Os paradoxos do presente desesperan aos máis optimistas

 No que vai de semana –non tan “santa” como a anterior- pasaron tantas cousas que desasosega a espera coherente de canto aconteza.

 É un tópico de sempre que as cousas nunca son como se espera que as cousas sexan. Cando se repite moito, todo se descabala de tal maneira que é difícil non reparar, por exemplo, no empeño dos humanos na desgraza, tratando de vela, ademais, como un destino mentres invocan supostos mandatos espirituais causantes de que miles e miles doutros humanos –nenos e nenas en gran parte- paguen o dereito para vivir que, por nacemento, teñen, como reclamaba en 1789 aquela Declaración de Dereitos do Cidadán, imitando o que –o 12.06.1776- proclamara a Declaración de Virxinia, tan expresiva da razón descolonizadora da Independencia de EEUU. 

Recén pasada a Semana Santa e seguindo a inspiración dos seus gurús espirituais  no pregón de “a” verdade, e o estímulo competitivo dos ministros máis ultras de Netanyahu, como Ben-Gvir (Seguridade) e Bezalel Smotrich (Finanzas) -capaces de distinguir máis criminalidade nun palestino que nun israelí coa recente reinstauración da pena de morte-, aínda ecoaban nos turistificados aires procesionais, os pasos de políticos  disfrazados de penitentes e, entre sonoros redobres de tambor, ao emperador de Occidente antollóuselle mostrarse o 9 de marzo cal Xúpiter Tonante. Malhumorado e iracundo, proclamou que cara ás dúas da mañá do día 10 sobreviría a “desaparición dunha civilización” . Os arúspices máis ilustrados supuxeron que se refería á que a Humanidade, en pleno Neolítico, empezara a desenvolver na área do actual Irán, pero por fortuna para os humanos, este voluble Xúpiter do “despacho oval” determinou, unha hora e media antes de que caesen os seus raios, mellorar a solemne imaxe que Homero deixara na Ilíada sobre os seus enfados.  No canto dun órdago tan duro,  tratou de dar unha indeterminada físgoa de humanidade a efixies súas que, como unha do Museo do Prado, representáronlle humanizado cara a finais do século I d. C.,  sen perder a imaxe imperial que  Augusto tivera o gusto de divinizar.

Nada impide que, ao ritmo que “Me gusta“ nalgunhas redes sociais, tan a ton coa descerebración de negacionistas de todo, dentro de dúas semanas volvamos ver en directo como desde esa mesma sala da Casa Branca –gran templo do empíreo- o teatral personaxe xupiterino delegue no seu secretario de Guerra, a alta misión de esmagar o que quede dos iranianos e, de paso, facer que flúan máis dólares cara ás arcas das divindades do capitalismo neocolonial. Chama moito a atención que, no resto do orbe supostamente máis civilizado, ninguén sexa capaz de parar os enfados executivos deste narcisista, incapaz de recoñecer algún dereito ao resto dos humanos. Ninguén o frea, nin sequera a ONU; por unha banda está el e os seus catro amigos, e polo outro, o resto da humanidade, á que deshumaniza coas súas comparacións odiosas, para desprezala nas súas decisións obscenas. A escalada da guerra en Irán desde o 28 de febreiro leva camiño de ir a peor cada día se non para de verdade. O Xúpiter Tonante non ten reparo en botar do Paraíso do poder a quen non coincidan coas súas determinacións: dá igual que sexa o Fiscal Xeral do Estado que o comandante en xefe do exército do seu país. Gústalle máis a súa asesora espiritual Paula White, que lle fala de causar o “colapso moral” dos seus inimigos para que triunfe de maneira definitiva “o ben” sobre unha área tan frutífera en gas e petróleo, en que  Netanyau é o mellor anxo exterminador desa zona vital para as comunicacións comerciais con Asia e Oceanía. 

E España?

O único efecto positivo que trouxo a estas terras a antolladiza autoridade destes divinizados xestores da desorde é que poucos tiveron a coraxe de dicirlles estes prepotentes abusóns que León XIV lles dixese, con claridade, que “era inaceptable” a ameaza sobre Irán e que “depoñan as armas”. Aos líderes da conservadora España –sobre todo, os máis enfadados de sempre ante calquera avance democrático-, o “NON Á GUERRA” ilegal e contraria a todo dereito internacional –que non sexa o da forza-, o que pense un amplo sector dos outros españois antibelicistas pareceulles “antipatriótico” e contrario aos “intereses” que “nos convén”. Toda visión crítica ante o que sucede no panorama que xeran Trump e os seus, sóalles a falta de “respecto”. Nun absurdo debate infestado de desencontros, ao señor Feijóo ocorríuselle, ao fin, modular algo a súa opinión, pretendendo que a “cordura” goberne a situación política. Preservando a ambigüidade de non condenar o obvio, deixou nas pavías unha diplomática posición cara ao sentido común, esa facultade  que o resto dos españois –segundo o seu perspicacia- non parece ser capaz de utilizar   para o arranxo dos problemas. O que nas súas propias filas din egrexios competidores pola súa cadeira non reclama esa facultade, senón a que mellor alague ao Xúpiter americano, cuxo irredento afán, acaba de pedir ao Congreso un 40% de aumento orzamentario para fortalecer, con 1.5 billóns de dólares, a capacidade destrutora dos seus máis belixerantes anxos e a inacción ante os problemas sociais da xente.

Dante Alighieri, de vivir hoxe, xuntaría a tantosconfabulados no advenimento internacional dun suposto ben, para envialos aos círculos do Inferno onda proxenetas e aduladores, simoníacos, adivinos e magos, malversadores e hipócritas, ladróns e conselleiros fraudulentos, defensores da discordia, a maldade e a falsificación. Para descontento de españois cuxa selectiva mirada tanto enxalza o que avanzaramos desde a Divina Comedia no século XIII, tamén enviaría a ese lugar -onde este persoal violento era enfrontado a dolorosos castigos dos demos- a non poucos exemplares da especie corrupta que -en coincidencia xudicial confusa- mostra estes días a secularizada vida española dos últimos 13 anos. É posible que alguén dese en pescudar ata que punto o estudo da Historia de España contada con sinxeleza, que J.Mª Pemán escribiu en 1939, ou da Enciclopedia de 2º grao nos anos cincuenta, propiciaron, desde a escola, que os españois todos dispoñan de información para pronunciarse; o absoluto desprezo que moitos prestan cara a quen lese un pouco máis é absoluto, e non parece que os dispuxese a unha convivencia democrática. Moi raro soou estes días –ou moi esperanzador tamén, segundo se mire- que desde a proximidade da Lúa -a máis de 40.000 kms. da Terra-, os astronautas da nave Orión lembrasen que, desde aquela órbita, o planeta dos humanos era como un pequeno punto azul, no que merecería a pena, ante todo, cooperar na solución dos problemas.

TEMAS: Memoria e Historia.- Educación e Convivencia.- Dereitos Humanos.- Belicismo e Ben común.- Mitoloxía e superstición.

MMC (08.03.2026)

Como norma, as “altas capacidades” son unha trampa

Non favorecen a liberdade que debe ter unha educación democrática e deterioran a universalidade que un sistema educativo alcanzase.

A película de Víctor García León pon o dedo nun dos asuntos de maior ambigüidade na sociedade española actual. Coas moitas variantes que interveñen no seu desenvolvemento, a educación é un pretexto de aspiracións múltiples de cantos interveñen nela, incluídas as menos solidarias. Non é o mesmo considerar a educación como negocio que como un dereito fundamental; non é igual que todos teñan igual oportunidade de recibila que partir de que é un ben escaso e, como todo recurso –sempre escaso e accesible a poucos - ou ambicionar que sexa un ben común, fundamental para que todos e todas poidan convivir nunha Terra cada vez máis farta de humanos crédulos da forza, a violencia e intrusión irresponsable e contaminante na vida de todos.

                                

"A Disater, Such a Catastrophe" Anna Weyant, 1922

A historia educativa dos cidadáns é pródiga en discriminacións. Na área europea, ata que no século XVIII empezou a haber unha educación para os fillos da aristocracia, a que había era case exclusiva de cregos, e non de todos. En Madrid , impartíaa un “Seminario de Nobres e, para que empezase a ser lixeiramente accesible ao resto da cidadanía despois da revolución parisiense contra o Antigo Réxime en 1789, foi escasa e seguiu tendo moitos compoñentes de raíz confesional. Ademais, en 1931, cando a IIª República decidiu que alcanzase a todos e todas con dignidade equiparable, o analfabetismo aínda alcanzaba en España a un 40% da súa poboación. E en 1938, cando Pedro Sáinz Rodríguez  “reformou” o Ensino Medio, o que veu logo fortaleceu unha división educativa que aínda prosegue despois da CE78. Antes de 1931, existía unha clara diferenza entre “ir á escola” e “estudar”, como testemuña Barea na Forxa dun rebelde, pero desde abril de 1939 esa divisoria profundouse máis, e a estrutura clasista que tiña o ensino non cesou de presidir todas as reformas alternantes que, mesmo desde que se redactou o artg. 27 da Constitución actual. Hai habido. É dicir, despois de nove leis orgánicas que pretenderon desenvolver ese artigo, seguimos coa mesma estrutura; coa peculiaridade de que a diferenza entre “concertada” e “privada” é máis administrativista que conceptual. A estas alturas , tanto os informes da OCDE como os dos sindicatos de clase no sector, cando mencionan carencias, as máis significativas seguen mostrando un alto compoñente de pertenza social, tanto que se fale de eficiencia e rendibilidade do sistema –un parámetro esencialmente economicista- como de segregación ou exclusión –indicadora moi fiable para detectar rumbos e incumprimentos en sintagmas como “calidade”, “nivel”, “excelencia educativa” e similares, que non teñen en conta –como insistía o gran coñecedor dos sistemas de avaliación internacionais, Julio Carabaña- que “a literacia” que medían abarcaba factores de coñecemento, sensibilidade e cultura familiar, e non só os que puidese transmitir unha escola ou colexio, aínda que os compoñentes de sempre sexan os que marcan distincións de centros e seleccionan o alumnado.

Calidade e altas capacidades

 En realidade, por tanto, as capacidades para entrar nuns ou outros circuítos do ensino, sen garantir que por iso a educación que proporcionen sexa mellor, ten lugar á marxe do alumnado. Desde antes de que naza, o sistema recibe a uns ou outros – e a unhas ou outras alumnas- asociando, salvo raras excepcións na historia española, tempo e espazo escolar con orixe social e xénero. O sistema dispuxo, ás veces, algunhas pasarelas para salvar unha suposta “igualdade de oportunidades”, un concepto en por si discriminatorio por recoñecer implicitamente a desigualdade intrínseca do sistema, e as bolsas foron un dos modos de paliar esa situación. Valga lembrar que, como sistema, o orzamento para bolsas en 1960 só era de 95 millóns e medio de pesetas, cando a carencia de prazas escolares –patente nos Pactos da Moncloa en 1977- estaba lonxe de solucionarse; predominaba o paternalista compoñente benéfico para solapar o incumprimento dun dereito inalienable.

Tras a CE78, o recurso á psicoloxía e á psicopedagoxía para apreciar que pasaba dentro do sistema educativo, afixo impoñerse sempre ás consideracións que os sociólogos facían aos sistemas educativos. Era máis barato, pero desde os anos sesenta, as análises deBowles e Gintis (Escolarización e Capitalismo en América (1976) mostraban como a escolaridade americana, á parte de coñecementos, reproducía desigualdades sociais de todo tipo e transmitía os valores primordiais do capitalismo: disciplina e obediencia, división do traballo, xerarquización de saberes e deberes, e dourándoo todo, sentimento de pertenza a unha contorna social con valores propios do grupo. En Europa, as análises de Bourdieu, Passeron –e moitos outros- tamén mostraron como o sistema educativo perpetuaba a desigualdade, e como a división entre centros educativos prefixaba esa determinación. En España, os estudos de Julia Varela e Fernando Álvarez de Uría en particular e a dirección de libros na Picaraña –reeditados en parte en Morata-, foron relevantes nunha corrente de “socioloxía crítica” onde cabe destacar, entre outros, a Carlos Lerena e a súa Reprimir e Liberar (1983) ou a Mariano Fernández-Enguita, dirixindo a Revista de Socioloxía da Educación en 1988 ou, vinte anos máis tarde, escribindo: Máis escola e menos aula.

 Volven agora a mencionarse con forza as “altas capacidades” para potenciar un negocio privado, con estratexias comerciais dentro dun mercado educativo en alza. Non se trata unicamente de elixir entre escola ou colexio, senón tamén itinerarios de Formación Profesional, másteres profesionalizantes en diversos niveis de competencias e, no cumio do sistema, graos universitarios propiamente tales. Os datos de crecemento do este oligopolio son moi zumarentos nun panorama produtivo moi cambiante coa IA e outros fluxos tecnotácticos, que determinan –tras os currículos educativos duns ou outros segmentos da educación- os de cada candidato a un novo posto laboral. En toda entrevista de traballo, ha de acreditar as súas posibilidades de acceso, converténdose este trámite en determinante da confluencia de intereses que concordan nel. As supostas capacidades –o de “altas” é case sempre ficción do mercadotecnia- xa non son exclusiva preocupación ideolóxico-confesional, como podía ser a do P. Ayala cando en 1940 escribiu a súa Formación de selectos, senón que todo emprendedor económico con pretensións, para reducir custos e aumentar beneficios, quere controlar e rendibilizar as maneiras de validar as cualificacións que os seus traballadores vaian ter. Todo isto implican “as altas capacidades” a que alude a película de García León, e diso van tamén as súas implicacións na liberdade real –non só para tomar unha caña cos amigos- en que se move a deteriorada situación actual da educación común.

MMC 30.03.2026

Os abusos do poder tradúcense en atropelos da linguaxe.

A caprichosa mentira, por “divertida” que aspire a ser, nunca concorda co coñecemento que proporciona a investigación.

Dentro do noticiable que sexa en Ecuador un toque de queda recente, ao tratar de localizar, preto de Quito, barrios en que houbo problemas, Google-Maps aflorou unha rúa, de nome “Colesterol”, en que se serven comidas supostamente típicas, abundantes en graxas saturadas, propias para que as arterias se atoen. Hábitos dese tipo, entrefebrados con outras pautas son “a cultura” en que conflúen modelos de pertenza sancionados por un grupo social, cuxa normalizada marca perdura no tempo polo recoñecemento mutuo que conlevan. Etnólogos, antropólogos e sociólogos teñen nesas condutas un campo de investigación inesgotable polos seus lentos cambios e porque engolen e asimilan formas concordantes de comportarse e actuar en campos soamente distantes nas análises académicas. Na realidade, as súas confluencias engloban maneiras de proceder en manifestacións tan diversas como as de carácter social, festivo, relixioso e ata económico, e expresións artísticas correlativas na danza, a música ou a literatura oral. Nos espazos e tempos educativos, tamén dan ocasión a estudos etnográficos moi clarificadores de canto sucede neles.

A verbena.Maruja Mallo, 1927. Centro de Arte Reina Sofía

As esferas de poder non son inmunes a ese conxunto. Pautas “culturais” de similar carácter ás que rexen nos menús da “rúa do colesterol” gobernan a rápida xestualidade con que Donald Trump, en liña co desmantelamento democrático que está a levar a cabo no seu país, e seguramente para resarcirse dos seus erros en Irán, dirixiu a súa caprichosa hiperactividade a dicir que, en Cuba, fará “o que queira”. Esa prepotencia, blindada por un orgulloso narcisismo, non advirte risco ningún en menosprezar o dereito, non se preocupa polos danos que poida inflixir á economía, nin que a súa aventura extemporánea poida levar ao seu país a outra inacabable guerra de dez anos como a de Vietnam  (1955-1975). Aquel pretexto da “expansión comunista”, nas guerras do Golfo eran “armas de destrución masiva”, variou agora en “perigo nuclear”. Oculta dicir que Irán era un risco para o Israel xendarme da área, nada di sobre os 11.000 millóns que a industria militar gasta cada día ao tesouro público, e tampouco do medo para perder corda no liderado mundial. Esta “ cultura” trumpista -a do máis forte dominando o rabaño- non logrou impoñer, en case tres semanas, a superioridade da súa IA, os seus foguetes e bombas, topou cunha “cultura” iraniana que ten tras si unha traxectoria secular e, desde a sala oval de Whasington, resolveu pedir outros 200.000 millóns para proseguir a guerra.

Culturas rivais

En España, a conquista de América tamén volveu a ser motivo de pelexas entre “culturas” rivais, por recoñecer en público Felipe VI “moito abuso” na peripecia atlántica iniciada, en 1492, por unha Castela conquistadora, máis feudal que moderna. As características que tivese, ou as da colonización que seguiu, non foron tan etéreas e, antes de que no reinado de Fernando VII a administración daquelas terras empezase a decaer, e o Tratado de París con EEUU fixese que Cuba, Porto Rico e Filipinas se independizasen de España en 1898, “os abusos” xa existiran . As denuncias -entre outras- que o P. Bartolomeu de las Casas fixo no século XVI seguen molestando a moito patriota confuso e forman parte dunha “cultura” empeñada en ver niso unha conspiración incesante contra a bondade hispana. Un malestar que curaría cun mínimo de paciencia para ler a moita documentación que os historiadores competentes estudaron, desde antes de que, no plan de estudos de Sainz Rodríguez, en 1938, para o Ensino Medio, Demetrio Ramos -entre outros- lograse, en 1942, que a súa Historia do Imperio adaptada ao cuestionario de sexto curso (Burgos: Hnos Rodríguez) fose libro de texto. Se Eduardo Galeano vivise para ver as reaccións ante a escena no Museo de América hai tres días, á parte de rexeitar tanta desmemoria, talvez contaría outra vez como As veas abertas de América Latina (1971) ensinan que esa terra segue controlada por colonizadores substitutos da suposta “civilización” española en que a escravitude foi legal ata case a crise de 1889. Pouco empeño parece que houbese durante case cinco séculos en que  –sen “abusos”- nativos e mestizos fosen realmente libres fronte a señores feudais de facendas infinitas.

A “cultura” ambiental, que alimenta a superficialidade demostrada nesta división de opinións que as palabras do rei motivaron, traduciuse en simplismos sobre aquela xesta complexa, nada conciliables coa verdade histórica. Ao nesgo mostrado por moitos, nin lle interesa saber en que medida a suposta “civilización” conlevou atropelos, nin admite a leve maneira con que Felipe VI tratou de retomar as relacións diplomáticas con México. As dúas Españas que, desde 1812, afloraron con motivo da Constitución gaditana, parecen estar vivas tras estes modos de opinar sobre un pasado que precedeu ao máis próximo dos anos 30; nas enquisas sobre opcións de voto en 2026, a España conservadora crece fronte á súa contraria. Con todo, nos armazóns “culturais” duns ou outros, ademais dun coñecemento e descoñecemento selectivos do pasado -cuxa verdade non se salda con simplismos-, as maneiras e xestos de quen quere seguir impoñendo a súa razón aos demais, son como as dese tipo de investigadores que, cando as súas hipóteses non casan cos datos que lles depara a análise documental, seguen ao seu: “peor para a realidade”.

Cando un malhumorado Unamuno empezou a dicir en 1906 : “que inventen eles”, referíase ao papanatismo de seguidores e adictos, remisos a todo coñecemento distinto do seu; censuran e vilipendian a quen expresa outro distinto, á vez que encirran, insultan, perseguen e ata ameazan aos demais. Os seus medios de expresión, as súas robotizadas redes anti-sociais e, de cando en vez , as súas voceiras políticas reiteran idéntica sintaxe gramatical un día si e outro tamén. Para que non haxa baleiros, esta exultante  “cultura” alcanza niveis insospeitados mediante a IA e o negocio da prensa, que, como informa MUNDIARIO, son coordinadas ata o punto de que as plataformas ditan o xornalismo.  O sistema educativo tamén está niso e, en Andalucía –que copia iniciativas doutras partes, como a xa implantada en Murcia- a súa Consellería busca profesores xubilados que volvan aos centros educativos a cubrir gratis diversas funcións. Desde a Lei Moyano –hai 169 anos- a moito gobernantes non lles interesou unha digna educación común, pero esa “ cultura” é a que preocupaba a Don Antonio Machado cando escribía os seus Proverbios e Cantares e, particularmente, Juan de Mairena, ao que facía dicir: “a patria é, en España, un sentimento esencialmente popular, do cal adoitan xactarse os señoritos”.

TEMAS: Cultura.- Culturas escolares.- Culturas do poder social.- Linguaxe e verdade.- Dúas Españas hoxe?

MMC (20.03.2026).

Tecnoloxía e Humanismo na escola: o reto actual

Máis invasoras e adictivas que as analóxicas, as tecnoloxías dixitais, tan próximas e manuais, requiren pautas que non as fagan perigosas.

Trump probablemente pasará á Historia por practicar a guerra “por diversión”. Así o anunciou referíndose á posibilidade de bombardear máis intensamente a illa de Kharg, centro neurálxico desde onde Irán exporta o 90% do seu petróleo. E sen dúbida ten potencial tecnolóxico e militar suficiente para facelo. Esta “divertida” decisión -e non supostos obxectivos “xustos”- vincula as consecuencias destrutivas desta guerra en miles de vidas humanas, e en medios de vida de moitos outros, a sentimentos de falsa realidade que xera en moitas mentes o uso inadecuado de soportes dixitais. Como dixo Laura G. Rivera nun recente congreso de CCOO sobre Educación e Tecnoloxía (14-15.03.2026):”Internet non é a realidade” e o gran reto da educación -como sempre- é “traballar a liberdade de pensar”.

Fixéronse famosas algunhas fotos de escolares que, nunha visita a museos  como o Rijksmuseum de Ámsterdam, ante a pintura de Rembrandt, A rolda de noite ou, no Prado de Madrid As Meninas de Velázquez, sentados ao carón e desatentos aos cadros e a toda explicación do seu interese, escoitan, ven e escriben nos seus móbiles con gran concentración. Diante mesmo da Dama da perla, de Vermeer, alguén captou un adulto que, na retrospectiva que lle dedicou o Rijks en febreiro de 2023, contemplábaa, dubitativo, entre o seu móbil e o cadro auténtico. Así mesmo, na experiencia cotiá son habituais, en reunións familiares, recriminacións por actitudes similares, en que non só os máis adolescentes alegan que, se se lles quita o móbil ou o dispositivo electrónico que teñan a man, “abúrrense”.

Pois ben, se Internet non é “a realidade”, aínda que as tecnoloxías actuais propendan a facer ver que si, é evidente que no debate acerca do móbil e a IA na escola, urxe unha revisión profunda dos obxectivos desta na sociedade, desde a perspectiva do uso e abuso das novas tecnoloxías, a fin de que a crecente presenza da dixitalización, non mutile as súas prestacións máis aproveitables. Ademais, fóra da escola, logrou unha presenza difícil de superar e, previsiblemente, vai a máis, particularmente no que ao mundo laboral, administrativo e investigador, se refire, onde xa nutre moitos aspectos relevantes no tratamento rápido da información.

O dereito dixital na escola

Neurólogos, pediatras e sociólogos -e pedagogos preocupados pola interferencia das novas tecnoloxías desde os anos oitenta, advirten, con todo, de abusos que poden ser nefastos, e veñen coincidir en que, -como outros útiles da vida humana- necesítanse pautas que permitan instrumentalos protexendo a saúde e desenvolvemento da infancia e adolescencia. Só deste xeito, integrándoas na educación de forma segura, crítica e eficaz, servirán para mellorar a calidade da aprendizaxe e a convivencia.

Hai estudos serios sobre os riscos de exposición ás pantallas, sobre todo entre os 0 e os 12 anos de mozos e mozas. Entre os seus consellos figura, por exemplo , que de 0   a 6 anos, non deben usar pantallas; de 6 a 12, só unha hora diaria, e de 12 en diante non debesen pasar de dúas como máximo. Ante unha exposición máis temperá ou un uso excesivo dentro destes limiares, hai evidencia científica de que os riscos de alteracións no neurodesenvolvemento -incluído o da linguaxe- incrementan os problemas de saúde física e mental, e os de rendemento escolar.

Dentro da normativa, europea e española,, a Lei 26/2018, do 21 de decembro, de dereitos e garantías da infancia e a adolescencia, nos seus capítulos II e XIV do Título II, estableceu, de modo xeral, que os poderes públicos adoptarían as medidas necesarias para protexer os menores de calquera forma de violencia, incluída a exercida a través das novas tecnoloxías, así como a promoción da educación e a información para o seu consumo responsable, sostible, crítico e ético co obxectivo de previr as prácticas abusivas. Pola súa banda, A Carta de Dereitos dixitais, de 2021, actualizada en 2023, pretendeu garantir un uso seguro dos aparellos dixitais, á vez que proporcionou unha guía para o seu uso responsable. E no campo educativo, o Observatorio de Convivencia escolar, elaborou tamén unhas, Recomendacións para traballar a ciberconvivencia nos centros, desde iniciativas no ámbito da xestión e na relación co persoal, co alumnado e as familias, ata o máis pertinente para a formación para a ciberconvivencia e a intervención en situacións conflitivas. Á súa vez, os decretos de organización e funcionamento de centros de ensinos non universitarios estableceron, así mesmo, directrices que promovesen un clima educativo propicio, e as Consellerías Autonómicas resolveron regular os usos de dispositivos móbiles no horario escolar dos seus centros educativos.

 

Unhas e outras preocupacións evidencian que, por si mesmos, estes medios non son asépticos. As súas plataformas e algoritmos utilizan os datos persoais dos clientes para que, como coellos de indias, servir información masiva, moi útil ás empresas para comercializar campañas de todo tipo de produtos. Como ferramentas, teñen todas as calidades para engaiolar: son adictivas, adáptanse a cada cliente e están deseñadas para fidelizalo e, mesmo, manipulalo. Polarizar á opinión pública -con risco da democracia e dos dereitos sociais- é un risco denunciado reiteradas veces, mentres os seus donos constituíron rapidamente un oligopolio multimillonario, en que . Microsoft, Amazon e Google controlan case toda esa información sensible; aínda por riba, o seu uso  aparentemente gratuíto consome moita auga e enerxía.

 O seu entreveramento cos sistemas educativos, as súas actividades e obxectivos, vai a máis e o perigo de que a liberdade de pensamento se reduza, ou que a escola non estea atenta desde as etapas infantís ao obxectivo central de axudar a pensar, crecerá se os docentes non coñecen o seu ecosistema, como funciona e que proveito pedagóxico pode ter en cada área ou proxecto escolar Por iso urxen medidas relativas a sensibilizar, formar e avaliar o seu uso, dirixidas a toda a comunidade educativa, ámbito en que a responsabilidade do profesorado require formación e compromiso, e non é menos importante e básico o coidado, das familias, a fin de que Internet e as Redes sociais potencien, sen riscos, un uso persoal e social beneficiosos para vivir e convivir. Se a contorna familiar non dá exemplo responsable, máis difícil será aínda que nenos e adolescentes medren coa saúde debida. Por “ diversión” como Trump, xogarán nun xogo cuxas regras, como as escopetas de feira, teñen truco.

TEMAS: Dereitos dixitais.- Alfabetización dixital.- Educación común.- Plataformas educativas.- Convivencia escolar, social e dixital.

MMC (16.03.2026

Se a casa se escaralla, será máis difícil a vida.

 

A destrución iniciada en Gaza sobrepasa a Irán; navega agora polo Golfo Pérsico e a súa devastación alcanza a todo o mundo.

Aos aprendices de bruxo nunca lles importa que o seu afán demostrativo de caprichos cause danos colaterais, e se compiten cun  bruxo listo é peor. A megalomanía expansiva de Netanyahu en Palestina seduciu a Trump e ameaza con levar por diante canto se lles opoña. Estes cómplices dispoñen de hostes  armadas para destruír canto lles digan; lembran os fusileiros que Goya pintou en 1814: O 3 de maio en Madrid, pero alentan as súas fantasías. O americano soña con ser un Nerón, que toca a lira ante os incendios do Pérsico, e o sionista imaxina ao rei David alcanzando, ao fin, o prometido señorío nunha terra máis grande do que nunca previu. Ao redivivo emperador gustaríalle que o admirasen como premio Nóbel, propósito que, con patrocinio da FOX, preconiza Isabel Ayuso con vergonzante chulapería, mentres o sionista logra que os tribunais israelís atrasen meter o seu delirio nunha cela.

O paxaro. Ginés Liébana, 2015.

Aos votantes de ambos, encantados con que as televisións non exhiban os chuzos de punta que caen, non parece desgustarlles a escalada de prezos que xa advirten ao encher gasolina ou encher a neveira. Sobreabundan, con todo, os que aguantan o sacrificio de patriotas nestas “fazañas bélicas”; os xogos electrónicos dos seus playstation´s -moito máis dinámicos que o Palé dos anos cincuenta- non mostran os miles de nenos mortos, nin as 156 nenas masacradas o día 28 de febreiro. Os inocentes, propios e estraños de cada telexornal tampouco aparecen nas variantes do Trivial Pursuit, que nunca preguntaron polos  máis de 650 millóns de persoas que padecen fame no mundo. A pobreza non existe nesta liga, onde o regulamento e os árbitros póñenos os máis poderosos, dispostos, sen pudor, a situar as súas fichas neocolonizadoras na ruleta. Cuantos xogan con eles -e cren que é o apropiado-, nin pensan que eliminar “malos” predeterminados favoreza o malestar. O automatismo lúdico fortalece os seus maleducados xestos, alleos aos demais, mentres as súas aventuradas estratexias, desprezativas e burlescas, mesmo ignoran unha Terra farta de non ser respectada. O seu quecemento produce récords que a meteoroloxía traduce en desastres , e no canto de facer caso, estes negacionistas -plaxiarios de quen encarcerou a Galileo por ensinar que a Terra se movía- queren que pareza invento de “non patriotas”. A súa ineludible relevancia emprégana para asociar partidarios da súa causa ignorante e, de paso, enmascarar os seus desmáns depredadores.

 

O negacionismo e a actio indistans

Esta guerra é tan maliciosa que Trump ata di que a terminou, sen que se saiba como nin que obxectivos a xerasen. Os seus designios imperiais non admiten o diálogo con “os malos da súa película”; a súa exclusiva da racionalidade oponse a conciliar intereses que non pasen pola súa verdade “única”. Actuando como o adolescente inmaturo, empéñase en competir co resto da clase e ata coa humanidade enteira, igual que facían os críos das barriadas periféricas pelexándose a pedrada limpa polo control dun escampado que consideraban “o seu territorio”. O seu imaxinario é o que, en 1957, reflectiu o musical West Side Story con gavillas de portorriqueños migrantes nun N.York, que cantaban felices o seu “futuro en América” sen contar a fealdade sinistra. A inesperada realidade destes 14 días contradí un aparello de soños propagados indecentemente entre tanta destrución e morte gratuítas.

Non chegou aínda o peor para quen vive de cerca tanto caos, nin tampouco para cantos o miran desde a súa sala de estar, pero o Golfo Pérsico é hoxe o centro do mundo a causa dunha nefasta “actio indistans”. Esta calidade, propia de seres con potencial para influír e causar efectos afastados sen contacto físico, os metafísicos atribuíana a Deus. Auxiliando á Teoloxía, esta interrelación coa historia dos humanos viña ser como a que contaba Homero na Ilíada, onde Zeus gobernaba o destino de Héctor e os troianos fronte aos aqueos, mentres outros deuses protexían aos seus preferidos. Quen a atribuíu en exclusiva ao Deus hebreo e cristián non imaxinaron que, séculos máis tarde, os matemáticos e físicos volverían a este concepto nas súas hipóteses sobre a causalidade entre corpos distantes. Menos pensaron que habería tecnoloxías capaces de tele-relacionarnos. Orwel andou preto na súa distópica novela: 1984, pero ata entrado este século, non foi fácil predicir que regresaría unha actio indistans de EEUU,  desprezativa da “orde multilateral”. Non bastaron os anos de paz que garantira despois da IIGM, que foran enxalzados en Europa como “Os Trinta Gloriosos” ata 1973, en que a “crise do petróleo” e a baixada de beneficios nos negocios empezárono a frear.

En 2026, a IA, animando desde os móbiles a que fosen “máis libres”, sumada á ascendencia crecente da China, aflora novos “salvadores” con poder de actuar a distancia impulsando outra “orde”, outra “guerra do petróleo”, e unha “Xunta de Paz” concordante. Os deuses do Olimpo tolearon e uns maleducados Trump e Netanyahu, que se enfebrecieron con esta ludopatía de actio  indistans, non previron que Irán non é Venezuela e que o final desta partida era incerto. Os seus efectos en España teñen seguidores do dúo sionista-trumpista. Coa boca pequena din que este non é o seu xogo, pero exhiben unha hipocrisía que, allea a todo sentido comunitario, repite a alegría de Defoe no seu Diario do ano da peste (1703): morrer moitos e “eu sobrevivo”. Quen lembre a Covid-19 saben que é contaxiosa.

Outros cidadáns interrogan á IA por ver se lles arranxa o patio; ven a Úrsula von der Leyen peloteando coa “nova orde” e dubidan das trampas. Non faltan os que, ante a irracionalidade reinante en Washington e Xerusalén, Bruxelas ou Madrid, claman de novo “NON Á GUERRA”. Moitos lembran a Martín Heidegger que, despois de ser novizo xesuíta en 1909, como reitor de Friburgo compracera aos nazis en 1933 . En plena reconstrución da cidade de Dresde -bombardeada polos aliados seis anos antes-, ensinaba en 1951 que “habitar” é “estar” protexidos na Terra e “deixar habitar”, pois “o home é na medida en que habita” e implícase en “protexer, coidar, preservar e cultivar”.

MMC (13.03.2026)

As Bolsas inquiétanse polo que pasa no interior de Irán

A guerra nese patio non ofrece confianza ás transaccións, especialmente ás de carácter enerxético, vitais no mundo.

Carlos Bousoño, irónico, escribía en 1947 que “Os ríos van á mar/o mar ás praias de moda/de maneira que o mundo está ben feito./ Sobre esta cuestión non pode discutirse. Mais se alguén/quixese alzar a súa voz contra o aserto,/tapar a boca coa proba máis firme: o xeneral…/. A “orde nas filas” a que aludía, e “a boa man” que tivera para facer o que fixera, e “a harmonía preestablecida” para facelo, non o levaban a dicir que, “en xeral”, as praias todas deste mundo eran suficientes para bañarse “no máis xeral xúbilo do Xeneral en Xefe ”. Mutatis mutandis -que adoitaba dicirse para cambiar a temporalidade do que se conta- non parece que cambiasen tanto. A tentación é dicir que non pasou nada desde entón, e que todo segue aí. En 2026, en pleno marzo, o comandante en xefe americano aparece como o xendarme dunha orde en que o mundo debería ser outro, pero o seu empeño en que o sexa non ten “boa man”; só logra que as praias de medio mundo sexan máis perigosas.

Kermesse. Maruja Mallo, 1928. Centro de Arte Reina Sofía.

A que fora berce cultural do mundo occidental, sometida a cursilería imperial, repite unha indignidade de mortaldade silandeira que, sen pausa nin concerto, non cesa de mover trens que atravesan a noite, medio furtivos, repletos de nenos, mulleres e persoas que desde Palestina, Beirut, Teherán, Abu Dabi e outros países do Golfo Pérsico, reviven Treblinka e Auschwitz, Berlín e Dresde, aos fuxidos de Guernica , a “desbandá”de Málaga , e aos  despavoridos de Benasal, Ares do Maestre, Vilar de Cans e Albocácer, no Maestrazgo. Aquelas probas de precisión para a Lexión Cóndor xa non cesaron; as cidades alemás -en que os aliados combinaron fósforo e metralla para destruír mellor gran parte das de Europa Central- e unha boa parte de Londres quedaron moi tocadas. Pero, Hiroshima e Nagasaki sinalaron fitos novos para un terror que, en Corea e Vietnam, e nos masacres do Congo, Uganda e Ruanda, non cesaron de ser paradigma de nova orde imperial en Sudamérica, e en sucesivas batallas nunhas ou outras cidades dese non ben chamado “Oriente Medio”. Mesmo, nas violentas maneiras de operar a policía en tantas partes de EEUU, ÍCEOS (forzas de inmigración) de Trump actúan coma se as raíces do mal cainita –o personaxe da Biblia que matou o seu irmán-, rexuvenecesen unha vez máis.

Este clamor por unha crueldade renovada contra Irán -e a súa área de influencia-, artillada con mísiles, drons e avións de última xeración, máis aceirados e rápidos que antes, máis dixitalizados polos seus fabricantes para que as bombas caian certeiras sobre obxectivos prefixados, concita neste momento moito bandeiras, patrias e paladíns feroces. Invasores e depredadores do que é doutros, forman compactas filas, ordenadas en escuadras que comandan mentes cuadriculadas, pechadas a toda razón que non sexa a da nova orde imperial. Ata nos Parlamentos discútese, con palabras duras como pedras, se convén ou non poñerse ao lado do máis forte, empeñado en impoñer a súa lei arbitraria. Os seus “intereses”, amoldados ao que diga o novo “Rey sol”, fano sentir como o emperador de canto se mova no mundo, coidadoso de que os seus negocios crezan ao ritmo cambiante das súas previsións nunha guerra da que tan ben di que “está case terminada” como que “non parará” ata acabar co potencial bélico dos aiatolás. O máis contento é, Netanyahu, o seu Grigori Rasputín particular, que trata de cumprir a misión que se arroga de lograr, cal novo Saúl, que a “terra prometida” alcance, caia quen caia, a súa máxima extensión e influencia nesa área cobizada en toda a Historia.

Confianza?

Ao resto de vasallos, empézaos a inquedar. Se non polos principios que están en xogo -Dereitos Humanos, Dereito Internacional, fundamentos e Estado de Benestar da UE, e supostos avances no concerto multilateral dos pobos-, polo menos, porque o comercio, o do gas e do petróleo, tan determinantes nos hábitos produtivos e relacionales da vida cotiá da xente, non aguanta ben tanta violencia. Tampouco a vida democrática e as eleccións, inminentes para o propio candidato a emperador neste arriscado xogo. A confianza é fundamental segundo a Bolsa, e na nova orde que quere impoñer o suposto soberano absoluto desde a Casa Branca, implica excesiva “desorde”. Por máis que queira parecer lúcido con tanto poder concentrado nas súas mans, o seu desprezo a canto desde o final da IIGM constituíu “a vella orde” -como lle chama a súa fámula Von der Leyen- asoma cataclismos nas gasolineiras, nos fertilizantes e prezos do gasóleo agrícola, e unha cadea de causas e efectos interminable para quen quere cambiar o pasado para comandando o futuro. Coma se dun conto se tratase, os garavanzos e as patacas, o queixo e a manteiga, o leite e os tomates, pronto repercutirán nas bolsas de compra este imperialismo tramposo.

En canto ao Dereito Internacional e os Dereitos Humanos, unha arma de destrución de neuronas xa está en marcha entre cantos seguen esta exasperada serie televisada. Se Alberti xa sentenciaba en 1941 que “a pomba se equivocaba”, e que no canto de ir ao norte fora ao Sur confundindo mar con ceo, trigo con auga, e noite con mañá, desnortados parecidos romperon a suposta unidade en política exterior; a parcialidade partidista do conservadurismo, reservona no seu, culpa polo si ou polo non ao Gobierno. Estes patriotas , inmisericordes co “non á guerra” non queren -como en 1990 e 2003, sobre todo- que sexa o ideario de todos. Non nos espanta, con todo, que poida vir tras a data de caducidade á “vella orde”, cuxa Declaración de Dereitos tanto custou redactar en 1947. Quéirase ou non -pois o baleiro non existe en política-, o colonialismo que debuxa a man do Comandante en Xefe americano, exhibe unha soidade única ante a que deban desfilar sumisos, coas súas bandeiras e estandartes humillados porque, como certificaba Jorge Manrique, os ríos sigan indo “dar á mar, que é o morrer”. 

TEMAS: Dereito Internacional.- Dereitos Humanos.- Economía de Guerra e posguerra.- Imperialismo.- Estratexias xeopolíticas.

MMC (10.03.2026)

A IA é un gran reto de futuro para o sistema escolar

As súas prestacións son unha grande ocasión para desterrar abandonos e desidias causantes dun vello “mal de escola”.

 

A acumulación de informes e tristezas burocráticas, que Remedios Zafra empezou a poñer en evidencia en 2017, desde a súa análise do Entusiasmo ou Precariedade e traballo na era dixital, axuda a observar os seus reflexos no sistema educativo. Sobre todo, se se lembra que a súa debilidade xa era notable antes de que o trumpismo de Elon Musk e asociados, como Zukerberg ou Pável Dúrov, completasen un círculo que Dante podía poñer no Inferno. A historia escolar xa acumulara unha longa tradición de violencias censoras sobre supostos desvaríos cognitivos da doxa e, en especial, sobre quen entendese que “ensinar” implicaba “educar”, “liberar” e verbos afíns á autonomía persoal. No periplo educador, os pasos intermedios do basto e o sutil produciron control, obediencias cómplices e unha desmemoria de constantes neglixencias silenciosas. Proba relevante é que, no que incumbe a unha educación común, as limitacións que había antes da Constitución de Cádiz, acomodaron no seu articulado a exclusiva doutrinal de la Iglesia Católica, de modo que ler, escribir e contar reflectisen a súa verdade única. En 1851, o Concordato determinou ese mesmo horizonte á Lei Moyano en 1857 e, desde 1953, alcanzou a condicionar, en 1979, o panorama que ten hoxe enmarcado en continuidades limitantes das políticas educativas.

O único momento histórico en que o Estado asumiu autónomo un compromiso serio coa educación de todos foi o da CE31, que apenas durou cinco anos. Desde 1936, un peculiar dereito educativo apartou ás/os estudantes “selectos” da desidia con que a escola pública -cando a había- limitaba as capacidades dos demais. En 1957, a doutrina oficial aseguraba que, fronte a “as doutrinas subversivas” do “ser tradicional dos españois”, “o Nacionalsindicalismo” edificara “un sistema orgánico sobre o campo escombrado da realidade nacional”. Despois da Transición, a xestión do artg. 27 da CE78 -que debería fortalecer a equidade educativa- deu pé aos partidarios da súa fraxilidade para continuar tendo moito predicamento, de modo que conxuntar a súa “universalidade” e “liberdade” segue sendo confuso. Os vellos acordos, en combinación con beneficios económicos contables, colonizan a Educación e impiden que a Administración pública constrúa unha “casa educadora común”, en que todos poidan “habitar” e “ser” cidadáns.

Durante este tempo, a entrada das TIC nos circuítos educativos foi a máis desde os anos oitenta e, sen corrixir a sempre incompleta atención a un amplo sector do alumnado, ademais de reproducir inequidade, expón novos problemas. A posibilidade dos candidatos a docentes para formarse individualmente on-line  é un negocio que copan fondos de capital risco e, sen que a súa eficiencia se vincule á convivencia de todos, esta tecnocracia acurta o aprecio á educación común. Doutra banda, a existencia de políticas e políticos para quen esta educación de todos non está entre as súas ambicións, favorece que a información, grazas á IA, poida subverter mellor as calidades que debería ter. A imparable presenza das plataformas dixitais quere rendibilizar os seus algoritmos e xera unha alienante inseguridade -parecida á do Internet mutante-, en que a crecente robotización das actividades produtivas precariza o valor das aulas para cantos interaccionan nelas. Docentes e alumnos xa experimentaron durante a pandemia unha híbrida comunicación dixital que fixo sospeitar que, no canto de profesores, poderían ser máis útiles, por máis baratos, os dispositivos tecnolóxicos. Moi turbadora é igualmente a saturación que, con Fake news, memes e incitacións ao copieteo do curta e pega, ou supostos divertimentos -a conta de inocentes- poboan situacións disruptivas dun traballo escolar coherente e valioso. O adestramento dos algoritmos pode abrigar tendencias pouco favorables á xustiza social, ao funcionamento democrático e á simple convivencia; na Rede, incluso o odio, como informa MUNDIARIO, pretende aproveitar o suposto anonimato para facer dano. Son moitas, por tanto, as frontes que a IA abre, na escola, á súa obrigada presenza no currículo e, sobre todo, nas metodoloxías apropiadas para aproveitar a multiplicidade informativa que propicia. Prohibila é poñer portas ao campo, e formar docentes que só “bancaricen” saberes é contradicir a deontoloxía profesional que os capacite para xestionar que o alumnado aprenda a construír coñecemento desde a pluralidade cognitiva e actitudinal.

 Un espazo de todos?

A IA e os móbiles son unha oportunidade para revisar a fondo as esixencias que unha escola valiosa debe ter. Desde os anos cincuenta -sen contar os anteriores-, a gran cuestión escolar en España sempre foi que unha crecente “liberdade” de centros, individualista e competitiva, contradixo a equidade do dereito a unha digna educación. Lograda a escolarización universal, a robotización informativa con que traballa a IA é ambigua, e sería lamentable que fortalecese a idea de que todo o alumnado padece o Mal de escola, que dicía Pennac. Hoxe non é de todos, nin para todos; non cobre as necesidades de boa parte do alumnado, nin o capacita para moverse con igualdade de partida na ruda engrenaxe relacional e laboral. As leis orzamentarias seguen sen estar de parte da súa equidade, e a atención a unha escola pública -que ás veces se demanda blindar- é “residual” fronte ao crecente peso da privada e concertada. Se o sistema xa era alérxico a “todos” os educandos, a recente interferencia da IA no seu hábitat anima a múltiples axentes económicos, culturais e políticos, a ampliar os acenos dunha privacidade segregadora. Unha maior exclusión externa –unida á non corrixida internamente en moito centros- debilita, máis aínda, o criterio do xusto e inxusto que rexe o dereito cidadán a unha educación digna.

Conxuntar vontades para coidar qué debe ser educar hoxe e cómo facelo expón unha ética universal que o trumpismo -moi militante en España- non propicia. Os señores dos medios de produción, que sempre dispuxeron de medios para involucionismos, teñen o seu mellor cómplice hoxe na anfibolóxica presenza da IA en móbiles e aparellos dixitais, que fan accesible pasar da información ao coñecemento, pero tamén embaucan e distraen na mentira. Cando nos levaban de excursión e cantabamos Montañas nevadas, o espectro de “o normal” non cambiaba aínda que cantásemos: Imos contar mentiras, tralará. De modo parecido, a “normalidade” destes útiles electrónicos pode ser unha trampa para que o sistema educativo sexa de todos. Se non se atende á sutil influencia dos seus dominios, mutilará máis o dereito a unha “boa educación”; resentirase a solidariedade cos outros e co medio. A “universalidade” educativa, se falsifica a “liberdade” escolar e dixital, seguirá sendo -entre moita palabrería- a Cidade ausente de que falaba María Zambrano en 1928: “todo son alí puntos de partida, problemas para a mirada”, os ollos só “a soñan”, aínda que estea no intelecto “en presenza ideal, chea de graza”.

TEMAS: IA e educación.- Liberdade escolar.- Universalidade educativa.- Dereito á Educación.- Educación común.

MMC (10.03.2026)

A guerra contra Irán entra en fase perentoria de xustificacións

Adquire agora un ton reiterativo de cálculos e expectativas alucinatorias doutras pelexas neses mesmos territorios

Ao ritmo que vai a súa estatística de mortos , a guerra sionista en Palestina leva camiño de engordar a súa conta diaria na área onde Lawrence de Arabia creu pelexar por unha unidade que pronto vería fragmentada entre diferenzas da teoloxía política musulmá. Á luz do que está a ocorrer, á película de David Lean sóbralle o romántico aire épico que, en 1962, Peter O´Toole daba ao personaxe que buscaba a complicidade das tribos nómades do deserto contra o imperio otomán. Thomas Edwar Lawrence, a persoa cuxo interese arqueolóxico polos restos das Cruzadas fora utilizado durante a IGM para os intereses neocoloniais de Gran Bretaña e Francia, apenas ten unha lixeira secuencia que lembre a súa decepción ao darse conta. Tras unha lixeira referencia ao final da película, están as desavinzas dos grupos árabes, as loitas polo poder e os desastres dunha guerra en que a súa vida estivera en risco; acrecentaron unha depresión que as mortes de persoas moi próximas xa lle causaran, e o Lawrence de verdade abandonou Damasco rumbo ao Reino Unido en outubro de 1918.

Antro de fósiles. Maruja Mallo, 1930. Centro de Arte Reina Sofía

A lenda que a famosa película pretendeu manter presentándoo como un ser complicado, e vítima doutros, parou interpretacións que o viran manipulador e ambicioso. Quedou vigorosa, con todo, nos lectores da súa autobiografía: Os sete piares da sabedoría (1926) e en quen viu un conxunto espléndido de actores. Non deixou, con todo, de ser un personaxe equívoco, dos que os relatos -cando están armados por influentes voces- sosteñen a súa fama ante evidencias de que non son superheroes. Os perdedores non adoitan ter salvadores da súa parte, por máis que non cesen de oír historias e lendas en que o ben sempre triunfa e que o mal dos anxos caídos ha de pelexar con arcanxos como San Miguel e pintores, escultores e libros, como o Paraíso perdido, de Milton, ou o Libro de Enoc, da Etiopía precristiá, en que “Os elixidos terán  luz, gozo e paz. E herdarán a terra” (5.6,i).

Paz na Terra

Na guerra en que andamos, o compoñente salvífico tamén é fundamental. Ningún relato, en prol ou en contra , é alleo á súa liña argumental. Por oposta que sexa á realidade, tratará de non deixar indiferente a ninguén aludindo a vantaxes que deban lograrse ou preservarse, ben sexa como as que motivaban as narracións bíblicas, en que a anxeloloxía imaxinada polo Areopagita na Idade Media -e reiterada no Catecismo do P. Astete-, facía prevalecer a cosmogonía monoteísta de índole espiritual, ou ben se amparaba no politeísmo da Ilíada e a Odisea, cuxo suposto “paganismo” insistía no  proveito material dos vitoriosos das súas contendas. Neste momento, as narrativas de quen, sen estar na fronte de batalla, refírense o conflito existente na área de confluencias iranianas e israelís, atenden explicitamente ás materias primas, e ao fluxo do petróleo e do gas nos roteiros que pasan pola Canle de Suez e os Estreitos de Ormuz e de Aden. O Golfo Pérsico e o Mar Vermello poden colapsar a nivel mundial, cando é máis vital o seu control de turistas, traballadores, mercadorías e contedoras de compoñentes e produtos industriais. Afecta as relacións e transaccións de todo tipo entre Asia e Europa, como mostran as incertezas da Bolsa; son asuntos tanxibles os que obrigan a que todos os relatos, incluso os contrarios a esta guerra, invoquen razóns e supostos de máis abstractos e ata espirituais. Cando os Dereitos Humanos e a Fraternidade, son evidentes en cantos din “Non á Guerra” e opóñense á imperial prepotencia militarista, invasora dos iranianos, máis oportunistas soan as invocacións e rezos, cuxo utilitarismo pragmático transmite a confraría de cantos acompañan con pregarias ao novo emperador ou están dispostos a facelas. O seu aparello conceptual, prexuizado por motivos culturais, ou inducido por rancores fronte á todos, nin é capaz de ler na Biblia perspectivas humanitarias, cordiais coas carencias humanas, nin acepta que a Ciencia contraveña os seus manexos en que a penitencia, o castigo e o esforzo caen sempre ao lado dos menos poderosos. As súas rogativas invocan esa orde, tan “natural” que din ser “como Deus manda”. Non dubidan de que sexa xusto, aínda que fose imposto polos máis fortes, e culpan como “perdedores” a quen non se aveñen a que a súa “liberdade” sexa protexida por “superiores” que queren gobernar as súas vidas e que “se lles siga a corrente”.

Cantos se preocupen polo retroceso que, tras esta guerra, poidan sufrir dereitos como os que o pasado día oito reclamaban millóns de mulleres no mundo, a primeira sospeita de que poida suceder téñena no cabreo de Trump por que os iranianos reafirmasen -entre queixumes polo pouco caso que fan ao seu poderío- unha resiliencia numantina con que non contaba. A falta de respecto do emperador polos seus propios mortos, ao recibilos en EEU, máis a moi probable orixe consciente dun dos mísiles que impactaron nunha escola de nenas en Teherán, axudaron a que saíse elixido o fillo do aiatolá Jamenei para sucedelo na xestión máis dura do conflito. Doutra banda, se no canto de considerar como perda de ganancias non facerlle a onda, repárase na traxectoria de quen racha as vestiduras por non compadrear con el, dá medo. A Educación -igual que a Sanidade, a Vivenda e outros dereitos da CE78- reflicte a calidade dos relatos en que o benestar e legalidade equitativa de todos están en risco , e que os aiatolás non sexan boa xente non explica que situacións como as que José Luis Pazos expoñía no ano 2018, no seu libro: Non nos calarán!, sigan vivas. É preocupante que o Informe coordinado por Pedro González de Molina en 2024, sobre Segregación escolar: un problema de Xustiza social sen resolver, sexa tan grave que España é un dos países máis segregadores de Europa. E é moi pertinente -entre outras cousas- tratar de saber como é posible que, en pleno recambio de “os pocholos” na Comunidad de Madrid, a nova conselleira non mude o fermento erosivo dos centros educativos públicos. Haberá que rezarlle, “sen derramar unha bágoa”, como quere Von der Leyen desde a súa visión dos “intereses europeos”?

TEMAS: Dereito Internacional.- Estratexia europea.- Ética e perplexidade.- Xeopolítica mundial.- Violencias estruturais sobre a Educación.

MMC (09.03.2026)

Pastores evanxélicos rogan por Trump, e o neoconservadurismo aplaude

O fervor das cruzadas nunca desapareceu. As cuestións pendentes ao leste do Mediterráneo volven resucitalas .

Pasou o tempo pero, ás veces, pola lentitude con que se atenden os problemas -ou pola estupidez  humana-, parece non transcorrer. No século XI, as dificultades do imperio bizantino cos turcos seléucidas inspiraron ao papa para pedir ao Sacro Imperio Romano Xermánico que lle botase unha man. Pedro o Ermitán predicou en 1085 a primeira Cruzada en Clermont-Ferrand e, aproveitando as leas internas entre os musulmáns fatimíes, en 1099 instituíuse o Reino de Xerusalén. Os intercambios comerciais medraron, os bizantinos recuperáronse e os pretextos relixiosos vehicularon un motivo cultural poderoso, que volvería ser útil, por exemplo, en Lepanto . Cervantes ben puido ver en outubro de 1571 como, crebado o poder imperial de Constantinopla co auxilio do Papa e Venecia, freouse o avance do poder turco cara ao Occidente mediterráneo. E non terminou aí a invocación ao Deus dalgunhas batallas. Antes de que chegásemos aos anos corenta, a Santa Cruzada foi pretexto relevante na España do século XX para que triunfase unha “verdade”, cuxa invocación incesante durante case corenta anos impuxo un universo de rutinas, silencios e actitudes “únicas”. En 1939, ademais, cando os soldados de Hitler invadiron Polonia ata chegar a Stalingrado, nas súas correaxes ía unha invocación propiciatoria: “Deus connosco”, moi parecida á dos amuletos dos requetés: “Detente bala; o Sacro Corazón de Jesús está comigo”, que menciona Paco Cerdá en Presentes (2024). Os soldados americanos, antes de combater en Irán, de novo foron enardecidos con ese fetichismo, o mesmo de Milei nas súas arengas aos arxentinos. Coa mesma graza de Dios que, desde 1947, facía caudillo de España a Franco nas moedas.

O mago. Maruja Mallo, 1926

Os novos cruzados predín a Apocalipse se non se seguen as súas maneiras de entender o mundo. Os seus rezos parten dun tradicionalismo cordial con conviccións supremacistas, androcéntricas e negacionistas. Alerxias a toda evidencia científica acompáñanos, a miúdo, en relaxados soportes de tendencia chillout, que os señores das plataformas dixitais secundan. A súa capacidade de controlar poboacións desprevidas depáralles vizosos beneficios a conta de favorecer a ignorancia dos pequenos e de persoas necesitadas de amparo. Cando soben os prezos, axudan á “ximnasia ética”de que fala Juanjo Millás; distraen e recolocan as emocións facendo que a morte de tanto inocente sexa un espectáculo mentres se amarga a sobremesa co custo crecente da gasolina ou as leitugas.

Liberación da escola?

Na segunda metade dos anos sesenta, Editorial Zyx divulgou en España a un Paulo Freire que expuña a “liberación” da escola; para aprender algo e que a educación fóra valiosa, debía romper a “bancarización” do saber. A súa sacralización, reducíndoo a pílulas inamovibles, esixía dos educandos disposición repetitiva aínda que non entendesen nada. Na escola, “liberar” a palabra e o coñecemento, segue sendo que, a quen  asiste a ela, lle valla para “liberar” a información que os capacite facer un mundo máis xusto, digno de ser vivido. Só así, a obrigatoriedade universal, polo menos ata os 16 anos, ten sentido. Ese é o horizonte dunha “escola común” mentres un conglomerado de grupos se  opoñen a iso “en modo cruzados”.

A súa idea do mundo é partidaria de que credos confesionais moi conservadores comanden, en Estados democráticos, unha confusión de intereses, en que brille o seu ideario político particular de convivencia. Proseguen a mesma batalla de finais do século XIX, cando o republicanismo francés -liderado por Aristide  Briand-, conseguiu en 1905 separar a Igrexa do Estado. Non admiten que a CE78 poida protexer un laicismo que lembre a CE31 e cultivan a desmemoria de como, tras unha Guerra incivil, o nacionalcatolicsmo de corenta anos perdura, baixo aparencia “aconfesional”, en ámbitos da vida colectiva española tan relevantes como o sistema educativo. Os Acordos co Vaticano entre 1976-1979 facilitan aos  novos cruzados a escusa para negocios subvencionados no ensino formal, ademais da informal en medios afíns. Tamén os apoia a contorna confesional que arroupa a Trump, tan notable na 27ª edición do Congreso “Católicos e Vida Pública”, que organizaron a ACdP e a Fundación Universitaria San Pablo CEU, en novembro de 2025. “A esperanza” que os animaba puxérona Kevin Roberts, presidente de The  Heritage Foundation, e activistas do neoconservadurismo como Sophia Kuby e Lorent Saleh. En consonancia, “recuperar a cristiandade con fervor e sen complexos e “resistencia espiritual” ante a “desorientación moral”, son os seus obxectivos, contraculturais fronte a quen non compartan as súas ideas de vida familiar, a Educación, e a Ciencia. Ante a opinión pública son moi activos tamén nas redes sociais, onde promoven unha sociedade tendente a vivir en burbullas dun tempo ido, illados nun individualismo contrario ao comunitario, que podería estar contaminado de laicismo democrático.

Nun tempo de guerra como este , sen convicción polos Dereitos Humanos dos demais, as súas invocacións ao nominalismo discursivo non os libran dunha orgullosa ignorancia tendenciosa que os induce a rezar, consciente ou inconscientemente, polos que, ao seu modo de ver, son os bos, e a condenar  aos malos por opoñerse a Trump e as súas mercadorías. Con similar desenvoltura colapsan toda conversación democrática en moitos asuntos e, agora, ante un asunto tan grave como o dunha guerra que está en marcha contravindo o Dereito Internacional. Actúan igual que moito moralistas do século XVIII que, acurralados ante conflito deste cariz, para non incorrer en pecado de mentira recorrían á resctrictio mentalis (restrición mental), con que xustificar a quen , mentindo, prexudicasen a outros. En todo caso, as pregarias surrealistas destes devotos de Trump obrigan a ver se non estaremos a asistir a un golpe de estado ao coñecemento: De que educación falaba Melania Trump hai catro días na ONU? Non deberá desaparecer unha Educación que todos os cidadáns deban compartir?

TEMAS: Educación democrática.- Escola común.- Laicismo e Política.- Redes sociais e moral educadora.- Trumpismo internacional.

MMC (07.03.2026)

As armas, e a memoria imposta, condicionan o futuro

Poida que o efecto nos petos poña máis cordura nos xuízos sobre a guerra de Trump &Cía contra Irán.

Todo anda revolto e, segundo avanza o mes, achéganse os Idus de marzo, cuxo día 15 do ano 44 a.C. mencionou Shakespeare na súa obra Julio César (1599), poñendo en boca dun dos personaxes estas palabras: Cóidate dos idus de marzo!. Plutarco contara que o previñeran do grave perigo que o ameazaba ese día e como cando ía ao Senado volveran a lembrarllo ante as súas risas “compasivamente”. Antes de acabar aquel día. Bruto e Casio puxeron fin á República e, tras unha serie de guerras civís, Augusto impuxo o imperio político sobre un vasto territorio en que, controlada Hispania, proclamaría a pax  augusta. A esta etapa de autoritarismo sobreveulle no século IV d.C. unha longa crise: a cidade de Roma caeu en mans dos Barbari no ano 476 d. C., e a parte oriental daquel Imperio sobreviviría, como Bizancio, ata 1453.

Ninot 380. Pintor Maella. França Menorca

Os variables gustos, impulsos e estilo de Donald Trump mostran en 2026 unha renovada presenza daquela Pax romana. Ao velo en “modo emperador”, o paso da Historia parece non existir e é tentador, nun bucle inesperado do século XXI, asignar este título aos alardes do 47º Presidente de EEUU, nas kalendas deste marzo. Nun país de modernidade “avanzada”, pasou a non ser anecdótico. Desde xaneiro deste ano, as redes sociais e algúns medios popularizárono ao facer balance do seu mandato. A súa man dura no interior, e o seu puño de ferro unilateral no exterior, con máis de falcón que de pomba ten todos os ingredientes para a comparación. Para non incorrer en imaxinar unha circularidade do tempo, será pertinente non obviar que, mentres na etapa de Augusto inaugurábase unha “paz” que -no trazo groso da distancia-, parecía augurar un tempo de próspera estabilidade, con Trump parece inaugurarse outro de gran desasosego, inestabilidade e final de ciclo, en que as bombas e mísiles contra Irán son incapaces de ocultar un proxecto de contención da China, candidata a liderar a política mundial en poucos anos. A renovada aposta de EEUU polos combustibles fósiles contrasta co crecemento chinés en solucións ao quecemento global. O país que pintaban as novelas de Pearl Buck -desde Vento do Leste, vento do Oeste (1929), a As tres fillas de madame  Liang (1969)- moi colonizado, dependente, rural e ancorado en tradicións ancestrais, entrou con Mao nunha fase acelerada de converterse na gran fábrica do mundo e, agora, provedor de tecnoloxía a todos, ata o punto de parecer o mellor país capitalista co seu réxime comunista.

A guerra de Ucraína, as aspiracións sobre Groenlandia, a demostración de forza en Venezuela, ou o apoio incondicional a Israel, son pasos secuenciais do conservadurismo de Trump cara á limitación da influencia chinesa. Ao recortarlle materias enerxéticas e posibilidades comerciais, trata de defender bases clave na estratexia militar que -como as lexións romanas- ten EEUU despregada en distintas partes do mundo. As súas palabras acerca de Rota e Morón e, indirectamente, sobre o “terrible” liderado do Gobierno español na cooperación do movemento loxístico de tropas e bagaxes cara á zona de conflito iraniano, independentemente de clarificacións e posibles desmentidos, mostra o seu estilo imperialista de maneira descarada. Irrespectuoso coas reticencias da soberanía española, expresouse prepotente e insultante e, sen diplomacia ningunha dixo que España é un “país perdedor”.

Actitudes antihistóricas

Esta anticuada defensa do servilismo non debería existir en 2026. Estamos cronoloxicamente, segundo o calendario gregoriano, nese ano, pero o atraso que o ollos de todo televidente contemplan desde o 28 de febreiro non fixo máis que empezar. Esta guerra ía ser un paseo, e vai camiño de alongarse. De momento, o propio “emperador” deuse catro ou cinco semanas máis, e non é previsible que o número de países xa implicados -sen saber se a escalada implicará a cantos se sintan afectados por esta ruptura unilateral do statu quo-, pare pronto a escalada de forza, cainismo e estupidez posta en marcha. O certo é que nos petos de medio mundo -e en particular os españois-, esta ruptura do dereito internacional empeza a lembrarlles o que Hitler fixo con Polonia o 01.09.1939. Buscaba “o espazo vital”-lebensraum-, á conta das materias primas que houbese ata os Montes Urales e provocou a IIGM. O final daquel imperialismo nazi empezou onde menos esperaba a tecnoloxía alemá, en Stalingrado, unha cidade practicamente destruída, como antes o fora Guernica e pronto o estarían cidades como Berlín ou Dresde.

As chapuzas do acontecido ata o de agora en Ucraína ou Venezuela non permiten advertir que en Irán será mellor. Os bombazos da destrución non trouxeron a paz ás mulleres maltratadas polos aiatolás, nin ás nenas masacradas. Endureceron o seu réxime e a inestabilidade que xeraron na  rexión pode expandirse fóra, pola gran pluralidade de asuntos económicos implicados e os moi amplos grupos de persoas afectadas por cultura e crenza noutras partes do mundo. As probabilidades de estender o conflito lembran como aquel atentado de Saraievo só foi o detonante da IGM; os moitos problemas que estaban pendentes en xullo de 1914, fixeron desaparecer o Imperio Austro-Húngaro e cambiaron o mapa global.

Trump trata de conter a influencia da China, pero a súa metodoloxía é anticuada. Os seus conselleiros non lle din que, por este camiño, “o rei camiña espido”, metido en escaramuzas só plausibles para o taimado Netanyahu. Tamén deixa apuntamentos para o que a escola non debe ser. Nun momento en que as políticas educativas excluíntes, por moito aparencia de “calidade” que esgriman, non constrúen a “educación común” que corresponde a un sistema democrático, a propia Terra, farta de tanta imbecilidade dos humanos, rexeita as privatizacións de “o común” e os privilexios a “os selectos”. Ese camiño é contrahistórico.

TEMAS: Liderado político.- Pugna USA/ China.- Conflitos internacionais.- Historia e contrahistoria.- Convivencia ou privilexio.

MMC (06.03.2026)

O “correcto” e o “incorrecto” tamén se estende á Educación

O lado da Historia polo que camiña este aceno principal do Estado de Benestar non é indemne ao ambiente trumpista.

Non é exclusivo dos políticos acusarse, desde o punto de vista moral ou, simplemente, da “boa educación” social, do propio ou impropio das súas opinións e decisións. No campo específico das políticas e inclinacións por unhas  ou outras pedagoxías existentes en Educación, a mesma contraposición e diferenza adoita rexer o aparello conceptual que valora “o correcto”, o “incorrecto”. Durante un tempo, pareceu que un experto en mercadotecnia deseñase o emprego sistémico de “a calidade” e “o nivel” como sintagmas que acollesen esa dicotomía da bondade e maldade educativa. A partir dos anos noventa, á calor daquel “NON Á GUERRA” , desde o círculo de Esperanza Aguirre e a súa “liberdade”, educativa, os perfís neoliberais definiron mellor a causa conservadora.

Xesús entre os soldados

As políticas educativas que se incentivaron con esta  neolinguaxe e apto para a dicotomía moral quedaron plasmadas desde 1998 nos obxectivos e conceptos que se preceptuaban, e as maneiras de expresarse os menos inclinados a este sesgado sistema educativo, tamén contaminaron a súa conversación. Por máis que se vía clara a toma de partido, quen quixo dicir algo, poñer reparos ou propoñer reformas viuse envolvido progresivamente nunha polarización que, en 2013, deu luz á LOMCE e a un debate de nominalismos, no que era doado perderse e non chegar a pactos de solucións contrastadas. O de menos parecía ser como se pensaba e construía a educación, mentres as características da educación de sempre -pouco educadoras nunha ética común aínda que a escolarización alcanzase a todos- adquirían toques estruturais propicios á fuga das clases medias da súa conexión, por abaixo, coas clases populares. Esa harmonía das políticas a que tendían crecentemente as Autonomías, propiciaba os anceios de votantes cada vez máis inclinados a que a complexidade da pluralidade cidadá -maior por abaixo- non contaminase a selección do individualismo en colexios concertados e privados. Esta perspectiva de clase, encuberta tras a procura da boa ou “correcta” educación, estivo presente desde entón cada vez máis, e ata nos partidos de esquerdas, empezouse a ver asiduamente que dicían atender os intereses dos traballadores e clase media. E a poboación seguiu votando, cada vez con máis convencemento -nalgunhas Comunidades sempre- a quen apoiaba decididamente esta versión “correcta” da boa educación a que aspiraban para que os seus fillos se posicionasen do “lado correcto” da sociedade desde os seus primeiros pasos nas escolas infantís.

Nesa divisoria andan as Comunidades Autonómicas, responsables directas da xestión dos recursos orzamentarios e da súa inclinación a que os votantes soñen co cambio de standing social. A súa “corrección política” en Educación non aspira á xustiza distributiva dunha boa educación entre todos, senón a que cada votante entenda que ten o mellor. Nin as leis de inclinación socialdemócrata, como a LOE en 2006, ou a LOMLOE de 2020, lograron levar a feliz termo unha reversión da tendencia “correcta” da “calidade educativa”, ocupándose de que reducise drasticamente o individualismo desa orientación demostrativa e competitiva cos demais. Un indicador diso é que esta novena lei escolar, aínda que ofrece un marco propicio para reducir a segregación nas aulas, non logrou que as Comunidades sigan esa senda: cada Comunidade -sen molestias suficientes por parte dunha Inspección central apropiada- vai creando sistematicamente o caldo de cultivo propicio para que os intereses que primen non sexan os das clases inferiores, senón os de cantos aspiran a mostrar crecente diferenza. O resultado é que non se xeraliza unha “educación común” en contidos e maneiras educadoras, aínda que haxa magníficos profesionais en proxectos pedagóxicos de gran riqueza.

Se as perspectivas analíticas da Socioloxía crítica desde os anos vinte (do século pasado), e as dos máis voluntaristas proxectos dos Movementos de Renovación Pedagóxica desde os sesenta -coas súas reivindicacións da Escola Nova, que proxectara a CE31-, resultan atractivas, a súa presenza conceptual de “o correcto” no sistema educativo é mínima. É verdade que seguen animando a moitos e moitas a seguir pelexando porque sexa verdade a construción dunha sociedade igual desde a escola. Segue habendo, por iso, moitos mestres e profesores que reinventan día a día esa esperanza, como recompila paciente Rodrigo J. García no seu blog ‘Escolas en rede’ (en: ElPaís.educación). Pero tamén sucede que, desde a xestión educativa que anima ao sistema educativo español desde as Autonomías, prosegue unha vella dinámica que, desde a súa orixe reproduciu unha pulsión porque cada familia procure evadirse da solidariedade cos demais. Os pupitres seguen sen ser lugares para compartir experiencia de infancia e adolescencia; mellor se dividen as cohortes de quen se vaia a sentar neles e que os nenos vaian cos nenos, as nenas coas nenas, os bos e selectos cos seus iguais, e os malos e propensos ao fracaso, cos que, desde antes de nacer, teñen ese estigma.

Esta “fuga disgregadora”, propiciada agora máis que antes da CE78, atopa en 2026 mellores ingredientes para o continuísmo dun sistema educativo que, desde 1857 -en que tratou de xeralizarse con lentitude abraiante- nace segregador, incoherente coa igualdade e -salvo inxenuidade interpretativa-, propicio a propagar a submisión de moitos á prepotencia de poucos. Este xogo é o que os movementos calculados de Trump patrocinan para a súa nova orde mundial, alleo aos valores que, despois da IIGM, orixinaron a ONU, a UE e tantas organizacións que soñaban cun si á paz, que xa Kant imaxinara perpetua. En España, hai moito partidarios de que “o correcto na educación dos seus fillos” anime un sistema empresarial en que a ética e política a compartir non sexa a dun barco común en que naveguen os fillos e fillas de todos. O “lado correcto” da súa singradura é o que, guiado pola luz que emite o Cumio das Azores, orienta a Trump nunha guerra -non aprobada por ninguén, salvo a súa corte particular- contra Irán e contra toda legalidade. Como conta Saramago, grazas aos seus chanchullos, Caín conseguiu que o seu burro fose introducido na arca de Noé pola porta do cabalo, “como pasaxeiro clandestino, escapando así do afogamento xeral”, pero non puido evitar que os anxos tivesen dúbidas sobre se “os homes non acabarían caendo nos mesmos erros, nas mesmas tentacións, nos mesmos desvaríos e crimes” que Deus vira na humanidade (Saramago, J. Caín. Alfaguara: 2009, páxs.. 171-172). 

MMC (04.03.2026)