non será “fermento de concordia” -como pedía- se, en Educación por exemplo, non se abre a unha ética de responsabilidade en que todos os educandos caiban en igualdade.

MMC 21.04.2026

Os criterios para ser políticos moi votados tamén cambian

 Non interesa tanto que sexan intelixentes ou persoas con criterio moral elevado, senón caer ben aos votantes

Palabras importantes como “democracia” ou “liberdade” cambian de significado e xa non soa raro dicir que o desembarco dos americanos de Trump en Irán é semellante ao comandado por Eisenhower en Normandía en xuño de 1944: se aquel axudara a reinstaurar a democracia en Europa, este faino no territorio do antigo imperio persa. Así mesmo, é frecuente que a “liberdade” que algúns líderes e lideresas invocan teña pouco que ver coas proclamas de dereitos entre 1789 e 1948; moito custou logralas, pero nada importa se aluden á gloriosa cuestión de pasar o intre e beber nunha xocosa terraza de bar.

Entroidada. Laxeiro, 1931

Nin é unha moda pasaxeira á que se deu pábulo de modo coxuntural, nin cabe imaxinar que moitos dos políticos que lideran as decisións políticas nos seus países son parvos e propensos á estupidez por canto din e insinúan. O fenómeno exhibe personaxes moi activos e todo propicia que outros candidatos se lles sumen no acceso a cargos do poder executivo –e do lexislativo e xudicial-,  moi cualificados para aplicarlles con propiedade estes termos, tan similares, por outra banda, aos que alguén reuniu, a partir do escrito por Schopenhauer, como A arte de insultar. Son moitos os que se delatan pola asiduidade en usar esta antoloxía, e o certo é que os seus espécimes crecen. Entre os últimos xestos, palabras e ratificacións nesgadas, moi cargadas de parcialidade e conservadurismo neoliberal -e ata ultra-, e o recente agasallo postinero á venezolana María Corina Machado ofreceu unha gran mostra expositiva. A coreografía que a seguiu desde a rúa Xénova á Porta do Sol, as palabras con que a piropearon, os seus xestos modosos na recepción da chave de ouro da cidade -e da medalla de ouro da Comunidade-, viraron ao redor da “liberdade e a democracia”, palabras cuxo alcance limitou a candidata á presidencia de Venezuela advertindo que departir cos xestores actuais do Palacio da Moncloa “era inoportuno” para o seu “regreso a casa”. Segundo dixo, este camiño empezaba o sábado e os corifeos que a acompañaron neste paseo, especialmente dedicado aos compatriotas que compran o mellor do urbanismo madrileño -e impoñen nel o seu propio estilo de civilidad-, confirmaron que o que os líderes de España, Brasil, México, Bolivia e outras personalidades trataban naquel momento en Barcelona uns “xestores de países sumidos na pobreza” era unha reunión de “narcoestados” e “guateque do comunismo”. Segundo Isabel  Ayuso, por exemplo, “non podemos coquetear con países que non respectan as eleccións libres, o labor sindical ou a liberdade de prensa”, mentres que a súa foto con Corina representaba a reunión “do mundo libre”.

Crece a degradación semántica das palabras máis prezadas e, á luz dos xestos teatrais de Trump e Netanyahu, sobre todo, historias como a da vitoria de Peter Magyar o pasado día 12 en Hungría, fronte a Viktor Orbán, parecen unha gran vitoria democrática cando só foi un mal menor, é dicir, que “a democracia” no seu sentido pleno segue lonxe daquel país. E en España, parece afastarse. Inmersos como estamos nunha secuencia de eleccións autonómicas, en Estremadura aplauden que acaba de culminarse un pacto entre PP e VOX tras catro meses de supostas conversacións, polo que María Guardiola volverá gobernar. A conta de que cumpra 74 medidas sobre servizos sociais que ha de recortar, en sectores como a fiscalidade, a enerxía, a sanidade, a familia e a agricultura, rebaixada sensiblemente a súa calidade, os inmigrantes –nun territorio onde a xente se vai-, as mulleres e a educación verán que os seus dereitos adquiridos e os que quedan por adquirir limítanse, e unha diminución democrática en tales asuntos restrinxirá de inmediato a convivencia plural.

Unha hipótese explicativa

A descrición destes líderes, tan adictos a rebaixar a autenticidade do mellor sentido das palabras cruciais do vocabulario democrático –e de conceptos moi conexos como “educación común”- propicia, en todo caso, a relevancia de como entenden e enténdense coa xente que lles interesa. Coñecen as características dos votantes pendentes do seu individualismo nunha sociedade propicia á competitividade dos seus intereses, e tratan de gañarse a súa simpatía con palabras e relatos que masaxeen convenientemente os seus oídos. Para propiciar a adición ao seu discurso, usan compulsivamente as formas modernas da mercadotecnia e as técnicas repetitivas de Goebbels , unidas á arte de ter sempre razón cuxos principios desenvolveu tamén Schopenhauer, e fan da “dialéctica erística”, -infestada de sofismas, trolas e mediatizados significados-, un gran instrumento. Cantos traballan en medios, equipos e estratexias de comunicación alleas a toda ética non pragmática, coñécenos ben. Son os primeiros en saber que non é indispensable que un líder sexa persoa ilustrada, culta ou de probada moralidade; só precisan a súa dispoñibilidade cara a quen lles provea os medios económicos: a IA e as súas redes traballan a favor de quen pague os seus algoritmos. E os seus donos están de ordinario polo labor se lles axudan a diminuír as esixencias dunha democracia de calidade. Mentres, os “emprendedores”, ansiosos de ascenso social ante posibles competidores, aplauden a privatización monopolística dos recursos públicos.

O aburguesamento que trouxo a moitos estratos sociais o benestar económico, é indiferente aos problemas que xurdan e á calidade democrática, se non é como pretexto para o xogo das propostas neoliberais. Este oportunismo foi máis sistemático desde os tempos de Thatcher e Reagan; a impulsos do crecemento do IPC coas crises, a inflación acelerou a ansiedade do consumo e, a medida que diminuíu a cantidade e calidade da cesta da compra, tamén a democracia –e a educación- foron un produto máis a comprar aos vendedores de palabras baleiras. Segundo o ensaísta sobre ayusismo, David Fernández (Entresijos y gallinejas, 2026), poida que MAR (Miguel Ángel Rodríguez), o titor imprescindible da lideresa do PP en Madrid –experta en blogs de supostas biografías de animais simbólicos-, fose un gran deseñador de que o que importa en política é “que che entenda a xente”: en 1998 , xa deixou escrito na súa novela El candidato muerto se “valería todo para conseguir o poder”. Cando estes perfís políticos controlan os orzamentos do erario común, procuran que o Ensino de todos non mereza a pena: non sexa que a xente se decate do desvergonzado sobo e reclame.

TEMAS: Democracia.- Populismo.- Aburguesamento.- Ayusismo.- Semianalfabetismo.

MMC (19.04.2026)

Vance e Trump recorren a sofismas de tinguidura relixiosa

Máis que Teoloxía parece un recurso apropiado para trolas entre adictos ou para quen necesita xustificar o inxustificable.

O que substancialmente ocorre en Oriente Medio é nova ocasión para alianzas e intereses contrapostos. Os xuízos morais que suscita falan, en conflito cos políticos, da longa pelexa dunhas e outras xentes da humanidade por ter razón e, se se dá o caso, impoñela aos demais. As primeiras narracións da Biblia, en particular a do Paraíso de Adán e Eva, a dos seus fillos Caín e Abel e, entre outras moitas a da Torre de Babel, dan conta dunha preocupación antiga por dilucidar quen acerta e, en definitiva, de que vai isto do ben e o mal. Todas as grandes narracións clásicas tiveron esta mesma preocupación, e na historia da Filosofía polarizou as discusións da Ética e a Política.

Ecce Homo. James Ensor, 1891.

Á luz das opinións sobre as referencias relixiosas de Donald Trump sobre o seu papel nesta guerra inútil -en que segue a Netanyahu, gardián das esencias máis carcas do Antigo Testamento-, seguimos nesa gran dilucidación: onde está o ben e onde o mal ou, doutro xeito, quen ten ou non razón. Entre as reaccións que suscitou teñen especial interese as de León XIV porque, a diferenza doutras ocasións en que a diplomacia vaticana preferiu o silencio ou a ambigüidade verbal –ademais doutras moitas en que a súa tradición de poder levou a aliarse cos herdeiros do Antigo Réxime-, este papa vinculou de maneira explícita a institución que dirixe á defensa do dereito internacional e, de paso, á defensa dos débiles. Se xa na súa toma de posesión, posicionárase a favor da que xa era hora de que a Igrexa se incardinara na Historia como exemplo de concordia, tanto nas meditacións que fixo no Vía-Crucis de Venres Santo, como nas últimas declaracións acaba de lembrar que non é hora de exercer o poder dos fortes e da “idolatría do lucro que saquea os recursos da Terra”, engadindo, mesmo: “Xa abonda da idolatría dun mesmo! Xa abonda de guerra!”. A súa viaxe a África é un clamor por unha paz que, cantos o escoitan ou len a súa conta nas Redes, inevitablemente asocian  aos causantes do gran conflito do momento.

Pola súa banda, o presidente colonialista americano, replicoulle que era “terrible en política exterior”. Claramente non é seguidor deste papa: “É unha persoa moi liberal, e é un home que non cre en deter o crime”; sen diplomacia algunha ousou levarlle a contraria –en público- a un papa. Actúa como outros grandes do mundo que pugnasen por poñer esa figura do seu lado. Napoleón Bonaparte púxose el mesmo a coroa imperial na catedral de Nôtre Dáme de París, o 02.12.1804, sen que Pío VII o fixese, rebaixando a súa categoría simplemente a bendicila (Le Sacre de Napoleón que Jacques-Louis David pintou entre 1805 e 1809), pero a Santa Alianza (1815) acabaría rebaixando os seus fumes. Tampouco cesaron no século XX quen optou, na súa “ilusión de omnipotencia”, magnificar o seu ego por riba do que, desde a caída dos Estados Pontificios, tivo máis valor de referencia moral que de estrito poder temporal. Moitas veces o propio Vaticano non o creu, e o século XX foi testemuña de vaivéns , indecisións, alianzas ou concordatos en que a súa hierocrática maneira de mirar aos demais, elixiu sentirse protexida colaborando ou calándose ante flagrantes inxustizas. Ese pseudopoder puido verse ante a Alemaña dos anos 30, igual que na España que vai de 1931 a 1953, que exemplifican sobradamente unha historia, en que os Acordos de 1979 prolongan privilexios de suposta superioridade ética.

Nos anos sesenta, tras o Concilio Vaticano II, pareceu que a Igrexa se inclinaba decididamente polos pobres, como predicaba Xoán XXIII. Entre 1978 e 2005, con todo, Xoán Paulo II procurou reverter esa inclinación cara a un pasado en que a xerarquía se aliaba coa  “boa orde”, xusto cando Reagan e Thatcher abrían paso ao fin da Historia de Francis Fukuyama (1992). A profecía deste propagandista do neoliberalismo acelerouse, e a volta do papa Francisco en 2013 ao ideal do santo de Asís parece inspirar a León XIV a dicirlle aos líderes hexemónicos deste momento o leito do ben que necesitan as xentes da Terra; para convivir en paz, non pouca faena hai por diante para contrarrestar desenfreos economicistas guerreiros, alleos ao interese xeral. É de celebrar que decidise a continuar o labor de Bergoglio cando na encíclica Laudato si (2015) proclamaba que “o clamor da terra e o clamor dos pobres”(punto 49) é a gran cuestión de xustiza social, que urxe un “uso responsable” de recursos dos que non somos “propietarios e dominadores” (punto 2). Segundo dicía, “o desenvolvemento humano integral e a inclusión social” non están “garantidos polo mercado” (punto 109). Cando en 2020 volveu a esta cuestión en Fratelli  tutti, recoñecía que coidar “a dignidade de cada persoa” (punto. 8) e “o mundo que nos rodea e contén, é coidarnos a todos” (punto 17), exactamente o contrario que fan quen “utiliza demagóxicamente aos débiles para os seus fins, ou en formas liberais ao servizo dos intereses económicos dos poderosos” (punto 155). O quecemento global, iniciado na primeira Revolución Industrial e acelerado nos anos do desenvolvismo, rompeu a diferenza entre “Historia Natural” e “Historia humana”. Todo é responsabilidade de todos, inmersos como estamos no que Boucheron chama “crises de inmanencia” (O tempo que nos queda, 2024).

Sexa cal for o sentido político que cada cidadán teña -por crente, ateo ou agnóstico que diga ser-, todos compartimos un “tempo provisional” en que é preciso desaprender o aprendido sobre o crecemento infinito, conxuntar vontades e concretar que deber ser convivir hoxe e como facelo de modo xusto. Parece lóxico, pois, que a ética para propugnar sexa distinta da que Defoe destacou ao final do seu Diario do ano da peste dicindo en 1772 que “cen mil almas levou, pero eu sobrevivo!”. A de Trump , Vance e a súa cuadrilla de prepotentes –e os seus defensores en España- é parecida, especialmente cando invocan unha Teoloxía da Prosperidade que lles sexa propicia. A ninguén se lle escapa a capacidade instrumental de que dispoñen para que, a contrafío dos intereses da inmensa maioría da humanidade, haxa involucionismos contrarios ao benestar común. Cómpre desenmascarar os seus pretextos e argucias verbais para deixar en puro eufemismo as súas mencións á Sanidade, a Educación, a Vivenda e outras necesidades requiridas unha xustiza distributiva sólida e eficiente. Fronte a estes donos dos medios de produción e comunicación, é obrigación moral non deixarse atrapar polas sofisticadas maneiras que vehiculan para seducirnos con que, se nos adscribimos ao xogo narcisista do “gústame”, o seu criterio adictivo do ben faranos libres. Sempre  se repite a escena de Eva cando Deus creador díxolle: “Por que o fixeches?”, e contestou: “A serpe seduciume, e comín” (Xénese. 3,13).

TEMAS: Xustiza internacional.- Hipocrisía moral.- Teoloxía da Prosperidade.- Involucionismo.- Quecemento global.

MMC (16.04.2026)

A espera nun corte de circulación pode ser unha mal grolo

 

Unha hora en mans dun exército movido por impredicibles  ordes inxustas, é horrorosa.

 

Por moitas ganas que se teña, a vida non é agradable para todos: á inmensa maioría, nin lles dá tempo. A nova poetisa madrileña Mayte Gómez, falando da xa “cansa pel virtual”, entre desencantos que xeran as precariedades laborais dun sistema corrupto, todo lle parece robotizado, e di que, entre as preguntas que recibe, “Alexa nunca oíu/a de se ten nai, /a de se quere ser libre/”. É altamente probable que non sexa a única, e é seguro que, polo que se oe a algúns políticos –e políticas- no orbe dixital e analóxico da corte milagrera da Carreira de San Jerónimo, tampouco parece que  lles sobre afectividade e empatía: a circulación entre o corazón e neuronas non se compasa.

Lixo. Maruja Mallo, 1930.

A comparación, metáfora, parábola ou exemplo do “corte de circulación” non ten cor ante o acontecido ao casco azul da ONU, un militar español retido por soldados israelís en Líbano. A distancia significativa entre ambas as situacións é insalvable, suscita aversión e repudio.  Por máis comprensión que se queira botar a un suposto afán de verdade ante o que o Goberno puidese ocultar con este episodio, só queda o afán nervioso dunha oposición que trata de meterlle un dedo no ollo como sexa. É mágoa que, nunha cuestión tan dramática como unha guerra, tan inxusta para miles de damnificados, a voceira que falou e quen a arroupe ante posibles críticas ao símil que empregou, só reparasen en proxectar  un pouco máis de mala imaxe sobre os actuais xestores da política española desde a Moncloa. Esta ansiedade de achandar un camiño fácil cara a ese punto, nin sequera os fixo caer na conta de que, tras o patriotismo que pretenden exhibir, adhírense  –sen vacilación- a un belicismo neocolonial e sionista que ningún reparo ten en levarse por diante canto o contradiga; por suposto, tamén aos soldados españois do Líbano e, se lles convén, os intereses democráticos de España, da UE e de quen sexa. Ante unha posible rectificación, a reincidencia en ter “a verdade”, ademais de infantil, caracteriza a cantos e cantas se cren imprescindibles en achegar luz, de modo que o respaldo da  cúpula do PP serve definitivamente a VOX, que de momento aparenta non ter responsabilidade política relevante. Traballan para eles?

Por contaminación da historia xa vivida por españois e españolas xa maiores cando se redactou a CE78, aos  “fillos dos fillos da ira” de que fala outro poeta ibicenco, Ben Clark, hai tempo que lles pasou  a etapa en que  xente supostamente superior dicíalles que cando falaban, o que dicían era por “despeito”. Ben saben que o que querían  era que  non dixesen que eran ou foran “vítimas”. Ao oír de novo estupideces deste tipo –ou peores-, é raro non oír a súa rabia e malhumor dicindo que o mundo vai vello e canso. Entre deformados recordos sobre o que era unha “liberdade” imposible, lembran como aos seus pais se lles engurraba o cello cando alguén besbellaba que os liberaran. Desde aquelas infancias de fame e sabañóns, parécelles  moi ben que haxa “liberdade para tomarse unhas canas”, pero non aguantan ese reclamo de liberdade que deixa o campo aberto a canto listiño trata de impoñer  a quen pille por diante o seu negocio extractivo, parasitario e absolutamente negado para un proxecto democrático de país plural, solidario e moderno.

A prudencia que lles dá o vivido, aplicada ao o interese de estes,  poses e aderezos de gabinetes de comunicación, robotizados por un individualismo de cutrerío absoluto, comina a que os manexos verbais que din sabelo todo, pretendendo que o proxecto de escalada á Moncloa vaia ben –e que a cronoloxía electoral propiciará que sexa mellor -porque gañarán-, provoca que regresen, como criterio de canto acontece, aos criterio de cando eran críos. Tanto descaro envólveos o tedio de cando na universidade lles repetían o que lles dixeran no instituto e, antes, na propia escola, e ter que  escoitar tantas veces a mesma historia de monxes soldados e a alta misión de recuperar a España imperial. Menos mal que A Historia do Imperio Español, en 6º de Bacharelato, non adoitaba pasar de “reconquista espiritual”. Segundo o entusiasmo do profe, foi moi apta para que  aqueles fillos dos fillos da ira –nacidos supostamente nunha “paz” non menos etérea-, obrigounos a aprender –como moitas outras, infestadas de contrasensos- que, se os paraba un garda e levábaos ao calabozo, por exemplo á Dirección Xeral de Seguridade –ese edificio que a Comunidad de Madrid entende que está impoluto de historias como as que debuxaba Goya no  Caderno C-, era moi posible que a detención non quedase nun trámite de “corte de tráfico”.

Ante tanto ruído, máis vale previr a mensaxe de ignorancia que achega e, se se teñen ganas de decatarse de que vai a vaina, merece a pena “perder o tempo” –o inútil que se crava nas sinapses neuronais- en lecturas  como o libro de Mavi  Doñate: Cóntame o esquecemento. Julio Llamazares, cuxa memoria se revitaliza con documentación e peregrinaxe polos camiños españois, acaba de recrear no que foi A viaxe de (o seu) pai outra boa mostra do que ningún nado, antes ou despois da CE78, debería non ignorar. Nada que ver co que se lía no alto naquel Libro de España, en que o P. Pérez de Urbel  relataba o percorrido de dous  orfos da Guerra a través dunha xeografía “vitoriosa”.

TEMAS: Belicismo.- Dereitos Humanos.- Servilismo.- Memoria histórica.- “Oriente Medio”.

MMC (10.04.2026)

Os paradoxos do presente desesperan aos máis optimistas

 No que vai de semana –non tan “santa” como a anterior- pasaron tantas cousas que desasosega a espera coherente de canto aconteza.

 É un tópico de sempre que as cousas nunca son como se espera que as cousas sexan. Cando se repite moito, todo se descabala de tal maneira que é difícil non reparar, por exemplo, no empeño dos humanos na desgraza, tratando de vela, ademais, como un destino mentres invocan supostos mandatos espirituais causantes de que miles e miles doutros humanos –nenos e nenas en gran parte- paguen o dereito para vivir que, por nacemento, teñen, como reclamaba en 1789 aquela Declaración de Dereitos do Cidadán, imitando o que –o 12.06.1776- proclamara a Declaración de Virxinia, tan expresiva da razón descolonizadora da Independencia de EEUU. 

Recén pasada a Semana Santa e seguindo a inspiración dos seus gurús espirituais  no pregón de “a” verdade, e o estímulo competitivo dos ministros máis ultras de Netanyahu, como Ben-Gvir (Seguridade) e Bezalel Smotrich (Finanzas) -capaces de distinguir máis criminalidade nun palestino que nun israelí coa recente reinstauración da pena de morte-, aínda ecoaban nos turistificados aires procesionais, os pasos de políticos  disfrazados de penitentes e, entre sonoros redobres de tambor, ao emperador de Occidente antollóuselle mostrarse o 9 de marzo cal Xúpiter Tonante. Malhumorado e iracundo, proclamou que cara ás dúas da mañá do día 10 sobreviría a “desaparición dunha civilización” . Os arúspices máis ilustrados supuxeron que se refería á que a Humanidade, en pleno Neolítico, empezara a desenvolver na área do actual Irán, pero por fortuna para os humanos, este voluble Xúpiter do “despacho oval” determinou, unha hora e media antes de que caesen os seus raios, mellorar a solemne imaxe que Homero deixara na Ilíada sobre os seus enfados.  No canto dun órdago tan duro,  tratou de dar unha indeterminada físgoa de humanidade a efixies súas que, como unha do Museo do Prado, representáronlle humanizado cara a finais do século I d. C.,  sen perder a imaxe imperial que  Augusto tivera o gusto de divinizar.

Nada impide que, ao ritmo que “Me gusta“ nalgunhas redes sociais, tan a ton coa descerebración de negacionistas de todo, dentro de dúas semanas volvamos ver en directo como desde esa mesma sala da Casa Branca –gran templo do empíreo- o teatral personaxe xupiterino delegue no seu secretario de Guerra, a alta misión de esmagar o que quede dos iranianos e, de paso, facer que flúan máis dólares cara ás arcas das divindades do capitalismo neocolonial. Chama moito a atención que, no resto do orbe supostamente máis civilizado, ninguén sexa capaz de parar os enfados executivos deste narcisista, incapaz de recoñecer algún dereito ao resto dos humanos. Ninguén o frea, nin sequera a ONU; por unha banda está el e os seus catro amigos, e polo outro, o resto da humanidade, á que deshumaniza coas súas comparacións odiosas, para desprezala nas súas decisións obscenas. A escalada da guerra en Irán desde o 28 de febreiro leva camiño de ir a peor cada día se non para de verdade. O Xúpiter Tonante non ten reparo en botar do Paraíso do poder a quen non coincidan coas súas determinacións: dá igual que sexa o Fiscal Xeral do Estado que o comandante en xefe do exército do seu país. Gústalle máis a súa asesora espiritual Paula White, que lle fala de causar o “colapso moral” dos seus inimigos para que triunfe de maneira definitiva “o ben” sobre unha área tan frutífera en gas e petróleo, en que  Netanyau é o mellor anxo exterminador desa zona vital para as comunicacións comerciais con Asia e Oceanía. 

E España?

O único efecto positivo que trouxo a estas terras a antolladiza autoridade destes divinizados xestores da desorde é que poucos tiveron a coraxe de dicirlles estes prepotentes abusóns que León XIV lles dixese, con claridade, que “era inaceptable” a ameaza sobre Irán e que “depoñan as armas”. Aos líderes da conservadora España –sobre todo, os máis enfadados de sempre ante calquera avance democrático-, o “NON Á GUERRA” ilegal e contraria a todo dereito internacional –que non sexa o da forza-, o que pense un amplo sector dos outros españois antibelicistas pareceulles “antipatriótico” e contrario aos “intereses” que “nos convén”. Toda visión crítica ante o que sucede no panorama que xeran Trump e os seus, sóalles a falta de “respecto”. Nun absurdo debate infestado de desencontros, ao señor Feijóo ocorríuselle, ao fin, modular algo a súa opinión, pretendendo que a “cordura” goberne a situación política. Preservando a ambigüidade de non condenar o obvio, deixou nas pavías unha diplomática posición cara ao sentido común, esa facultade  que o resto dos españois –segundo o seu perspicacia- non parece ser capaz de utilizar   para o arranxo dos problemas. O que nas súas propias filas din egrexios competidores pola súa cadeira non reclama esa facultade, senón a que mellor alague ao Xúpiter americano, cuxo irredento afán, acaba de pedir ao Congreso un 40% de aumento orzamentario para fortalecer, con 1.5 billóns de dólares, a capacidade destrutora dos seus máis belixerantes anxos e a inacción ante os problemas sociais da xente.

Dante Alighieri, de vivir hoxe, xuntaría a tantosconfabulados no advenimento internacional dun suposto ben, para envialos aos círculos do Inferno onda proxenetas e aduladores, simoníacos, adivinos e magos, malversadores e hipócritas, ladróns e conselleiros fraudulentos, defensores da discordia, a maldade e a falsificación. Para descontento de españois cuxa selectiva mirada tanto enxalza o que avanzaramos desde a Divina Comedia no século XIII, tamén enviaría a ese lugar -onde este persoal violento era enfrontado a dolorosos castigos dos demos- a non poucos exemplares da especie corrupta que -en coincidencia xudicial confusa- mostra estes días a secularizada vida española dos últimos 13 anos. É posible que alguén dese en pescudar ata que punto o estudo da Historia de España contada con sinxeleza, que J.Mª Pemán escribiu en 1939, ou da Enciclopedia de 2º grao nos anos cincuenta, propiciaron, desde a escola, que os españois todos dispoñan de información para pronunciarse; o absoluto desprezo que moitos prestan cara a quen lese un pouco máis é absoluto, e non parece que os dispuxese a unha convivencia democrática. Moi raro soou estes días –ou moi esperanzador tamén, segundo se mire- que desde a proximidade da Lúa -a máis de 40.000 kms. da Terra-, os astronautas da nave Orión lembrasen que, desde aquela órbita, o planeta dos humanos era como un pequeno punto azul, no que merecería a pena, ante todo, cooperar na solución dos problemas.

TEMAS: Memoria e Historia.- Educación e Convivencia.- Dereitos Humanos.- Belicismo e Ben común.- Mitoloxía e superstición.

MMC (08.03.2026)

Como norma, as “altas capacidades” son unha trampa

Non favorecen a liberdade que debe ter unha educación democrática e deterioran a universalidade que un sistema educativo alcanzase.

A película de Víctor García León pon o dedo nun dos asuntos de maior ambigüidade na sociedade española actual. Coas moitas variantes que interveñen no seu desenvolvemento, a educación é un pretexto de aspiracións múltiples de cantos interveñen nela, incluídas as menos solidarias. Non é o mesmo considerar a educación como negocio que como un dereito fundamental; non é igual que todos teñan igual oportunidade de recibila que partir de que é un ben escaso e, como todo recurso –sempre escaso e accesible a poucos - ou ambicionar que sexa un ben común, fundamental para que todos e todas poidan convivir nunha Terra cada vez máis farta de humanos crédulos da forza, a violencia e intrusión irresponsable e contaminante na vida de todos.

                                

"A Disater, Such a Catastrophe" Anna Weyant, 1922

A historia educativa dos cidadáns é pródiga en discriminacións. Na área europea, ata que no século XVIII empezou a haber unha educación para os fillos da aristocracia, a que había era case exclusiva de cregos, e non de todos. En Madrid , impartíaa un “Seminario de Nobres e, para que empezase a ser lixeiramente accesible ao resto da cidadanía despois da revolución parisiense contra o Antigo Réxime en 1789, foi escasa e seguiu tendo moitos compoñentes de raíz confesional. Ademais, en 1931, cando a IIª República decidiu que alcanzase a todos e todas con dignidade equiparable, o analfabetismo aínda alcanzaba en España a un 40% da súa poboación. E en 1938, cando Pedro Sáinz Rodríguez  “reformou” o Ensino Medio, o que veu logo fortaleceu unha división educativa que aínda prosegue despois da CE78. Antes de 1931, existía unha clara diferenza entre “ir á escola” e “estudar”, como testemuña Barea na Forxa dun rebelde, pero desde abril de 1939 esa divisoria profundouse máis, e a estrutura clasista que tiña o ensino non cesou de presidir todas as reformas alternantes que, mesmo desde que se redactou o artg. 27 da Constitución actual. Hai habido. É dicir, despois de nove leis orgánicas que pretenderon desenvolver ese artigo, seguimos coa mesma estrutura; coa peculiaridade de que a diferenza entre “concertada” e “privada” é máis administrativista que conceptual. A estas alturas , tanto os informes da OCDE como os dos sindicatos de clase no sector, cando mencionan carencias, as máis significativas seguen mostrando un alto compoñente de pertenza social, tanto que se fale de eficiencia e rendibilidade do sistema –un parámetro esencialmente economicista- como de segregación ou exclusión –indicadora moi fiable para detectar rumbos e incumprimentos en sintagmas como “calidade”, “nivel”, “excelencia educativa” e similares, que non teñen en conta –como insistía o gran coñecedor dos sistemas de avaliación internacionais, Julio Carabaña- que “a literacia” que medían abarcaba factores de coñecemento, sensibilidade e cultura familiar, e non só os que puidese transmitir unha escola ou colexio, aínda que os compoñentes de sempre sexan os que marcan distincións de centros e seleccionan o alumnado.

Calidade e altas capacidades

 En realidade, por tanto, as capacidades para entrar nuns ou outros circuítos do ensino, sen garantir que por iso a educación que proporcionen sexa mellor, ten lugar á marxe do alumnado. Desde antes de que naza, o sistema recibe a uns ou outros – e a unhas ou outras alumnas- asociando, salvo raras excepcións na historia española, tempo e espazo escolar con orixe social e xénero. O sistema dispuxo, ás veces, algunhas pasarelas para salvar unha suposta “igualdade de oportunidades”, un concepto en por si discriminatorio por recoñecer implicitamente a desigualdade intrínseca do sistema, e as bolsas foron un dos modos de paliar esa situación. Valga lembrar que, como sistema, o orzamento para bolsas en 1960 só era de 95 millóns e medio de pesetas, cando a carencia de prazas escolares –patente nos Pactos da Moncloa en 1977- estaba lonxe de solucionarse; predominaba o paternalista compoñente benéfico para solapar o incumprimento dun dereito inalienable.

Tras a CE78, o recurso á psicoloxía e á psicopedagoxía para apreciar que pasaba dentro do sistema educativo, afixo impoñerse sempre ás consideracións que os sociólogos facían aos sistemas educativos. Era máis barato, pero desde os anos sesenta, as análises deBowles e Gintis (Escolarización e Capitalismo en América (1976) mostraban como a escolaridade americana, á parte de coñecementos, reproducía desigualdades sociais de todo tipo e transmitía os valores primordiais do capitalismo: disciplina e obediencia, división do traballo, xerarquización de saberes e deberes, e dourándoo todo, sentimento de pertenza a unha contorna social con valores propios do grupo. En Europa, as análises de Bourdieu, Passeron –e moitos outros- tamén mostraron como o sistema educativo perpetuaba a desigualdade, e como a división entre centros educativos prefixaba esa determinación. En España, os estudos de Julia Varela e Fernando Álvarez de Uría en particular e a dirección de libros na Picaraña –reeditados en parte en Morata-, foron relevantes nunha corrente de “socioloxía crítica” onde cabe destacar, entre outros, a Carlos Lerena e a súa Reprimir e Liberar (1983) ou a Mariano Fernández-Enguita, dirixindo a Revista de Socioloxía da Educación en 1988 ou, vinte anos máis tarde, escribindo: Máis escola e menos aula.

 Volven agora a mencionarse con forza as “altas capacidades” para potenciar un negocio privado, con estratexias comerciais dentro dun mercado educativo en alza. Non se trata unicamente de elixir entre escola ou colexio, senón tamén itinerarios de Formación Profesional, másteres profesionalizantes en diversos niveis de competencias e, no cumio do sistema, graos universitarios propiamente tales. Os datos de crecemento do este oligopolio son moi zumarentos nun panorama produtivo moi cambiante coa IA e outros fluxos tecnotácticos, que determinan –tras os currículos educativos duns ou outros segmentos da educación- os de cada candidato a un novo posto laboral. En toda entrevista de traballo, ha de acreditar as súas posibilidades de acceso, converténdose este trámite en determinante da confluencia de intereses que concordan nel. As supostas capacidades –o de “altas” é case sempre ficción do mercadotecnia- xa non son exclusiva preocupación ideolóxico-confesional, como podía ser a do P. Ayala cando en 1940 escribiu a súa Formación de selectos, senón que todo emprendedor económico con pretensións, para reducir custos e aumentar beneficios, quere controlar e rendibilizar as maneiras de validar as cualificacións que os seus traballadores vaian ter. Todo isto implican “as altas capacidades” a que alude a película de García León, e diso van tamén as súas implicacións na liberdade real –non só para tomar unha caña cos amigos- en que se move a deteriorada situación actual da educación común.

MMC 30.03.2026

Os abusos do poder tradúcense en atropelos da linguaxe.

A caprichosa mentira, por “divertida” que aspire a ser, nunca concorda co coñecemento que proporciona a investigación.

Dentro do noticiable que sexa en Ecuador un toque de queda recente, ao tratar de localizar, preto de Quito, barrios en que houbo problemas, Google-Maps aflorou unha rúa, de nome “Colesterol”, en que se serven comidas supostamente típicas, abundantes en graxas saturadas, propias para que as arterias se atoen. Hábitos dese tipo, entrefebrados con outras pautas son “a cultura” en que conflúen modelos de pertenza sancionados por un grupo social, cuxa normalizada marca perdura no tempo polo recoñecemento mutuo que conlevan. Etnólogos, antropólogos e sociólogos teñen nesas condutas un campo de investigación inesgotable polos seus lentos cambios e porque engolen e asimilan formas concordantes de comportarse e actuar en campos soamente distantes nas análises académicas. Na realidade, as súas confluencias engloban maneiras de proceder en manifestacións tan diversas como as de carácter social, festivo, relixioso e ata económico, e expresións artísticas correlativas na danza, a música ou a literatura oral. Nos espazos e tempos educativos, tamén dan ocasión a estudos etnográficos moi clarificadores de canto sucede neles.

A verbena.Maruja Mallo, 1927. Centro de Arte Reina Sofía

As esferas de poder non son inmunes a ese conxunto. Pautas “culturais” de similar carácter ás que rexen nos menús da “rúa do colesterol” gobernan a rápida xestualidade con que Donald Trump, en liña co desmantelamento democrático que está a levar a cabo no seu país, e seguramente para resarcirse dos seus erros en Irán, dirixiu a súa caprichosa hiperactividade a dicir que, en Cuba, fará “o que queira”. Esa prepotencia, blindada por un orgulloso narcisismo, non advirte risco ningún en menosprezar o dereito, non se preocupa polos danos que poida inflixir á economía, nin que a súa aventura extemporánea poida levar ao seu país a outra inacabable guerra de dez anos como a de Vietnam  (1955-1975). Aquel pretexto da “expansión comunista”, nas guerras do Golfo eran “armas de destrución masiva”, variou agora en “perigo nuclear”. Oculta dicir que Irán era un risco para o Israel xendarme da área, nada di sobre os 11.000 millóns que a industria militar gasta cada día ao tesouro público, e tampouco do medo para perder corda no liderado mundial. Esta “ cultura” trumpista -a do máis forte dominando o rabaño- non logrou impoñer, en case tres semanas, a superioridade da súa IA, os seus foguetes e bombas, topou cunha “cultura” iraniana que ten tras si unha traxectoria secular e, desde a sala oval de Whasington, resolveu pedir outros 200.000 millóns para proseguir a guerra.

Culturas rivais

En España, a conquista de América tamén volveu a ser motivo de pelexas entre “culturas” rivais, por recoñecer en público Felipe VI “moito abuso” na peripecia atlántica iniciada, en 1492, por unha Castela conquistadora, máis feudal que moderna. As características que tivese, ou as da colonización que seguiu, non foron tan etéreas e, antes de que no reinado de Fernando VII a administración daquelas terras empezase a decaer, e o Tratado de París con EEUU fixese que Cuba, Porto Rico e Filipinas se independizasen de España en 1898, “os abusos” xa existiran . As denuncias -entre outras- que o P. Bartolomeu de las Casas fixo no século XVI seguen molestando a moito patriota confuso e forman parte dunha “cultura” empeñada en ver niso unha conspiración incesante contra a bondade hispana. Un malestar que curaría cun mínimo de paciencia para ler a moita documentación que os historiadores competentes estudaron, desde antes de que, no plan de estudos de Sainz Rodríguez, en 1938, para o Ensino Medio, Demetrio Ramos -entre outros- lograse, en 1942, que a súa Historia do Imperio adaptada ao cuestionario de sexto curso (Burgos: Hnos Rodríguez) fose libro de texto. Se Eduardo Galeano vivise para ver as reaccións ante a escena no Museo de América hai tres días, á parte de rexeitar tanta desmemoria, talvez contaría outra vez como As veas abertas de América Latina (1971) ensinan que esa terra segue controlada por colonizadores substitutos da suposta “civilización” española en que a escravitude foi legal ata case a crise de 1889. Pouco empeño parece que houbese durante case cinco séculos en que  –sen “abusos”- nativos e mestizos fosen realmente libres fronte a señores feudais de facendas infinitas.

A “cultura” ambiental, que alimenta a superficialidade demostrada nesta división de opinións que as palabras do rei motivaron, traduciuse en simplismos sobre aquela xesta complexa, nada conciliables coa verdade histórica. Ao nesgo mostrado por moitos, nin lle interesa saber en que medida a suposta “civilización” conlevou atropelos, nin admite a leve maneira con que Felipe VI tratou de retomar as relacións diplomáticas con México. As dúas Españas que, desde 1812, afloraron con motivo da Constitución gaditana, parecen estar vivas tras estes modos de opinar sobre un pasado que precedeu ao máis próximo dos anos 30; nas enquisas sobre opcións de voto en 2026, a España conservadora crece fronte á súa contraria. Con todo, nos armazóns “culturais” duns ou outros, ademais dun coñecemento e descoñecemento selectivos do pasado -cuxa verdade non se salda con simplismos-, as maneiras e xestos de quen quere seguir impoñendo a súa razón aos demais, son como as dese tipo de investigadores que, cando as súas hipóteses non casan cos datos que lles depara a análise documental, seguen ao seu: “peor para a realidade”.

Cando un malhumorado Unamuno empezou a dicir en 1906 : “que inventen eles”, referíase ao papanatismo de seguidores e adictos, remisos a todo coñecemento distinto do seu; censuran e vilipendian a quen expresa outro distinto, á vez que encirran, insultan, perseguen e ata ameazan aos demais. Os seus medios de expresión, as súas robotizadas redes anti-sociais e, de cando en vez , as súas voceiras políticas reiteran idéntica sintaxe gramatical un día si e outro tamén. Para que non haxa baleiros, esta exultante  “cultura” alcanza niveis insospeitados mediante a IA e o negocio da prensa, que, como informa MUNDIARIO, son coordinadas ata o punto de que as plataformas ditan o xornalismo.  O sistema educativo tamén está niso e, en Andalucía –que copia iniciativas doutras partes, como a xa implantada en Murcia- a súa Consellería busca profesores xubilados que volvan aos centros educativos a cubrir gratis diversas funcións. Desde a Lei Moyano –hai 169 anos- a moito gobernantes non lles interesou unha digna educación común, pero esa “ cultura” é a que preocupaba a Don Antonio Machado cando escribía os seus Proverbios e Cantares e, particularmente, Juan de Mairena, ao que facía dicir: “a patria é, en España, un sentimento esencialmente popular, do cal adoitan xactarse os señoritos”.

TEMAS: Cultura.- Culturas escolares.- Culturas do poder social.- Linguaxe e verdade.- Dúas Españas hoxe?

MMC (20.03.2026).

Tecnoloxía e Humanismo na escola: o reto actual

Máis invasoras e adictivas que as analóxicas, as tecnoloxías dixitais, tan próximas e manuais, requiren pautas que non as fagan perigosas.

Trump probablemente pasará á Historia por practicar a guerra “por diversión”. Así o anunciou referíndose á posibilidade de bombardear máis intensamente a illa de Kharg, centro neurálxico desde onde Irán exporta o 90% do seu petróleo. E sen dúbida ten potencial tecnolóxico e militar suficiente para facelo. Esta “divertida” decisión -e non supostos obxectivos “xustos”- vincula as consecuencias destrutivas desta guerra en miles de vidas humanas, e en medios de vida de moitos outros, a sentimentos de falsa realidade que xera en moitas mentes o uso inadecuado de soportes dixitais. Como dixo Laura G. Rivera nun recente congreso de CCOO sobre Educación e Tecnoloxía (14-15.03.2026):”Internet non é a realidade” e o gran reto da educación -como sempre- é “traballar a liberdade de pensar”.

Fixéronse famosas algunhas fotos de escolares que, nunha visita a museos  como o Rijksmuseum de Ámsterdam, ante a pintura de Rembrandt, A rolda de noite ou, no Prado de Madrid As Meninas de Velázquez, sentados ao carón e desatentos aos cadros e a toda explicación do seu interese, escoitan, ven e escriben nos seus móbiles con gran concentración. Diante mesmo da Dama da perla, de Vermeer, alguén captou un adulto que, na retrospectiva que lle dedicou o Rijks en febreiro de 2023, contemplábaa, dubitativo, entre o seu móbil e o cadro auténtico. Así mesmo, na experiencia cotiá son habituais, en reunións familiares, recriminacións por actitudes similares, en que non só os máis adolescentes alegan que, se se lles quita o móbil ou o dispositivo electrónico que teñan a man, “abúrrense”.

Pois ben, se Internet non é “a realidade”, aínda que as tecnoloxías actuais propendan a facer ver que si, é evidente que no debate acerca do móbil e a IA na escola, urxe unha revisión profunda dos obxectivos desta na sociedade, desde a perspectiva do uso e abuso das novas tecnoloxías, a fin de que a crecente presenza da dixitalización, non mutile as súas prestacións máis aproveitables. Ademais, fóra da escola, logrou unha presenza difícil de superar e, previsiblemente, vai a máis, particularmente no que ao mundo laboral, administrativo e investigador, se refire, onde xa nutre moitos aspectos relevantes no tratamento rápido da información.

O dereito dixital na escola

Neurólogos, pediatras e sociólogos -e pedagogos preocupados pola interferencia das novas tecnoloxías desde os anos oitenta, advirten, con todo, de abusos que poden ser nefastos, e veñen coincidir en que, -como outros útiles da vida humana- necesítanse pautas que permitan instrumentalos protexendo a saúde e desenvolvemento da infancia e adolescencia. Só deste xeito, integrándoas na educación de forma segura, crítica e eficaz, servirán para mellorar a calidade da aprendizaxe e a convivencia.

Hai estudos serios sobre os riscos de exposición ás pantallas, sobre todo entre os 0 e os 12 anos de mozos e mozas. Entre os seus consellos figura, por exemplo , que de 0   a 6 anos, non deben usar pantallas; de 6 a 12, só unha hora diaria, e de 12 en diante non debesen pasar de dúas como máximo. Ante unha exposición máis temperá ou un uso excesivo dentro destes limiares, hai evidencia científica de que os riscos de alteracións no neurodesenvolvemento -incluído o da linguaxe- incrementan os problemas de saúde física e mental, e os de rendemento escolar.

Dentro da normativa, europea e española,, a Lei 26/2018, do 21 de decembro, de dereitos e garantías da infancia e a adolescencia, nos seus capítulos II e XIV do Título II, estableceu, de modo xeral, que os poderes públicos adoptarían as medidas necesarias para protexer os menores de calquera forma de violencia, incluída a exercida a través das novas tecnoloxías, así como a promoción da educación e a información para o seu consumo responsable, sostible, crítico e ético co obxectivo de previr as prácticas abusivas. Pola súa banda, A Carta de Dereitos dixitais, de 2021, actualizada en 2023, pretendeu garantir un uso seguro dos aparellos dixitais, á vez que proporcionou unha guía para o seu uso responsable. E no campo educativo, o Observatorio de Convivencia escolar, elaborou tamén unhas, Recomendacións para traballar a ciberconvivencia nos centros, desde iniciativas no ámbito da xestión e na relación co persoal, co alumnado e as familias, ata o máis pertinente para a formación para a ciberconvivencia e a intervención en situacións conflitivas. Á súa vez, os decretos de organización e funcionamento de centros de ensinos non universitarios estableceron, así mesmo, directrices que promovesen un clima educativo propicio, e as Consellerías Autonómicas resolveron regular os usos de dispositivos móbiles no horario escolar dos seus centros educativos.

 

Unhas e outras preocupacións evidencian que, por si mesmos, estes medios non son asépticos. As súas plataformas e algoritmos utilizan os datos persoais dos clientes para que, como coellos de indias, servir información masiva, moi útil ás empresas para comercializar campañas de todo tipo de produtos. Como ferramentas, teñen todas as calidades para engaiolar: son adictivas, adáptanse a cada cliente e están deseñadas para fidelizalo e, mesmo, manipulalo. Polarizar á opinión pública -con risco da democracia e dos dereitos sociais- é un risco denunciado reiteradas veces, mentres os seus donos constituíron rapidamente un oligopolio multimillonario, en que . Microsoft, Amazon e Google controlan case toda esa información sensible; aínda por riba, o seu uso  aparentemente gratuíto consome moita auga e enerxía.

 O seu entreveramento cos sistemas educativos, as súas actividades e obxectivos, vai a máis e o perigo de que a liberdade de pensamento se reduza, ou que a escola non estea atenta desde as etapas infantís ao obxectivo central de axudar a pensar, crecerá se os docentes non coñecen o seu ecosistema, como funciona e que proveito pedagóxico pode ter en cada área ou proxecto escolar Por iso urxen medidas relativas a sensibilizar, formar e avaliar o seu uso, dirixidas a toda a comunidade educativa, ámbito en que a responsabilidade do profesorado require formación e compromiso, e non é menos importante e básico o coidado, das familias, a fin de que Internet e as Redes sociais potencien, sen riscos, un uso persoal e social beneficiosos para vivir e convivir. Se a contorna familiar non dá exemplo responsable, máis difícil será aínda que nenos e adolescentes medren coa saúde debida. Por “ diversión” como Trump, xogarán nun xogo cuxas regras, como as escopetas de feira, teñen truco.

TEMAS: Dereitos dixitais.- Alfabetización dixital.- Educación común.- Plataformas educativas.- Convivencia escolar, social e dixital.

MMC (16.03.2026

Se a casa se escaralla, será máis difícil a vida.

 

A destrución iniciada en Gaza sobrepasa a Irán; navega agora polo Golfo Pérsico e a súa devastación alcanza a todo o mundo.

Aos aprendices de bruxo nunca lles importa que o seu afán demostrativo de caprichos cause danos colaterais, e se compiten cun  bruxo listo é peor. A megalomanía expansiva de Netanyahu en Palestina seduciu a Trump e ameaza con levar por diante canto se lles opoña. Estes cómplices dispoñen de hostes  armadas para destruír canto lles digan; lembran os fusileiros que Goya pintou en 1814: O 3 de maio en Madrid, pero alentan as súas fantasías. O americano soña con ser un Nerón, que toca a lira ante os incendios do Pérsico, e o sionista imaxina ao rei David alcanzando, ao fin, o prometido señorío nunha terra máis grande do que nunca previu. Ao redivivo emperador gustaríalle que o admirasen como premio Nóbel, propósito que, con patrocinio da FOX, preconiza Isabel Ayuso con vergonzante chulapería, mentres o sionista logra que os tribunais israelís atrasen meter o seu delirio nunha cela.

O paxaro. Ginés Liébana, 2015.

Aos votantes de ambos, encantados con que as televisións non exhiban os chuzos de punta que caen, non parece desgustarlles a escalada de prezos que xa advirten ao encher gasolina ou encher a neveira. Sobreabundan, con todo, os que aguantan o sacrificio de patriotas nestas “fazañas bélicas”; os xogos electrónicos dos seus playstation´s -moito máis dinámicos que o Palé dos anos cincuenta- non mostran os miles de nenos mortos, nin as 156 nenas masacradas o día 28 de febreiro. Os inocentes, propios e estraños de cada telexornal tampouco aparecen nas variantes do Trivial Pursuit, que nunca preguntaron polos  máis de 650 millóns de persoas que padecen fame no mundo. A pobreza non existe nesta liga, onde o regulamento e os árbitros póñenos os máis poderosos, dispostos, sen pudor, a situar as súas fichas neocolonizadoras na ruleta. Cuantos xogan con eles -e cren que é o apropiado-, nin pensan que eliminar “malos” predeterminados favoreza o malestar. O automatismo lúdico fortalece os seus maleducados xestos, alleos aos demais, mentres as súas aventuradas estratexias, desprezativas e burlescas, mesmo ignoran unha Terra farta de non ser respectada. O seu quecemento produce récords que a meteoroloxía traduce en desastres , e no canto de facer caso, estes negacionistas -plaxiarios de quen encarcerou a Galileo por ensinar que a Terra se movía- queren que pareza invento de “non patriotas”. A súa ineludible relevancia emprégana para asociar partidarios da súa causa ignorante e, de paso, enmascarar os seus desmáns depredadores.

 

O negacionismo e a actio indistans

Esta guerra é tan maliciosa que Trump ata di que a terminou, sen que se saiba como nin que obxectivos a xerasen. Os seus designios imperiais non admiten o diálogo con “os malos da súa película”; a súa exclusiva da racionalidade oponse a conciliar intereses que non pasen pola súa verdade “única”. Actuando como o adolescente inmaturo, empéñase en competir co resto da clase e ata coa humanidade enteira, igual que facían os críos das barriadas periféricas pelexándose a pedrada limpa polo control dun escampado que consideraban “o seu territorio”. O seu imaxinario é o que, en 1957, reflectiu o musical West Side Story con gavillas de portorriqueños migrantes nun N.York, que cantaban felices o seu “futuro en América” sen contar a fealdade sinistra. A inesperada realidade destes 14 días contradí un aparello de soños propagados indecentemente entre tanta destrución e morte gratuítas.

Non chegou aínda o peor para quen vive de cerca tanto caos, nin tampouco para cantos o miran desde a súa sala de estar, pero o Golfo Pérsico é hoxe o centro do mundo a causa dunha nefasta “actio indistans”. Esta calidade, propia de seres con potencial para influír e causar efectos afastados sen contacto físico, os metafísicos atribuíana a Deus. Auxiliando á Teoloxía, esta interrelación coa historia dos humanos viña ser como a que contaba Homero na Ilíada, onde Zeus gobernaba o destino de Héctor e os troianos fronte aos aqueos, mentres outros deuses protexían aos seus preferidos. Quen a atribuíu en exclusiva ao Deus hebreo e cristián non imaxinaron que, séculos máis tarde, os matemáticos e físicos volverían a este concepto nas súas hipóteses sobre a causalidade entre corpos distantes. Menos pensaron que habería tecnoloxías capaces de tele-relacionarnos. Orwel andou preto na súa distópica novela: 1984, pero ata entrado este século, non foi fácil predicir que regresaría unha actio indistans de EEUU,  desprezativa da “orde multilateral”. Non bastaron os anos de paz que garantira despois da IIGM, que foran enxalzados en Europa como “Os Trinta Gloriosos” ata 1973, en que a “crise do petróleo” e a baixada de beneficios nos negocios empezárono a frear.

En 2026, a IA, animando desde os móbiles a que fosen “máis libres”, sumada á ascendencia crecente da China, aflora novos “salvadores” con poder de actuar a distancia impulsando outra “orde”, outra “guerra do petróleo”, e unha “Xunta de Paz” concordante. Os deuses do Olimpo tolearon e uns maleducados Trump e Netanyahu, que se enfebrecieron con esta ludopatía de actio  indistans, non previron que Irán non é Venezuela e que o final desta partida era incerto. Os seus efectos en España teñen seguidores do dúo sionista-trumpista. Coa boca pequena din que este non é o seu xogo, pero exhiben unha hipocrisía que, allea a todo sentido comunitario, repite a alegría de Defoe no seu Diario do ano da peste (1703): morrer moitos e “eu sobrevivo”. Quen lembre a Covid-19 saben que é contaxiosa.

Outros cidadáns interrogan á IA por ver se lles arranxa o patio; ven a Úrsula von der Leyen peloteando coa “nova orde” e dubidan das trampas. Non faltan os que, ante a irracionalidade reinante en Washington e Xerusalén, Bruxelas ou Madrid, claman de novo “NON Á GUERRA”. Moitos lembran a Martín Heidegger que, despois de ser novizo xesuíta en 1909, como reitor de Friburgo compracera aos nazis en 1933 . En plena reconstrución da cidade de Dresde -bombardeada polos aliados seis anos antes-, ensinaba en 1951 que “habitar” é “estar” protexidos na Terra e “deixar habitar”, pois “o home é na medida en que habita” e implícase en “protexer, coidar, preservar e cultivar”.

MMC (13.03.2026)

As Bolsas inquiétanse polo que pasa no interior de Irán

A guerra nese patio non ofrece confianza ás transaccións, especialmente ás de carácter enerxético, vitais no mundo.

Carlos Bousoño, irónico, escribía en 1947 que “Os ríos van á mar/o mar ás praias de moda/de maneira que o mundo está ben feito./ Sobre esta cuestión non pode discutirse. Mais se alguén/quixese alzar a súa voz contra o aserto,/tapar a boca coa proba máis firme: o xeneral…/. A “orde nas filas” a que aludía, e “a boa man” que tivera para facer o que fixera, e “a harmonía preestablecida” para facelo, non o levaban a dicir que, “en xeral”, as praias todas deste mundo eran suficientes para bañarse “no máis xeral xúbilo do Xeneral en Xefe ”. Mutatis mutandis -que adoitaba dicirse para cambiar a temporalidade do que se conta- non parece que cambiasen tanto. A tentación é dicir que non pasou nada desde entón, e que todo segue aí. En 2026, en pleno marzo, o comandante en xefe americano aparece como o xendarme dunha orde en que o mundo debería ser outro, pero o seu empeño en que o sexa non ten “boa man”; só logra que as praias de medio mundo sexan máis perigosas.

Kermesse. Maruja Mallo, 1928. Centro de Arte Reina Sofía.

A que fora berce cultural do mundo occidental, sometida a cursilería imperial, repite unha indignidade de mortaldade silandeira que, sen pausa nin concerto, non cesa de mover trens que atravesan a noite, medio furtivos, repletos de nenos, mulleres e persoas que desde Palestina, Beirut, Teherán, Abu Dabi e outros países do Golfo Pérsico, reviven Treblinka e Auschwitz, Berlín e Dresde, aos fuxidos de Guernica , a “desbandá”de Málaga , e aos  despavoridos de Benasal, Ares do Maestre, Vilar de Cans e Albocácer, no Maestrazgo. Aquelas probas de precisión para a Lexión Cóndor xa non cesaron; as cidades alemás -en que os aliados combinaron fósforo e metralla para destruír mellor gran parte das de Europa Central- e unha boa parte de Londres quedaron moi tocadas. Pero, Hiroshima e Nagasaki sinalaron fitos novos para un terror que, en Corea e Vietnam, e nos masacres do Congo, Uganda e Ruanda, non cesaron de ser paradigma de nova orde imperial en Sudamérica, e en sucesivas batallas nunhas ou outras cidades dese non ben chamado “Oriente Medio”. Mesmo, nas violentas maneiras de operar a policía en tantas partes de EEUU, ÍCEOS (forzas de inmigración) de Trump actúan coma se as raíces do mal cainita –o personaxe da Biblia que matou o seu irmán-, rexuvenecesen unha vez máis.

Este clamor por unha crueldade renovada contra Irán -e a súa área de influencia-, artillada con mísiles, drons e avións de última xeración, máis aceirados e rápidos que antes, máis dixitalizados polos seus fabricantes para que as bombas caian certeiras sobre obxectivos prefixados, concita neste momento moito bandeiras, patrias e paladíns feroces. Invasores e depredadores do que é doutros, forman compactas filas, ordenadas en escuadras que comandan mentes cuadriculadas, pechadas a toda razón que non sexa a da nova orde imperial. Ata nos Parlamentos discútese, con palabras duras como pedras, se convén ou non poñerse ao lado do máis forte, empeñado en impoñer a súa lei arbitraria. Os seus “intereses”, amoldados ao que diga o novo “Rey sol”, fano sentir como o emperador de canto se mova no mundo, coidadoso de que os seus negocios crezan ao ritmo cambiante das súas previsións nunha guerra da que tan ben di que “está case terminada” como que “non parará” ata acabar co potencial bélico dos aiatolás. O máis contento é, Netanyahu, o seu Grigori Rasputín particular, que trata de cumprir a misión que se arroga de lograr, cal novo Saúl, que a “terra prometida” alcance, caia quen caia, a súa máxima extensión e influencia nesa área cobizada en toda a Historia.

Confianza?

Ao resto de vasallos, empézaos a inquedar. Se non polos principios que están en xogo -Dereitos Humanos, Dereito Internacional, fundamentos e Estado de Benestar da UE, e supostos avances no concerto multilateral dos pobos-, polo menos, porque o comercio, o do gas e do petróleo, tan determinantes nos hábitos produtivos e relacionales da vida cotiá da xente, non aguanta ben tanta violencia. Tampouco a vida democrática e as eleccións, inminentes para o propio candidato a emperador neste arriscado xogo. A confianza é fundamental segundo a Bolsa, e na nova orde que quere impoñer o suposto soberano absoluto desde a Casa Branca, implica excesiva “desorde”. Por máis que queira parecer lúcido con tanto poder concentrado nas súas mans, o seu desprezo a canto desde o final da IIGM constituíu “a vella orde” -como lle chama a súa fámula Von der Leyen- asoma cataclismos nas gasolineiras, nos fertilizantes e prezos do gasóleo agrícola, e unha cadea de causas e efectos interminable para quen quere cambiar o pasado para comandando o futuro. Coma se dun conto se tratase, os garavanzos e as patacas, o queixo e a manteiga, o leite e os tomates, pronto repercutirán nas bolsas de compra este imperialismo tramposo.

En canto ao Dereito Internacional e os Dereitos Humanos, unha arma de destrución de neuronas xa está en marcha entre cantos seguen esta exasperada serie televisada. Se Alberti xa sentenciaba en 1941 que “a pomba se equivocaba”, e que no canto de ir ao norte fora ao Sur confundindo mar con ceo, trigo con auga, e noite con mañá, desnortados parecidos romperon a suposta unidade en política exterior; a parcialidade partidista do conservadurismo, reservona no seu, culpa polo si ou polo non ao Gobierno. Estes patriotas , inmisericordes co “non á guerra” non queren -como en 1990 e 2003, sobre todo- que sexa o ideario de todos. Non nos espanta, con todo, que poida vir tras a data de caducidade á “vella orde”, cuxa Declaración de Dereitos tanto custou redactar en 1947. Quéirase ou non -pois o baleiro non existe en política-, o colonialismo que debuxa a man do Comandante en Xefe americano, exhibe unha soidade única ante a que deban desfilar sumisos, coas súas bandeiras e estandartes humillados porque, como certificaba Jorge Manrique, os ríos sigan indo “dar á mar, que é o morrer”. 

TEMAS: Dereito Internacional.- Dereitos Humanos.- Economía de Guerra e posguerra.- Imperialismo.- Estratexias xeopolíticas.

MMC (10.03.2026)

A IA é un gran reto de futuro para o sistema escolar

As súas prestacións son unha grande ocasión para desterrar abandonos e desidias causantes dun vello “mal de escola”.

 

A acumulación de informes e tristezas burocráticas, que Remedios Zafra empezou a poñer en evidencia en 2017, desde a súa análise do Entusiasmo ou Precariedade e traballo na era dixital, axuda a observar os seus reflexos no sistema educativo. Sobre todo, se se lembra que a súa debilidade xa era notable antes de que o trumpismo de Elon Musk e asociados, como Zukerberg ou Pável Dúrov, completasen un círculo que Dante podía poñer no Inferno. A historia escolar xa acumulara unha longa tradición de violencias censoras sobre supostos desvaríos cognitivos da doxa e, en especial, sobre quen entendese que “ensinar” implicaba “educar”, “liberar” e verbos afíns á autonomía persoal. No periplo educador, os pasos intermedios do basto e o sutil produciron control, obediencias cómplices e unha desmemoria de constantes neglixencias silenciosas. Proba relevante é que, no que incumbe a unha educación común, as limitacións que había antes da Constitución de Cádiz, acomodaron no seu articulado a exclusiva doutrinal de la Iglesia Católica, de modo que ler, escribir e contar reflectisen a súa verdade única. En 1851, o Concordato determinou ese mesmo horizonte á Lei Moyano en 1857 e, desde 1953, alcanzou a condicionar, en 1979, o panorama que ten hoxe enmarcado en continuidades limitantes das políticas educativas.

O único momento histórico en que o Estado asumiu autónomo un compromiso serio coa educación de todos foi o da CE31, que apenas durou cinco anos. Desde 1936, un peculiar dereito educativo apartou ás/os estudantes “selectos” da desidia con que a escola pública -cando a había- limitaba as capacidades dos demais. En 1957, a doutrina oficial aseguraba que, fronte a “as doutrinas subversivas” do “ser tradicional dos españois”, “o Nacionalsindicalismo” edificara “un sistema orgánico sobre o campo escombrado da realidade nacional”. Despois da Transición, a xestión do artg. 27 da CE78 -que debería fortalecer a equidade educativa- deu pé aos partidarios da súa fraxilidade para continuar tendo moito predicamento, de modo que conxuntar a súa “universalidade” e “liberdade” segue sendo confuso. Os vellos acordos, en combinación con beneficios económicos contables, colonizan a Educación e impiden que a Administración pública constrúa unha “casa educadora común”, en que todos poidan “habitar” e “ser” cidadáns.

Durante este tempo, a entrada das TIC nos circuítos educativos foi a máis desde os anos oitenta e, sen corrixir a sempre incompleta atención a un amplo sector do alumnado, ademais de reproducir inequidade, expón novos problemas. A posibilidade dos candidatos a docentes para formarse individualmente on-line  é un negocio que copan fondos de capital risco e, sen que a súa eficiencia se vincule á convivencia de todos, esta tecnocracia acurta o aprecio á educación común. Doutra banda, a existencia de políticas e políticos para quen esta educación de todos non está entre as súas ambicións, favorece que a información, grazas á IA, poida subverter mellor as calidades que debería ter. A imparable presenza das plataformas dixitais quere rendibilizar os seus algoritmos e xera unha alienante inseguridade -parecida á do Internet mutante-, en que a crecente robotización das actividades produtivas precariza o valor das aulas para cantos interaccionan nelas. Docentes e alumnos xa experimentaron durante a pandemia unha híbrida comunicación dixital que fixo sospeitar que, no canto de profesores, poderían ser máis útiles, por máis baratos, os dispositivos tecnolóxicos. Moi turbadora é igualmente a saturación que, con Fake news, memes e incitacións ao copieteo do curta e pega, ou supostos divertimentos -a conta de inocentes- poboan situacións disruptivas dun traballo escolar coherente e valioso. O adestramento dos algoritmos pode abrigar tendencias pouco favorables á xustiza social, ao funcionamento democrático e á simple convivencia; na Rede, incluso o odio, como informa MUNDIARIO, pretende aproveitar o suposto anonimato para facer dano. Son moitas, por tanto, as frontes que a IA abre, na escola, á súa obrigada presenza no currículo e, sobre todo, nas metodoloxías apropiadas para aproveitar a multiplicidade informativa que propicia. Prohibila é poñer portas ao campo, e formar docentes que só “bancaricen” saberes é contradicir a deontoloxía profesional que os capacite para xestionar que o alumnado aprenda a construír coñecemento desde a pluralidade cognitiva e actitudinal.

 Un espazo de todos?

A IA e os móbiles son unha oportunidade para revisar a fondo as esixencias que unha escola valiosa debe ter. Desde os anos cincuenta -sen contar os anteriores-, a gran cuestión escolar en España sempre foi que unha crecente “liberdade” de centros, individualista e competitiva, contradixo a equidade do dereito a unha digna educación. Lograda a escolarización universal, a robotización informativa con que traballa a IA é ambigua, e sería lamentable que fortalecese a idea de que todo o alumnado padece o Mal de escola, que dicía Pennac. Hoxe non é de todos, nin para todos; non cobre as necesidades de boa parte do alumnado, nin o capacita para moverse con igualdade de partida na ruda engrenaxe relacional e laboral. As leis orzamentarias seguen sen estar de parte da súa equidade, e a atención a unha escola pública -que ás veces se demanda blindar- é “residual” fronte ao crecente peso da privada e concertada. Se o sistema xa era alérxico a “todos” os educandos, a recente interferencia da IA no seu hábitat anima a múltiples axentes económicos, culturais e políticos, a ampliar os acenos dunha privacidade segregadora. Unha maior exclusión externa –unida á non corrixida internamente en moito centros- debilita, máis aínda, o criterio do xusto e inxusto que rexe o dereito cidadán a unha educación digna.

Conxuntar vontades para coidar qué debe ser educar hoxe e cómo facelo expón unha ética universal que o trumpismo -moi militante en España- non propicia. Os señores dos medios de produción, que sempre dispuxeron de medios para involucionismos, teñen o seu mellor cómplice hoxe na anfibolóxica presenza da IA en móbiles e aparellos dixitais, que fan accesible pasar da información ao coñecemento, pero tamén embaucan e distraen na mentira. Cando nos levaban de excursión e cantabamos Montañas nevadas, o espectro de “o normal” non cambiaba aínda que cantásemos: Imos contar mentiras, tralará. De modo parecido, a “normalidade” destes útiles electrónicos pode ser unha trampa para que o sistema educativo sexa de todos. Se non se atende á sutil influencia dos seus dominios, mutilará máis o dereito a unha “boa educación”; resentirase a solidariedade cos outros e co medio. A “universalidade” educativa, se falsifica a “liberdade” escolar e dixital, seguirá sendo -entre moita palabrería- a Cidade ausente de que falaba María Zambrano en 1928: “todo son alí puntos de partida, problemas para a mirada”, os ollos só “a soñan”, aínda que estea no intelecto “en presenza ideal, chea de graza”.

TEMAS: IA e educación.- Liberdade escolar.- Universalidade educativa.- Dereito á Educación.- Educación común.

MMC (10.03.2026)