A mendicidade, un sistema socioeducativo de longo percorrido

A dureza clasista do ensino segue afectando a moito educandos e crece no trato aos educadores.

Mendicar vén do esmoleo dos pobres, que invocaban a Deus para que o seu recordo -nunha cultura de “cristiandade” - provocase compaixón nos viandantes e abrisen a faltriquera. O pobre gozara de prestixio entre a xente piadosa, ata que se aburguesou a conta dos crecentes hábitos comerciais nas cidades, onde os receos suscitaron, mesmo nas mentes máis humanistas de Luís Vives ou Erasmo de Róterdan, atención indiscriminada ás esmolas, e a prohibición da mendicidade. A cuestión motivou unha seria controversia no século XVI entre expertos en teoloxía política como o dominico Domingo de Soto -partidario de seguir exercendo a caritativa esmola tradicional- e Juan de Robles, que falaba de “os falsos pobres” e “estranxeiros” esixindo regular a mendicidade. A maneira tradicional de protexer os dereitos individuais chocaba cun secularizado control social, que iría en aumento. En realidade, xa empezara na Baixa Idade Media, como reflicten os vitrais e altorelevos góticos, onde a asistencia piadosa -simbolizada en San Martíño de Tours partindo a súa capa cun esmoleiro- convivía co papel subordinado que cumpría o pobre como instrumento piadoso, axeonllado sempre fronte aos poderosos da cidade.

Fuxida de Exipto. Alberto Durero, 1514.

Aquel longo debate sobre a pobreza segue vivo. Entre o século XVIII e XIX o seu motivo central proviña das condicións en que traballaba o proletariado, unha vez que se suprimiron leis protectoras dos pobres onde persistían. Os seus intentos para reclamar atención sobre as condicións en que traballaban provocaron abusos defensivos da “orde social” e tratar de “asegurala” era “a cuestión” que acabaría tratando de paliar, case sempre con lentitude, o “Estado social” con leis e institucións. Foi entón cando León XIII -citado outras veces aquí- tratou en 1891 de recuperar presenza para a Igrexa con “a caridade”. Para entón, o pordioseo e as súas miserias facía moito que estaba en crise, e a forma de liquidar as contradicións do capitalismo industrial cunha xustiza distributiva que dese igualdade legal ás relacións laborais, foi unha pelexa longa, moi variable segundo países, e en case todos dramática para os traballadores, como novelou o realismo literario do século XIX -e en particular Víctor Hugo e Zola- logrou algunha satisfacción na época que, en Francia, chamouse “os trinta gloriosos”. Durou de 1945 a 1973, en que a crise do petróleo iniciou a decadencia do “Estado de Benestar”. Nesta data, entre recomendacións da OCDE, España andaba cun “desenvolvemento” que non incluía democracia e, en 1978, os máis de dous millóns de emigrantes que -sen contar ilegais- foran a Europa a causa da pobreza, comprobaron que aquelas políticas sociais chegaban tarde e mediatizadas sabendo, ademais, de que fora a súa “distinción” e “esforzo” como man de obra barata.

Mendicantes de hoxe

Agora que León XIV volveu a Roma, a pobreza recuperou protagonismo na “a  España que vai ben”. Nas súas mensaxes sobre emigración, as alusións á “dignidade da vida humana” -á beira dos variados asuntos dos seus 23 discursos desde o día 6 ao 12 de xuño-, inclúen a igualdade de dereitos de todos e que, “máis aló do asistencialismo”, o amor aos outros é o vehículo pertinente para que a humanidade estea en harmonía consigo mesma. León XIV, obrigado con Bergoglio a reclamar unha Igrexa que estivese no que debía estar para ser portadora do Evanxeo, falou con sinxeleza e firmeza. da pobreza e, en particular, da de cantos chegan aos portos canarios na estatística dos afogados, xusto cando empezaba a rexer o novo “sistema de acollida europeo”, máis restritivo e aleatorio. O aviso de León XIV sobre esta e outras pobrezas que ameazan a convivencia humana -incluída a IA-, é consciente da súa función como líder espiritual dun catolicismo complexo e pouco exemplar en aspectos que, na xerga interna, podería dicirse que “penca”, segundo os estándares principais do Evanxeo.

Entre tanto aplauso satisfactorio polo ben que -particularmente na voz do alcalde de Madrid - transcorrese o periplo papal, Isabel Ayuso -antes do besamáns ritual- referírase aos inmigrantes como xentes que “teñen móbil aínda que sexan extremadamente pobres”, e á regularización do Gobierno central acusaraa de “importar pobreza masiva” a España. O seu discurso segue a tendencia masiva de españois -e non españois- a quen dóureselles a pílula coa súa pertenza a “ a clase media”. Non queren lembrar o recente pasado eminentemente rural, nin unha economía de pura subsistencia en moito casos. Incluso quen fala da “España baleira” adoitan mostrala como algo estático e propicio para a melancolía, unha perspectiva que crece nas súas mencións ás migracións da maioría daquelas familias a periferias urbanas, onde, sobre todo en Madrid, Barcelona e Bilbao, orixinaron barriadas de chabolas, moi aptas para o Tempo de silencio de Martín-Santos en 1962.

As historias gráficas de Jaime Martín, como Sangue de barrio en 1989, películas como O 47 (2024), ou as escavacións de González Ruibal en País en ruínas (2026), volveron sobre esa contorna da pobreza de recursos neses espazos marxinados. Nalgúns deles, sen dignificalos, mesmo se lles quixo torcer a memoria colectiva. Se se seguise o percorrido acontecido na realidade sociolóxica, advertiríase que a falsa benevolencia de entón aínda é visible. Por exemplo, en casas onde a entrada do “servizo” era unha e a dos propietarios en ascenso social outra, salvo o día en que poñían un pobre á súa mesa. Gamoneda lembraba en Un armario de sombra (2020), como tamén no seu colexio en León, dúas portas diferenciaban aos bolseiros pobres como pouco dignos para o trato que os relixiosos daban aos mozos de boa familia, e máis de media España pasou, ademais, polo que Juan Cruz contou no País, o pasado día 11, sintetizando o que escribira en Mil douscentos pasos (2022). Moitos non superaron as súas dificultades por nacer pobres, ou por non ter nin posto escolar: el tivo a “oportunidade” de que unha bolsa lle dese acceso a poder contar a chulería dos prepotentes. A pesar de iso, o distante rancor social persiste e, en sitios como a Asemblea de Madrid, transmíteo unha maioría absoluta de escanos que acirra as políticas escolares ou sanitarias de Isabel Ayuso. As folgas docentes -e a miseria en que se moven para ensinar- non a desvían da súa “misión” de facer brillar a súa “liberdade á madrileña”. Este faro apagaríase tratando con dignidade a supostos “mendicantes” e é probable que, sen mostras de “conversión”, dificultase o seu coloquio con León XIV. Está por ver se converteu ao episcopado.

TEMAS: Folgas docentes.- Pobreza emigrante.- Migracións actuais.- Insolidariedade e caridade.- Dereitos humanos.

MMC: Madrid: 13.06.2026.

A dignidade e a xustiza requiren exemplos morais no seu coidado

A visión humanista do papa sobre os asuntos duros que neste momento sacoden a convivencia pon un punto de esperanza.

De Canarias lévase o papa, ao final da súa viaxe a España, a existencia de contrastes aos que as súas palabras trataron de iluminar. Resultou tecnicamente perfecto, tivo gran seguimento mediático e, como remate, a inauguración da torre de Xesús, na Sacra Familia, de Gaudí, suscitou aplauso unánime. Outra cousa é a eficiencia das mensaxes deste home campechanamente bo sobre realidades que viviu con humanismo cristián entre os pobres do Perú. O acontecido aos sete minutos dos aplausos ao seu discurso no Congreso ou a pequena liorta entre o presidente do Gobierno e o xefe da oposición e, sobre todo, os comentarios de Almeida respecto ao bonito que quedou o seu paso por Madrid, ou os de Ayuso acerca de que a súa procura de futuro era “importar pobreza masiva”, son indicadores do seu alcance obxectivo. Tampouco podería oír á alcaldesa de Mogán, en Gran Canaria, explicando por que, en novembro e 2020, fretou tres autobuses para levar inmigrantes á delegación do Gobierno, nin ao presidente daquela Comunidade poñendo pegas á atracada do barco do hantavirus hai un mes.

Flowers. Andy Warholl, 1965.

O xesto de percorrer España en papamóbil, as súas outras palabras sobre a dignidade do nasciturus, ou os asuntos da igualdade da muller, reiteran tradicións doutrinais da súa Igrexa, pero é esperanzador que a autoridade da súa voz alente a primacía ao lado máis nobre dos seres humanos: a dignidade e igualdade de trato a que todos teñen dereito, sexan ou non sexan pobres. Esa posición, como xa lle mostrou Trump, non le achegará moito aliados, nin sequera entre xentes da súa contorna eclesial, onde abundan escorregadizos partidarios de intransixencias e, se cadra, de colaboracionismos autoritarios. Con todo, a súa visión do pobre, coherente coas Benaventuranzas, sinala un camiño cohesionador de vontades cara a unha historia en que non sobre ninguén, propicia a que as persoas de boa vontade se apunten a dar dignidade á vida de todos. Ese baixarse humilde, remiso a cantos van de prepotentes sabichóns, acolle a cantos queiran cooperar nesa tarefa que, ao longo da historia sempre foi conflitiva xusto por empeñarse en que caiban todos.

Na súa misa nas Palmas, León XIV veu denunciar unha actitude xa denunciada no Evanxeo: “Non poucas veces, a riqueza vólvenos cegos, ata o punto de pensar que a nosa felicidade só pode realizarse se logramos prescindir dos demais”. Xusto nese momento, cando as treguas fráxiles que, desde o mes de abril, se viñan sucedendo no conflito armado de EEUU contra Irán -e de Netanyahu con cantos crea que desafian a súa particular “terra prometida”-, optaba por advertir como unha humanidade que parece perder o Norte, nin presta atención a como os patróns climáticos da Terra, ante o descoido dos humanos, anuncian o seu fastío. Cando ao falar de migracións, sinalou que “a dignidade humana non perde valor ao cruzar unha fronteira”, e que “non podemos pasar de longo ante as pateras”, concretou as actitudes precisas para que a humanidade con “todos” sexa verdade, e que a atención que se lles preste non sexa “mero asistencialismo”. A altura moral e política deste discurso de León XIV a prol da dignidade de todos os humanos é moi diferente do que onte, 11 de xuño, inauguraba Europa. O que desexa para o “ser”, “estar” e “habitar” en comunidade é contrario ao que estimulan instancias, voces, xestos e gustos en que o mercado, a riqueza e a posición social son os que mandan. Os demais -sen dereito a existir- parece que poidan vivir se lles dan permiso, como exemplifican as expansivas políticas partidarias da “primacía nacional” O papa non dixo nada que non estivese na parte dos evanxeos máis comprometida con “os outros”. A cuestión é se quen lle oia entre artificios, seguirán a súa esixencia, nada superficial, de ruptura coa aburguesada e condescendente idea de que, desde o poder, pódense facer cousas como as que o neoplatonismo inspirou, tan útiles para todo tipo de cruzadas imperialistas.

Os coidados de “a viña”

Nesta Igrexa do século XXI perviven influentes grupos que pugnan por apropiarse da conciencia e o tempo dos demais con artes contrarias a esa mensaxe conciliadora. Quen ten na súa memoria danos inflixidos por xestos de eclesiásticos alleos á fraternidade universal e ao rezo do “Painoso” -de cando o código Civil non entendía de Dereitos Humanos-, verán que ás fermosas mensaxes de León XIV fáltalles a compañía de xestos congruentes. De regreso ao Vaticano, irá vendo en que medida a súa semente de esperanzas frutifica. Os labores do campo, que tantas parábolas xeraron aos primeiros cristiáns, bríndanlle pautas para seguir a evolución da súa “viña”. Non abonda con binar a terra, ararla, cavala ou removela para romper a costra e airear o chan; se non elimina as malas herbas e non manexa ben a poda, todo é inútil. Irá vendo, ademais, que nada asegura que cantos lle loaron estes días sigan facéndoo se ven que fala en serio cando di que “a cooperación mutua ha ser eficaz e permanente” e non se presta a compoñendas.  

Sendo matemático, cabe supoñer que coñeza o poderoso atractivo máxico das sensacións que, como as destes días en Cibeles, Montserrat ou diversos estadios, xeran os grupos musicais combinando sofisticadas sensacións multisensoriais a millóns de seguidores. No mundo das crenzas -non só nas de índole confesional-, é comprobable, igualmente, o atractivo dos santuarios onde as reliquias dun  santo, mártir ou modélico crente, sempre xerou un atractivo feiticeiro e ata taumatúrxico. Na súa experiencia dentro da experiencia católica, é moi probable que teña advertido a abundancia de ermidas  e procesións dedicadas a patróns/oas en lugares onde os seus rituais se superpoñen aos que -ás veces neses mesmos espazos “sacros”- remóntanse á época precristiana. Os arqueólogos ven neles conviccións ligadas, desde o Paleolítico, a unha concepción do mundo, propicia a que forzas que, supostamente, gobernaban a Terra, fosen propicias. Desa maxia, en que ver e tocar son esenciais, participa, sen máis esixencia, o costumismo de facerse un selfie co papa. Non hai constancia do seu alcance moral ante a primeira persoa que lles parecese un “pordioseiro” inmigrante.

TEMAS: Costumismos relixiosos.- Praxe moral das Benaventuranzas.- Ética política.- Neoconservadurismo.- Catolicismo e outros confesionalismos.

MMC (Madrid: 12.06.2026)

Agora que se está case indo o papa,é hora de facer balance?

Dentro dunha gran diversidade de opinións, cabe dicir que este evento, de tan densa cobertura mediática, terá dubidosos efectos.

Segundo o preceptivo neoescolasticismo que se ensinaba non fai moito, quidquid recipitur, ad modum recipientis recipitur, é dicir, que o amoblamento mental que teña alguén é fundamental para entender. O segundo implica recoñecer que a vella sentenza do Roma locuta, causa finita (Falou Roma e acabouse o debate) é doutra época, o cal, á súa vez, remite a que cantos visen o despregamento ao redor da recente visita papal non necesariamente estarán de acordo no xuízo que lles mereza. En todo caso, si deberán coincidir en que a dimensión que o propio León XIV quere dar a unha “Igrexa en camiño na historia da humanidade” (cap. 1 da Magnifica humanitas), parece clara para o seus pero, como líder dunha institución hierócrática, é moi ambigua para unha sociedade democrática. Ás veces, pareceu apoiar unha formulación política similar ao da democracia cristiá que, cos códigos da tradición eclesiástica, non se amoldaba aos rituais democráticos. Ademais, a súa estraña presenza no Congreso de Deputados non elevou as esixencias da racionalidade democrática na procura do “ben común”.

Aos sete minutos de aplausos, o discurso de León XIV -como bispo de Roma e xefe de Estado- logrou que cada oínte confirmase prexuizadas conviccións e, tamén, que tivese material para fustigar aos seus adversarios en asuntos como emigración, paz ou “dignidade da vida”. A “polaridade” das controversias políticas -que tanto fustigóu en prol de “a unidade”-, autorizou silencios e reproches irresponsables na procura do “ben común”. Distraer aos deputados das súas rutinas non parece, con todo, que fóra pretensión principal de quen elaborou o cronograma desta visita, pero procurar non ferir moito a ninguén e deixar colgando mensaxes tradicionais nunha envoltura moderna, si parece froito de calculada diplomacia. A presenza supostamente “aconfesional” que a Igrexa sostén nas entretelas da vida española, a pesar de a míngua dos seus fieis practicantes, apenas a tocou en público: necesita non ser posta en dúbida, e León XIV brindou aos seus bispos novas formas de motivala e actualizala.

"Site avec triste personnages". Jean Duuffet, 1974

A ambigüidade proseguiu noutros momentos e, case a última hora do programa papal en Madrid, incluíu un encontro na Nunciatura con seis vítimas de abusos. Seleccionadas entre as 400.000 que apunta o Informe do Defensor do Pobo, o xesto recoñecía -despois de anos de silencios e reticencias do episcopado- que os victimarios pertencían ao ámbito clerical e que actuaran en centros e espazos da súa propiedade. Despois dunha hora, e sen corrixir a dimensión das secuelas dos malos tratos, quedou pendente -ad kalendas graecas- a fonte central destes abusos sexuais sobre menores indefensos: o celibato regulamentario de cregos e relixiosos. De igual modo, non quedou constancia de contrición e propósito de emenda respecto a outros abusos de poder en educación como, por exemplo, o estilo docente, dogmático, que entidades relixiosas difundiron -desde antes da Guerra- propugnando unha verdade única a saber recitar, unha metodoloxía que, acompañada a miúdo de violencias humillantes. Abusos similares, violentando a conciencia moral dos educandos cara á obediencia cega, lembrounos Luís Mateo en 2013: Vidas de insectos (recompilado en: A cabeza en chamas). Tamén os estudou Alice Miller en Por o teu propio ben (1980), e os españois e españolas que viviron os efectos destas pedagoxías non entenden que o paraugas de espiritualidade da Igrexa siga dándolle un poder sobre o sistema educativo que dificilmente contribuirá á “ casa común” a que se refire León XIV. Sen que dea un xiro sistémico ás traxectorias que o pasado nacionalcatólico deixou na vida escolar, tampouco desaparecerán os desacordos que acompañan a súa xestión política. Despois do artg. 27 da CE78, seguen afectando á equidade educativa.

Hipotecas predemocráticas

As mesmas hipotecas exhiben os Acordos de 1979 noutros ámbitos da vida cidadá como o exercicio de “a acción social” ou o da cultura. Que Cáritas queira ser a cara benefactora da Igrexa non se compadece ben con que a proporcionalidade máis alta do seu financiamento sexa a conta da casa 106 do IRPF: a de “solidariedade”. A visita de León XIV ao barrio de Luceiro non entrou neste nin noutros aspectos do que demandan os veciños dese barrio madrileño e o significado real da virtude cardinal volveu quedar ambiguo. O das súas belas palabras na Encíclica, e na visita á parroquia barcelonesa de San Agustín, no Rabal, non pode substituír -na pelexa de intereses que se opoñen ao crecemento do “ben común”- as loitas sociais pola xustiza.

Respecto ao cultural, a Igrexa -o maior posuidor de propiedade privada en España -, é titular do 80% do patrimonio histórico-artístico nacional. No seu coidado, conservación e museización, o estraño é que, si está ao servizo do “pobo de Deus”, pero o Estado sufraga a maior parte deses gastos, cobren visitas e servizos como calquera outra entidade privada. Esta inversión de sentido foi a que mutou o “everxetismo” romano -que dulcificaba con dons a desigualdade social- en “caridade  cristiá”; ela enriqueceu á Igrexa desde o século IV con recursos que, administrados entre “os seus pobres”, vigorizaron as súas redes clientelares. Desde 1789, e tras unha moi longa serie de contradicións en que “a caridade” serviu de oposición a “a xustiza distributiva”, en pleno século XXI o xusto é que o privado non erosione o público do Estado de benestar.

Esta viaxe papal, imitando a ética das grandes corporacións cun deseño masivo e sensacionalista, axuda provisionalmente a tapar discrepancias internas da Igrexa, mentres os problemas de sempre seguirán en espera. Poida que afiance a súa imaxe respecto a outras espiritualidades en alza, pero ler esta viaxe en clave case monopolística de “o católico” -e obviando normativa como a da Lei Sherman,  unha lei “antitrust” que, en 1890, quixo evitar en EEUU o abuso de prácticas comerciais que limitasen “a liberdade”-, non ha de considerar irrelevante que este termo, tan usado en España como lema contra a “educación común” -e tan asociado a políticas neoliberais-, sexa o que os tecnoplutócratas da IA impoñen en EEUU e en América latina. Por tanto, se na súa nova estratexia o Vaticano quere contribuír a “a casa común” que precisa a humanidade, debería concordar co que esixe Mt. 7, 16, respecto ao valor diferencial das palabras e os froitos. Doutra banda, se non renuncia, de entrada, a que a súa crenza, privada, sexa subvencionada co orzamento público, de nada serviu o que asinou no punto cinco do Acordo entre o Estado español e a Santa Sede sobre Asuntos Económicos (BOE/BOE de 29.12.1978): “a Igrexa católica declara o seu propósito de lograr por si mesma os recursos suficientes para a atención das súas necesidades”. 

TEMAS: Confesionalismo.- Acordos co Vaticano.- Educación pública e privada.- Políticas de “ ben común”.- Caridade e Estado de Benestar.

MMC (Madrid: 10.06.2026).

Sen que terminase, a viaxe do Papa xa é significativa

Cabe preguntar sobre cuestións que afectan o sistema democrático en moitos aspectos.

Para o que adoita tratarse nesta columna, tocante directa ou colateralmente á educación española -a súa organización e economía-, ten especial interese a “liberdade” e “universalidade” da educación que logrou pactarse no artigo 27 da CE78. En paralelo, uns Acordos -de alcance internacional- que empezaran a fraguarse en xullo de 1976 -un ano antes de que se iniciase a redacción da Constitución- foron ratificados en 1979. A ligazón de ambos os instrumentos xurídicos daría pé a que un peculiar “aconfesionalismo” tivese capacidade de seguir condicionando o sistema educativo español.

Signes en jaune. Paul Klee, 1936.

O seu esplendor obxectivo luciu as súas galas na visita papal, á vez que a elasticidade semántica das tres palabras entrecomiñadas non ocultou  a existencia de problemas. Os concernentes á educación española, que estiveron visibles a partir dos desacordos en lograr pactos operativos entre os partidos alternantes de Gobierno, fan notar a súa curtidade, por unha banda, na segregación que unha parte substantiva da poboación con dereito a educación soporta sen a dignidade equitativa debida. Por outro, a diminución sensible da sa convivencia, alimentada desde a antiga segregación escolar de mozos e mozas -subsistente nalgúns colexios-, proseguiu no modo en que as dúas vías de escolarización diferencian a súa socialización e, sen compartir nos pupitres os problemas comúns, seralles difícil vivilos como algo que só se arranxa arrimando todos o ombreiro. Esta experiencia é continuación, ademais, dunha  longa historia anterior, en que as distancias entre “escola” e “colexio” desde a infancia, non reducidas en 1857 , tenden a crecer. Esta estrutura bifronte, reforzada en 1938 nas reformas de Sainz Rodríguez e, reiterada desde a LOEM en 1953, consolidous e, despois da Constitución, seguiu  practicamente incólume: prosegue na 9ª lei orgánica, a LOMLOE (BOE/BOE do 30.12.2020).

É certo que a presenza dun papa no Congreso hoxe, día 8 de xuño, foi “histórica”, pero a de bispos e cardeais non o foi. Iso explica que o ensino dos españois raramente deixase de visibilizar o confesionalismo. Nos  últimos 88 anos, o nacionalcatolicismo ut talis sostívoo ata o art. 27 da CE78, en que un metamorfoseado confesionalismo abrigado pola “liberdade de elixir centro” suscitou grandes distancias entre os partidos políticos e, sen conciliar os ingredientes ineludibles dunha “educación común”, o prexuízo causado á “educación pública” -maior que a “a privada”, aínda que tamén-, facilitou que crecese unha escolaridade clasista. O seu modelo, diferenciador segundo capacidade de gasto dos cidadáns, consolidouse como foco distintivo do individualismo e difunde un concepto consumista, cuxa vivencia desde Infantil ao máster universitario nalgunhas versións confesionais coarta a eliminación dos  déficits comunitarios. O efecto desta alianza na dignidade do sistema converte en retórico o valor que se confire a “a educación”. As folgas do sector sinalan o contraditorio aprecio real que lle demostran os grupos políticos, e a minusvaloración que lle merece á sociedade visibilízase sempre que algún mozo ou moza insinúa que lle gustaría ser docente. Esta opción profesional fai xa bastantes anos que non adoita figurar entre as “vocacionais”, que lles propoñen os xornalistas cando na PAU lles preguntan polo que lles gustaría estudar.

Do ben común da comunidade democrática

O coidado que se presta ao dereito educativo de todos non facilita que teña recoñecida a súa dignidade. É moi loable, por iso, que León XIV -testemuña da pobreza no Perú- insistise na atención ao “ben común”. Con todo, para que  “os pobres pertenzan plenamente á comunidade”- como el propón- a súa mensaxe gañaría moito se, en “diálogo nobre”, repercutise no poder que a súa Igrexa exerce no sistema educativo español. A materia de Relixión, os concertos da maioría dos seus centros de ensino e os vínculos con políticas educadoras que, en varias autonomías, din actuar agora en nome de “a primacía nacional”, indican o peso que, sen considerar o respaldo que teñen acreditado no Rexistro de Propiedade, acumularon.

Descontextualizado parece, con todo, que León XIV mencionase -no Congreso de Deputados- o dereito das familias para elixir a educación dos seus fillos. Ese pretexto , o mesmo dos Congresos Católicos Nacionais Españois entre 1889 e 1902, difundido en 1929 por Pio XI na  Divini illius Magistri, non afecta ao que a lexislación educativa española explicitou, aínda, na LXE de 1970 (artc. 5,2), e que o artg. 27 da CE78 acolle no seu parágrafo terceiro. Quen escribise ese discurso podía engadir á mención de memorias e desmemorias, a facilidade segregadora do nacionalcatolicismo cando dominou a estrutura educativa, ou como a súa “liberdade”, en alianza con instancias socioeconómicas, non modernizou o sistema educativo, pero freou innovacións que facilitasen a liberdade de conciencia e o “espírito crítico”.

En 2026, nin á comunidade eclesial -nin menos á política- lles favarece que, como lobbysmo, a versión actual daquel confesionalismo pretenda naturalizar a súa continuidade dogmática no sistema escolar. O estilo pop que estes días se malgastou na invasión dos espazos urbanos de Madrid, unicamente potencia o simplismo discursivo de quen, invocando o nome “cristián”, se acollen a privilexios, subvencións e exencións que os Acordos posibilitan por unha suposta “acción social”. É certa en centros católicos en que os coidados que recibe o seu alumnado responden a un “ben educativo común”, pero a distinción -de luxo- que pretenden moito máis, contradí a equidade de “a casa común”. O seu proxecto educativo non expresa a “cooperación” que León XIV promove como “concepción da persoa humana e a sociedade en que deba vivir”. Habería de descolonizarse para que a súa “preocupación polos pobres” fose unha “conversión” ao que metaforizaban “a agulla e o camelo” de Mt. 19,24.

A Magnifica Humanitas -e os discursos do Papa- indican cara a onde lle gustaría que camiñase a súa Igrexa, pero non concretan ata onde  cambia a súa ambición de poder. Segundo el, o Evanxeo ensina “que a xustiza nace e se realiza na fraternidade, porque o modo no que nos achegamos aos últimos e nos relacionamos con eles convértese, en concreto, na medida da nosa relación con “Deus e cos irmáns”; precisa, mesmo, que se refire  “non soamente ao comportamento dos individuos, senón tamén ao modo no que son concibidas e organizadas as estruturas da convivencia”(artg. 77). Pero para que a súa achega a “a dignidade humana” tivese máis consistencia, o seu liderado católico debería modificar as que, baixo suposto “aconfesionalismo”, animan o sistema educativo español. Para “acompañar a quen  ten máis necesidade” e conferirlles valor, unha educación en que queda xente fóra non lles vale como compás moral do “ben común”. 

TEMAS: Catolicismo.- Confesionalismo/Aconfesionalismo.- Teoloxía política.- Nacionalcatolicismo.- Ben común/Educación común.

MMC: Madrid, 08.06.2026

A “a casa común” fáltalle moito para que sexa común

Viralle ben o concurso de vontades próximas á voz de León XIV para que esta Terra sexa habitable.

Esta metáfora, recorrente nas mensaxes de León XIV, é continuista de moitas  outras como “igrexa”, “comunidade” e “corpo místico” que, no pasado, tiveron as súas propias connotacións para o confesionalismo católico. O novo recurso alegórico ten gran interese na procura e desenvolvemento de vontades concordantes en crear condicións para un mundo en que todos ter cabida. Este papa emprégao 14 veces na súa recente encíclica para ensamblar o seu discurso ao redor do “ben común”, a inmigración, a paz ou os desherdados da Terra. Este espazo da habitabilidade “común”, que a crise climática fai indispensable, corre o risco de non ser habitable por ningún humano salvo que todos -incluídos os crentes- arrimen o ombreiro. Esa perspectiva permite chamar a atención sobre cuestións relevantes como as que conleva a IA na vida diaria. Como res nova, non o é tanto se se considera entre os determinantes doutra fase da Revolución industrial que James Watt iniciou en 1769 ao redor da máquina de vapor, pero é máis grande a súa capacidade de acentuar  as vantaxes e riscos que entón supuxo o cambio do sistema produtivo.

A vinculación do valor simbólico da “casa común” -moi en liña con pronunciamentos científicos, e os de expertos no uso indiscriminado de prestacións alleas ao “ben común” e a xustiza- ten gran importancia como amplificador da súa voz ante negacionistas diversos. De todos os xeitos, pode quedarse en verbalismo ante o xogo real en que anda a humanidade nos pasos de quen ten o poder tecnocrático sobre eses medios. En 1891, o seu antecesor León XIII lanzou unha mensaxe similar sinalando as res novae do seu momento, sen que o núcleo causante destas -a xustiza distributiva dos beneficios da economía capitalista- apenas se decatase. Ata moi entrado o “Estado de benestar” -despois da IIªGuerra Mundial- aquela doutrina valeu, moitas veces, como escusa dun amarelismo do que os sindicatos obreiros de clase foron testemuñas e vítimas. O test de que a rápida atención de León XIV en atender asuntos que arrastra esta nova  “cuestión social” supera aquela ambigua linguaxe, reside en se logra que “a caridade” da súa Igrexa sexa “xustiza”, polo menos no que está directamente na súa man. Sería a súa grande achega a “a casa común”, aínda que a historia non lle sexa favorable. Jean Delumeau, por exemplo, dá conta en O medo en Occidente nos séculos XIV ao XVIII (1978), de como o afán eclesiástico de “cristiandade” instrumentalizou medios para controlar a sociedade. E en España -revisando simplemente desde Xoán XXIII ao papa Francisco-, actuacións dun episcopado -consentido polos gobernos, antes e despois da CE78- facultan para desconfiar de que esta bonita metáfora conte con lealdades suficientes para cooperar con “outros” a que sexa realidade.

L´ home qui marche. Alberto Giacometti, 1960.

Unha gran “conversión”?

O humanismo de León XIV, asido a un punto de ancoraxe relevante, fai atractivo que quen se chamou Robert Francis Prevost Martínez cando vivía entre xente humilde, queira liderar, como referente do catolicismo, unha posición ética con vontade de compartir cos humanos unha historia en que a Natureza está farta de xestos desapiadados. O seu tirón concorda coa mensaxe cristiá orixinal, pero non impide a desconfianza de quen sufriu, de diversos modos, un clericalismo autoritario e colaboracionista de explotadores da Terra e de canto ser humano tiveron a man. De nada  lles serviron aos afectados as queixas que -entre outros- vertera Mark Twain en Contra a relixión (1904), por culpa do “cristianísimo” Leopoldo II de Bélxica –“o carniceiro” do Congo-; do esclavismo inaugurado por Sir John Hawkins -que puxera ao seu barco corsario o nome “Jesús” en 1564-, ou dos progroms do “intensamente cristián” tsar Alejandro III en 1882. Ás cazas de bruxas, como a de Salem (Massachusetts) en 1692, tamén estaban entre as súas queixas, e Arthur Miller teatralizaría esta historia en 1952. O seu estreou en España, a finais de 1956, non impediu que aquel substrato seguise vivo no “púlpito” católico. Tantos partidarios tivo, mesmo despois de 1975, que, como escribía en 2017 un colaborador de Mundiario, algún eximio representante dicía que “falaba con Deus”. Moitos outros, en silencio ante o que non quixeron ver,  aínda se cren inspirados ditadores do ben, que non diferencian entre “pecado” e “crime” de lesa civilidade. Namentres, a CEE, delegada operativa do Estado Vaticano en España -extensiva da súa Nunciatura- promove movementos contrarios a “a casa común” mediante entidades interpostas como CONCAPA ou COLEXIOS CATÓLICOS. Prolóngaos desde puntos emisores como a COPE ou medios afíns, e non lle vale que os Acordos de 1979 ou a ampla presenza temporal lograda no Rexistro de Propiedade, nin os patrocinios e exencións das súas fundacións, contradigan un sermoneo constante sobre a amplitude de “o público” en Educación. O seu “aconfesionalismo”, a pesar de estar ben dotado, interfire en debates democráticos, sobre todo, se incumben a liberdades e dereitos de todos, como os que, por exemplo, afectan máis directamente ás mulleres.

O símbolo da  “casa común” -unha crítica indirecta á Economía política vixente- gañaría moito se, nesta ruidosa viaxe “apostólica” a España, tendencias consentidas desde a CEE visen rebaixadas as súas pretensións neoliberais. A eficiencia empática que poida ter fóra do círculo católico pasa, entre outras actuacións, pola súa capacidade de cambiar conceptos e preceptos da competitiva educación que, pretendendo incluír ao alumnado que acolle, exclúe as necesidades de boa parte do alumnado. Eses dous mundos, desiguais para convivir, vénos creando desde antes de 1953 na súa pelexa polo orzamento do Estado. A escola privada-concertada -en que a Igrexa é gran empresaria- fortaleceuse , a pública foise facendo ”residual”, e o sistema educativo resultante anima un selecto individualismo que desprotexe a quen non teñen recursos.

A Teoloxía política de León XIV expón problemas, despois de 2000 anos, á ansiedade clerical por alargar o “ollo da agulla” de que falaba Mt.19, 24. Os damnificados polo hierocratismo que soportaron entre os anos 50 e 80 non aguantan ben o exhibicionismo pop desta viaxe. Con outra congruencia, esta “casa común” sería máis exemplar, particularmente para docentes en folga, estes mesmos días, por vellas demandas dunha “educación común” digna.

TEMAS: Teoloxía política.- A Igrexa como “casa común”.- “Educación común”.-Acordos de 1979.- Ben común e pobreza.

MMC (Madrid: 05.06.2026).

As viaxes “apostólicas” son recentes na historia da Igrexa.

Invocar “razóns de Estado” para solemnizarlos en espazos públicos urbanos, fóra do Vaticano, pouco explica do seu sentido.

A expresión “viaxes apostólicas” é linguaxe ritual actual para nomear os que realiza o papa fóra de Italia. O de Pío VII a París en 1804, fora para coroar a Napoleón Bonaparte, e foi en 1964, cando Pablo VI iniciou, cunha viaxe máis ben diplomática a “Terra Santa” -Xordania, Palestina, Xerusalén e Israel-, inaugurou as viaxes papais contemporáneas. Xoán Paulo II iniciounos a España por motivos en que o “apostólico” mestúrase con razóns estratéxicas da institución católica desde que, en 1870, o papado perdera poder político territorial, salvo no Vaticano. Cando en 1894 León XIII recibiu a unha “peregrinación nacional obreira”, organizada desde España polo IIº Marqués de Comillas, o himno que oíu na Basílica de Santo Lorenzo Extramuros, o 18 de abril, estaba dedicado ao “papa prisioneiro”. Sería en 1929, con Mussolini, cando nos “Pactos Lateranenses” o cardeal Gasparri pactou, en nome de Pío XI, unha saída á “questione romana”

Estudo para o punto. ManRay, 1952.

A “razón de Estado” -e o que conlevaba para O peto reservado do Rei- pertence a unha época de monarquías absolutistas. Invocala hoxe, nunha democracia, alude a privilexios residuais, estraños aos dereitos e liberdades cívicas. No haber das institucións, palabras como estas din menos que os actos con que protexen os seus obxectivos e, respecto ás relacións entre a Igrexa e o Estado, polas repercusions que teñen no espazo público de convivencia plural, no canto de fiar o seu valor a crenzas privadas, máis vale fiarse dos datos historiográficos, que dan á memoria das pasado perspectivas máis atinadas. Para o que ocorre nesta viaxe papal, obrigan a non esquecer que a lei Briand regulou en 1905 os intereses que as separaron en Francia. Atender a linguaxe dos feitos, máis expresivo que o verbal e ata evanxélico, é recomendación de Mateo  23,3: fronte ao parloteo falso, “Facede o que din, pero non o que fan. 500 anos antes, Confucio expandira na China unha moral similar nas súas Analectas: “Actúa segundo o que pensas e dis. Practicar dando exemplo e aplicando os coñecementos é a maior das intelixencias”. E reiteraba: "O home superior actúa antes de falar, e despois fala de acordo ás súas accións”.

En consecuencia, se a significación da linguaxe dunha institución establécea a súa evolución temporal, a longa duración dos seus feitos sempre di máis que unha transitoria evenemencialidade. Se do Estado falamos, integrar a ciudanía como suxeito da súa estrutura organizativa, desde finais do século XVIII, non foi fácil onde se conseguiu . Pola súa banda, a simbolización hierocrática da Igrexa católica no Vaticano é herdeira dunha estrutura que, asumindo vellas formas orientais e neoplatónicas, entre o século IV e VIN deulle o toque de “cristiandade” a un complexo construto que, en alianza co poder temporal, foi a base dunha cosmogonía cultural dominante desde o Baixo Imperio Romano ao final do Antigo Réxime. En España, do longo proceso de relacións mutuas quedan restos, e a Constitución do 78 é testemuña de contrastes dunha transición democrática inacabada, despois de que, en pleno século XX o confesionalismo católico servise de xustificación política ao franquismo. Con todo, desta amálgama, tan viva nesta sociedade sobre todo ata entrados os anos sesenta, ten interese, en todo caso, non esquecer que no seu humus -igual que na restante historia dos confesionalismos- xurdiron movementos que, con variada intensidade de entusiasmos, fixeron que persoas e grupos diverxentes desen vida e apoio a outras propostas sociopolíticas. Antes dos anos oitenta, plural “Igrexa de base” -nada oficialista- nutriu o antifranquismo desde movementos liberadores de barrio, folgas, nacemento de sindicatos e partidos, MRPs; “alternativas do ensino” -como a do Colexio de Licenciados e Doutores de Madrid, no ano 1976-, editoriais e revistas de pensamento social contribuíndo “fraternamente” á consolidación do afán democrático que, desde a Porta do Sol madrileña, era reprimida pola Dirección Xeral de Seguridade, (ás veces, coa colaboración dalgúns bispos).

Un aconfesionalismo incompleto

Desde 1981, aquel dinamismo quedou freado entre coerciones limitadoras dun inacabado tránsito cara a unha igualdade democrática que, en asuntos clave como a educación, foi un terreo en que a síntese entre sensibilidades políticas sempre foi fráxil. Coa atención ao público por medio, a conxunción de “ liberdade” e “universalidade” -traducida en dignidade democrática-, foi máis valiosa para a retórica que para a verdade. Neste presente-futuro, sen esa concordancia, a igualdade “na casa común” que a democracia necesita construír con urxencia seguirá, sen transparencia na dinámica dos desacordos e confrontacións que xa erosionan a convivencia política. Sen vontade de limar os aceirados extremos que cada cal teña na súa memoria, crecerá a incapacidade de colaboración no que é urxente. A “primacía nacional” alenta o pesimismo.

Neste contexto, os máis conscientes de que a linguaxe de institucións como a Igrexa católica non foi modélico na procura do ben e a verdade común, han apreciar as mensaxes deste papa por encima do aparello e o márketing en que se move. Sen esquecer esa historia en España, nin que o paraugas do “aconfesionalismo” condiciona dereitos e liberdades oficializadas na CE78, a Magnifica Humanitas ten artigos -como o 144, por exemplo- moi aptos para examinar o alcance que “a desigualdade” lograse na combinación de atencións ao público e ao privado dentro do sistema educativo. Entre o “deber ser” que propón e o “ser” que confire o apoio sociopolítico práctico da dobre rede escolar á “dignidade humana”, as organizacións confesionais teñen sobrado peso para que a súa ampla elasticidade sexa confrontada coa norma moral de Mt 23,3 e o “ben común”. Se León XIV lograse influír de verdade na atención que a rede católica de centros presta a “os pobres” e “máis fráxiles”, a súa viaxe tería gran interese -como razón de Estado- para modificar a cultura de silencios e ausencias existente.

TEMAS: Aconfesionalismo.- Liberdade educativa.- Universalidade escolarizadora.- Mercado e ben común.- Exclusión social.

MMC (Madrid: 02.06.2026)

A maior abondamento sobre a Encíclica Magnífica Humanitas

A IA, a política e a nova Babel...por Serxio María Rodríguez Álvarez

https://edicionimpresa.lavozdegalicia.es/article/281784225755486 

A visita de León XIV despraza a crise política.

 

O entusiasmo expectante non evita a precariedade nin a miseria en que andan tantos asuntos colectivos.

A distancia entre tristes, entusiastas, indiferentes, optimistas e pesimistas, é grande, pero as razóns dos variables estados de ánimo poden ser meditadas. As cámaras tenden a escoller máis aos entusiastas, sen explicar se é o que convén ao guión editorial do telexornal, do xornal ou do dixital. Os puntos de vista do director de mercadotecnia da empresa poden non ser coherentes cos feitos, en virtude de que aos intereses económicos en xogo lles conveñan determinadas subxectividades na mirada. Só cos seus titulares, sen ler o que digan, moitos medios frean ou incentivan unhas ou outras opcións de ánimo e, ante feitos ou supostos inmorais, a reacción das persoas ante as súas narrativas xera estados de ánimo susceptibles de virar cara a unha inestable sincronía con outras persoas. Desa variabilidade é consciente todo adulto, cando chama “experiencia” ás súas historias de proba e erro, é dicir, ás indeterminacións almacenadas despois de multitude de cambios no modo de ver que acontece. A ansiedade polo “continuará” dos TBOs derivaba de aí, e ese tirón , que tanto apreciamos nas novelas e series televisivas, é a base de informacións dosificadas para sacarlle rendibilidade aos sentimentos con que se envolven.

Detalle da escultura "Dafne e Apolo". Gian Lorenzo Bernini (1622-1625)

Ese é , igualmente, o obxectivo ao que mecanicamente se prestan os algoritmos pensados para densificar, lembrar, insistir e persuadir. A confluencia de tantos asuntos conflitivos -con impredicibles historias- fai que a visita do papa neste momento desencadee referencias experienciais e plurais estados de ánimo. O gran catalizador desta acumulación informativa foi a precisión con que se escolleu o momento apropiado do cronograma para mostrar indicios de culpabilidade do expresidente Zapatero. A rapidez con que a policía acelerou as pescudas dunha documentación crecentemente sospeitosa, deu pé a moito opinadores para adiantar o clímax narrativo, e o “amarelismo” interpretativo con que adornan primeiras páxinas deu a entender que é importante deixar fóra de xogo a alguén que era recoñecido habitualmente polo seu talante conciliador e progresista. Se de paso levan por diante canto estea asociado a ese símbolo prezado da esquerda, estes adxectivos inducen a preguntarse pola causa de tan atarefado activismo, cando a lentitude administrativista amorteceu no silencio casos moi cargados de bastas “razóns de Estado”.

Coma se dunha caza de bruxas se tratase, este automatismo , acompañado da grave solemnidade con que adoita revestirse a elocuencia tramposa, no seu parecido cun proceso de autodestrución viría confirmar a experiencia que atesoura un vello refrán galego, alusivo aos danos que as cabras, enviciadas, se autoinflixen cos seus cornos; a súa orixe rural, propio de economías de subsistencia, non impide ver que o ben e o mal afán confluír cara á nada. Desde un mundo aparentemente tan distante como o da política actual, lembra a Kavafis dicindo nun poema de 1904:  “Hoxe chegan os bárbaros”, pero cando a multitude baleiraba as rúas, porque non chegaban, insistía: “E que será agora de nós sen bárbaros? Quizá eles fosen a salvación despois de todo”. O de Zapatero, como tópico xeremíaco dun eterno descontento, non alcanza a categoría de barbarie, pero -coma se dun xuízo sumario se tratase- cumpre os canons para converterse, sen garantía probatoria, en papel volandeiro de coplas como as que os cegos vendían e cantaban en feiras e suburbios. (Poden verse en Urueña, onde Joaquín Díaz reuniu unha boa colección).

A arquitectura interna do sistema político deveu en procuras apaixonadas de sensacionalismo virtuoso. Menos mal que vén o papa, pero non hai garantía algunha de que o entusiasmo que aparentan as autoridades alfombrándole a xeografía hispana, clarifique os males que afectan á democracia española por falta de rigor interno nos partidos. Cando se nuble a demostración de “aconfesionalismo”, volveremos ao Feijóo que, coma se falase doutra película, xa dixo que era “unha mágoa” que, mentres Sánchez visitaba a León XIV no Vaticano, os españois “teñan que vivir con esta laxa de indecencia e indignidade”; achegouse ao papa sen lembrar “o sétimo mandamento, non roubarás, e o oitavo mandamento: non mentirás”; os españois non deben crer que “os políticos son así”; con Sánchez, Zapatero e 11 sumarios de corrupción, vivimos unha situación “patética”: “demos voz aos españois”.

Sobreactuaciones e dualizacións

Este reproche -semellante ao “abatemento” de Caín ante Yahvé pola súa preferencia por Abel (Xene.4.4)-, alleo ás mensaxes da encíclica papal sobre a convivencia dos humanos, augura que boa parte da narrativa desta viaxe papal os sublimará de modo que non se dubide da “PRIORIDADE NACIONAL” do PP e Vox en diversas Comunidades, nin nas dilacións de Ayuso para protexer a 110 menas. Por tácticas de fóra de xogo non vai quedar. Esta é, de todos os xeitos, unha ocasión feliz para contrastar a fiabilidade do que Foucault dicía en O nacemento da biopolítica (2012) acerca de como o poder se apropia dos individuos, os seus corpos, xestos e actitudes, inseríndose ata a estupidez nos discursos, a aprendizaxe e a vida diaria. Quen teña “experiencia” poderán avaliar, ademais, o percorrido que tivesen as súas esperanzas de cando eran novas e dicíanlles que eran libres: lograr o que desexasen era cuestión de propósito e esforzo. Menos crédulos agora, poida que sentan refugables, e é probable que esta presenza vaticana lles faga sentir que o seu tempo pasou, que non son nada despois de loitar polo non alcanzado.

Sexa o que fose, en toda pugna da xente do montón por unha vida que teña sentido, sempre hai que “volver empezar”. Dicíao C. E. Ferreiro en Longa noite de pedra  e é aplicable a canto di e non di a ençíclica Magnifica Humanitas, dilixente en falar da IA e as súas connotacións. Tería máis credibilidade se non pasase páxina sobre unha “res vetusta” como o papel da súa Igrexa na España imposta en abril de 1939. Os encontróns de León XIV co autoritarismo trumpista por “as mensaxes do Evanxeo”, non presupoñen nada. Agora ben, as ideas da súa carta sobre o “ben común”, marxinados e pobres -á parte da pulsión que teñan para católicos-, propician unha conversación democrática. A que provocan sinalados políticos/as con puritanismos falaces fai pensar que, nin cando teñan votos, mudará a agresiva torpeza dos seus xestos regresivos. Non todo é un dejá vu! 

TEMAS.- Encíclica Magnifica Humanitas.- Exemplaridade e retórica.- Sobreactuacións dos políticos.- Xustiza/Política.- Dualización socio-política.

MMC (Madrid: 29.05.2026).

Sobre os retos que ten diante a Magnífica Humanidade

A recente encíclica de León XIV adianta o interese da súa visita a España entre os días 6 e 12 de maio.

A primeira carta relevante de León XIV vén ser, en gran medida, unha clarificación do programa que apuntou o día 18.06.2025, no discurso da súa investidura papal. O ata entón chamado Robert F. Prevost sinalaba a paz, a unidade e a construción de pontes mediante o diálogo, como claves dunha Igrexa misioneira, coas portas abertas para acoller, sen exclusión, a todos. En vésperas desta  viaxe, cabe lembrar a papas que viaxaron como tales a España. En 1982, fíxoo Xoán Paulo II, que volveu dous anos máis tarde e, de novo, en 1989, 1993 e 2003. Tres veces estivo así mesmo Bieito XVI, en 2005, 2010 e 2011. León XIV renova agora este tipo de visitas de moito aparello mediático, capaz de encubrir o acento diferencial que esta encíclica adianta, das mensaxes que emitirá aos seus fieis e ao mundo.

Detalle de unha Anunciación. Lorenzo Lotto, 1534-35

É un momento crítico da política internacional, todo inclina a que reiterará unha posición envorcada na alteridade dos inmigrantes e marxinados, e na construción dunha casa común en que todos os humanos teñan cabida. Como fondo ecoarán diversas discordancias. As ruidosas aglomeracións con que será recibido deixarán en sordina que o catolicismo está a ter competidores importantes, especialmente en América, por parte de confesións denominadas cristiás, pero con idearios proclives ao egocentrismo conservador que propaga Trump. A diminución de fieis practicantes que as enquisas detectan en España desde hai máis de 50 anos, non se restaña cos repuntes dunha suposta moda espiritual nova; é moi notable o crecemento evanxelista nos barrios españois e, en Madrid, os seus 1.100 puntos de encontro son máis que as igrexas de culto católico. Ese incremento, dun 30% nos últimos dez anos, non se contén con versións de catolicismo que xa eran “carcas” nos anos conciliar dos sesenta, por un código xenético vinculado ao poder político e económico. León XIV é agostiño e -coñecedor das reviravoltas platónicas e maniqueos que Agustín de Hipona puxo na Cidade de Deus- sabe que non é o máis apropiado neste momento. Para difundir a orientación que parece querer dar ao seu pontificado, revitalizar a súa Igrexa non pode ser á conta de seguir sostendo alianzas oportunistas cos donos deste mundo e pretextar actuar en nome de Deus. Esa continuidade dun pasado de Ancien  Régime, esixe actuacións que, a modo de eminencia gris, privilexiarían á Igrexa por servizos que sigan freando iniciativas políticas de signo democrático, e implica continuar dando mostras de posuír a verdade absoluta sobre canto non lle compraza a unha elite selecta. Esta posición de despotismo iluminado non xera na vida pública auctoritas, senón autoritarismo antiestético, e desprestixio para a procura dun suposto ben superior para os humiliores.

De que Igrexa se trata?

Para un papa do século XXI, moverse próximo á xente común non é tan complicado como en 1870 foino para Pío IX, pero non é simple. A dificultade de abaixarse a xestos coherentes coas palabras mostrouna en 1963, en plena Guerra fría, a novela de Morris West, As sandalias dun pescador. Os perfís de quen dirixiu o Vaticano desde entón mostran, por encima das súas diferenzas, enormes tensións internas nese mini Estado, desde o que se dirixen múltiples intereses no atlas católico. Orientar moralmente aos crentes, e a cantos ven na figura papal un modelo crible, vai moito máis alá de grandes invocacións rituais. En todo caso, se a distancia entre Xoán XXIII e Xoán Paulo II foi insalvable para moitos, a que hai entre o arxentino Bergoglio e o norteamericano-peruano Prévost propicia que a súa encíclica teña interese aínda para os renuentes a esta visita dun gobernante hierocrático. O seu punto de partida explicitando unha relación normal de la Iglesia coa Historia -como calquera institución- presupón, tras esa humildade, aterse aos parámetros de igualdade que implica estar entre os humanos. É compartir a intrahistoria común, con inconvenientes e dúbidas como eles, sen poñer en primeiro plano unha suposta superioridade, ligada privilexiadamente a unha Eclesioloxía transhistórica e incontrastable historiograficamente. Se este papa está decidido a que “o sacro” da súa Igrexa non a constitúa nun mundo aparte, a súa acción cultural -democratizadora ad intra et ad extras- poderá ser coherente co que necesita o mundo en que estamos.

Ese posibilismo non é fácil cando, en moito aspectos, o pasado non pasou. En España, o que di esta encíclica sobre unha orientación altruísta, multilateral e dialogante de la Iglesia cara ao futuro se compadece mal con situacións dun  presente continuista. Sen retrotraerse aos anos combativos das asociacións do episcopado hispano nos anos vinte e trinta do século XX, nin a como manipulou a narrativa histórica -por exemplo nos libros de texto escolares-, para que o catolicismo fose o núcleo ideolóxico do nacionalismo franquista, a “longa duración” da outra tendencia, moi viva na pelexa por un ambiguo artg. 27 -o máis disputado da Constitución de 1978-, a punto estivo de freala. E a intransixencia de varios bispos reclamando na rúa -por exemplo en 2005- fronte ao que lexislaba o agora deostado Zapatero sobre liberdades e dereitos democráticos, tampouco é exemplar. Con todo, unha vez logrado que a achega da casa 105 subise na declaración do IRPF ao 0,7%, unha Igrexa excepcionalmente acreditada xa con inmatriculaciones no Rexistro da Propiedade e exencións de mecenados e fundacións, viu crecer a rendibilidade do “aconfesionalismo” nos  Acordos de 1979. Garantida a acumulación de poder que lograra desde o Concordato de 1953, o seu condicionamento da educación de todos quedou asegurado ata hoxe.

Esta asombrosa historia, actualizadora da sentenza cervantina: “coa Igrexa topamos”, probablemente apareza pouco nesta viaxe “apostólica”. A súa distorsión da vida urbana en puntos como a Praza de Cibeles, e na normalidade do Congreso de Deputados o día oito, non debería impedir comprobar ata onde alcance a súa consideración sobre as res novae a que alude a Magnifica Humanitas. A Rerum novarum quedou curta en 1891, ante “a cuestión social” que se expuña, sobre todo desde a Revolución de 1848. En calquera caso, benvida sexa a achega de León XIV se move vontades a favor dun mundo máis xusto.

TEMAS: Confesionalismo.- Aconfesionalismo.- Relacións Iglesia-Estado.- Liberdade de conciencia.- Liberdade educativa.- Dereitos humanos.

MMC (Madrid, 27.05.2026)

Non é infrecuente que a espera mate a esperanza.

En situacións problemáticas, os consellos máis prudentes e optimistas non están exentos de tópicos como o de que non se pode “perder a esperanza”.

É habitual invocalo ante un mal grolo, unha enfermidade ou un contratempo desagradable da vida e a posible dor que cause: Os máis próximos tratan de animar ao sufridor, para que esqueza pronto e siga adiante. Suponse que esa palabra –“esperanza”- é un prezado talismán , capaz de remover un malfadado destino que se interpuxo entre as promesas de benestar e unha realidade desgraciada. Con todo, adoita soar tan baleira como cando, no cemiterio, algunhas persoas saúdan aos deudos do defunto dicindo: “síntoo”, sen que conste que sintan algo, cando a miúdo houbo indiferenza ou inimizade. Tamén forma parte das “formas sociais” -non recoñecidas- que o tópico da “esperanza” equivale, en moito ocasións, a dicir a alguén: “amólate”, “telo ben merecido”, o teu “non ten arranxo” ou polo menos “non contes comigo” para arranxalo. “Isto é o que hai” e lindezas similares é o que, no Congreso e arredores, tamén se oíu estes días e, sobre todo, na manifestación do “sábado 23 de maio contra Pedro Sánchez en Madrid”, á que o auto xudicial contra Zapatero deu un aire especial.

Ícaro, Cartas de Matisse

En 1599, Shakespeare contaba en Julio César, á propósito da súa morte nas escaleiras do Senado o 15.03.44 a.C., que desatendera a agoiros dos fatídicos idus de marzo; por non gardarse deles, morrera a mans do seu protexido Bruto, ao que, segundo William, dixera: “Ti tamén, fillo meu?”. Entre os feitos e ditos dos humanos, hai repetidas escenas similares, en que “a esperanza” non ten lugar nin tempo para o seu cultivo. Virxilio, que tiña fama de prudente e tranquilo pola paixón pola vida bucólica que verte nas Églogas -talvez porque nunca fora labrego- , o do fatum (o destino), tiña máis peso na vida que  a protección das divindades do Olimpo. Segundo mostra na Eneida, dependía das decisións que os humanos toman de contino sobre o que fan e, tamén, sobre o que rexeitan permitir que suceda. Esa era a esperanza para coidar a diario para que o futuro fose máis certeramente esperanzado. Non é probable que este poeta lese o Xénese bíblico, aínda que fose escrito case 600 anos antes que el. Non coñecería, por tanto, a narración do “Sacrificio de Abraham” (Xene. 22, 1-19), en que Yahvé manda un anxo para que, despois de inducirlle a que sacrificase ao seu fillo, desistise do intento. Os humanos non adoitan ter tanta sorte esperanzadora; habitualmente, móvense sen rede, como os equilibristas de circo, sen posibilidade de emendar accións que proveñen de decisións repetidas incesantemente.

 

A longa duración carencial

Nos hábitos da política española posteriores á Transición, non todo foron emendas e cambios profundos. A perspectiva da “longa duración” -de que falaban os fundadores da escola histórica dos Annales- é que non poucos quedaron máis ou menos soterrados. Se acontecementos desesperadores como a Folga de Vitoria en 1976, a Matanza dos avogados de Atocha en xaneiro de 1978, a longa supervivencia de ETA, ou o 23F 1981, puxeron en risco a Transición e fixeron que os corazóns de moita xente estivesen en albis repetidas veces, non é menos certo que aquelas tensións, á parte de frear moitos impulsos de cambio non acometido, lograron que estilos do pasado seguisen impregnando moito decisións cun habitus sempre inquietante, que oculta prismas escuros desta democracia. Alguén lembraba estes días o que dixo J. Mª. Ansón o 17.02.1998 no País: “Para terminar con González, rozouse a estabilidade do Estado”. Era o mesmo estilo de que seguen dando fe bastantes causas xudiciais abertas estes últimos anos e é o que cumpre o “caso Zapatero”. Os seus parámetros, seguen os costumes rituais de procedementos que viñan de moi atrás; aproveitan ambigüidades interpretativas do ben e do mal, non ben tipificados nos estatutos que rexen a vida dos expresidentes, pero escribas da Xustiza poden interpretalas pro domo sua, se “convén”, sen contradicir o rigor da “técnica xurídica”. Tantas veces ocorreu, e con tan diversa gradación, nunha gradación do micro e o macrodemocrático, que agora, reforza a idea de que é “natural”. Falar, pois de “esperanza” a cidadáns e cidadás que, o 20N1975 roldaban os 30 anos… é fantasioso. Só indica que, cando xa pasan o 80, han de seguir confiando no inamovible,

Ao lado de certo confesionalismo, inclinado a arranxar a vida pública cal lobby soterrado, sen someterse ao voto, a súa esperanza é invitación á paciencia de que todo siga como estaba. Os lectores de Peter Brown saben que, desde o platonismo ao que Agustín de Hipona adscribiuse ao redor do ano 386 d. C., despois de estar adscrito a un maniqueísmo propicio a que o ben era pasivo, mentres o mal e as sucidades materiais reinaban, a súa doutrina do ben deulle pé para escribir a Cidade de Deus; terminara o seu periplo de dúbidas e a súa “sabedoría” legou á Igrexa católica unha intransixente doutrina en que a combinación da “graza de Dios e o “libre albedrío” dotaban ao Populus Dei – translación da civitas romana, tan relevante como a do everxetismo e o patronazgo que conlevaba a “caridade” nun mundo perigoso como o da Antigüedad tardía. Esa armazón estrutural serviu á Igrexa para acabar con “o paganismo” e reclamar a súa cultura de cristiandade. As cartas e pastorais de Gomá -recompiladas en 1939, no libro Por Deus e a Patria- reiteran este lado político da doutrina agustiniana que, proposta por influentes sectores neoconservadores a todo crente -ou non crente- ao que lle inquiete que as cousas non vaian como debesen ir. Xustifica a súa posibilidade de intervir desde onde poida para cambiar o seu rumbo e de imitar a Franco , que tivo ese libro na súa biblioteca de Meirás , asinado “con moito afecto”.

A pesar de oportunismos e trampas suspicaces,, hai asuntos que cambian. Mark Twain, bo observador de canto acontecía ao seu ao redor, nas súas Cartas desde a Terra deixou escrito como, ante a aceptación de avances recoñecidos pola sociedade, “o primeiro que fai o púlpito, xubiloso, é proclamalo obra de Dios e exhortar ao pobo para caer de xeonllos e profesar o seu agradecemento”. Esta esperanza -tan presente na algarabía de eventos multitudinaria-, segue tan viva que pode arramplar con canto na Transición albiscouse  con optimismo.

M- Menor 25.05.2026 

Tempos escuros para dilucidar a cuadratura do círculo

Se é ou non é o que se di que pode ser algún asunto, case sempre ten moito que ver cos anteollos que use quen o di.

A precisión e rapidez con que a investigación xudicial do expresidente Zapatero interrompe a dinámica en que andaba o teatro político é tan asombrosa que parece seguir un guión dunha serie deseñada para ocupar o persoal. Coa Xustiza nunca se sabe; tan ben vai “pa diante” con gran rapidez, como se estanca e move a prospección investigadora con tal lentitude que, ao que se ve en capítulos recentes de series similares, pode estancarse durante 12 ou 13 anos, senón máis: O “caso Gürtel” empezou en novembro de 2007. Esta capacidade para elixir o momento máis apropiado para introducir na rutina diaria un asunto ideal para a murmuración, só ten parangón coa capacidade que teñen algúns políticos para situar en franxas horarias de máxima audiencia palabras dignas dun titular sorprendente e rechamante ata o clímax, polo valor duro e atrevido das palabras. Deste xeito -case poético-, pasamos, nun airiño, do “Bambi” que suscitaba sorrisos polo “talante” das súas propostas para arranxar, as duras disputas con ETA, á dun taimado listiño que -segundo a estimación que suxire o auto do Xuíz Calama- aproveitouse do cargo para levarse pasta ilegal ás súas contas correntes. Esta enxeñería creativa, tan apropiada para armar a estrutura dunha novela negra, ten ao seu favor a policías que “se dan présa para investigar” se canto suxire o auto ten probas reais, obxectivas, capaces de ir máis aló de canto afirma e “imputar” a un personaxe político -ata o de agora visto como “honrado”, en cuxo currículo político está o ser capaz de sacar adiante asuntos e leis sociais complicadas.

Por esta simple razón, hai quen o ve como “indesexable” porque, ademais, veno como o gran inspirador do “Sanchismo” de Pedro Sánchez, causante de insospeitadas corrupcións e corruptelas das que non libra á súa propia familia. Dentro do esquema narrativo do conservadurismo e do ultraconservadurismo -tan próximos en creatividade do insulto vergonzante contra canto non lles gusta ou lles destata as súas vergoñas-, é un achado. Feijóo e os seus conselleiros non tiñan xa argumentos para reclamar a súa vez na Moncloa, unha vez máis. Esta reivindicación xudicial -á que se adheriu “Mans limpas” despois dunha denuncia de Francia e Suíza por branquexo cartos- é digna dun premio que debería concederse na rúa Xénova con boato solemne. Conta co aval de EEUU, moi ocupado en canto roce Venezuela, e nada esquecedizo de desplantes que poidan interpretarse como indeterminación de vasalaxe. Que Zapatero retirase de Iraq, en abril de 2004, tropas que Aznar concertara o ano anterior nas Azores con Tony Blair e Bush, non o esqueceron. Tampouco, a pouca unción mostrada ante o paso da bandeira americana no desfile militar o 12 de outubro daquel ano.

Esta nova incursión da Xustiza na vida cotiá dos españois, en xeral, e nas de quen os representa no seu Parlamento, sorprendeu, escandalizou e paralizou a cantos din ter ideas de carácter máis ben progresista que propiamente de esquerdas, especie esta que, de tanta pluralidade como mostra no escenario, é de múltiple tipoloxía estrutural e organizativa. “Shock”, “Salto inesperado”,”Trauma”, “Incredulidade” e “Tristeza” compoñen xa unha salmodia de exclamacións que non deixaron de oírse desde o inicio do primeiro episodio: a dispoñibilidade de das 88 páxinas do argumento completo que propón o xuíz, ás poucas horas do seu anuncio, desvela ao lelo amodo unha narrativa de gran precisión ao conectar unha posible trama delituosa, planificada para delinquir co tráfico de influencias. Esta figura xurídica esixe coacción ou imposición a funcionarios, e este auto encadea -con ansiedade detallista, e uso suxestivo das sospeitas-, unha secuencia de puntos estratéxicos, escoitas, persoas e diñeiros que roldan a Zapatero, e ver se se valeu da súa prestancia para que a axuda a unha compañía en apuros, Plus ultra, sexa un fío de múltiples corrupcións, como vén contando MUNDIARIO. Máis aló, segundo as regras deste  xogo ao agocho, hase de esperar a que , nos capítulos seguintes, se desvelen  as partes do sumario que permanecen secretas e os informes sobre as pescudas documentais en despachos implicados, onde as cámaras puxeron gran atención.

Reputación e democracia

Aínda que todo quedase en aparencia de delito, o dano á reputación de Zapatero e a súa familia xa está feito. Desde o inicio da democracia ten habido historias parecidas, ben como traizón dun mal amigo ou, máis ben, como método tramposo para quitar do medio a alguén que estorba. Tamén se dana ao PSOE, quitan un dos seus referentes e, de paso, posibles votantes aos que agradase. E en terceiro lugar -pero que ao que importa é primeiro-, inxéctase no sistema democrático unha forte dose de desconfianza, propicia a que instancias estrañas aos intereses colectivos se fagan co control da fraxilidade cívica. Quen emenda este dano e onde se reclama se, ao final, todo é unha farsa indecente? E se non o é, porque hai comprobacións rigorosas, caben aínda serias dúbidas sobre pautas seguidas por altos dirixentes políticos, que nunca transgreden esa débilliña -tan imprecisa xuridicamente- cando actúan como lobbys  de grandes  empresas abrindo “portas xiratorias” ben engraxadas con diñeiro Ao abandonar os seus cargos políticos, esquecéronse das súas axendas e relacións anteriores? Doutra banda, por que falan do que ven na cabeza allea, tapando o ollo do que pasa na propia?

 Cantos rachan as súas vestiduras deberían dar exemplo eliminando a “lei do embude”, pois hai constancia de negocios similares, en beneficio propio ou das súas familias. A corrupción en España ten longa historia, como demostraba José Varela Ortega en 2001, en: Os amigos políticos (1875-1900)  Oxalá non sexa o caso de Zapatero! Con todo, nos tempos que corren todo demócrata -do signo que sexa- debería guiarse polo que Lars Gustafson (Morte dun apicultor, 1978)   poñía en boca dun profesor -case tan desesperado como moitos que estes días fan folga- : “Volver empezar”.

TEMAS: Corrupción política.- Tráfico de influencias.-  Lobbys.- “Portas xiratorias”.- Saúde democrática.

MMC (Madrid: 23.05.2026).

As eleccións que veñen: “Poñamos que falamos de Madrid”

A canción de Sabina do ano 1981 volverá soar coa seguinte convocatoria electoral nesta Comunidade autónoma e nas xeneral.

Non está claro, con todo, que siga significando o mesmo. Aquel “ cruzamento de camiños” onde o mar non se podía concibir, onde regresaba sempre o fuxitivo, e onde os nenos substituían o mar por vasos de xenebra, as noites alongábanse, e tras “as xiringas do lavabo” daba igual se a morte viña en metro ou porque a estufa de butano non quentaba, mira moito ao Sur. Non é que aquí non quede sitio para ninguén, pero vivir é máis caro que nunca, e o que acaba de pasar en Andalucía pode facer que, deica pouco, o encomio implícito á bohemia alegre que nutría Madrid, deixase de ser tan distendida e incitante como se soñaba. A Porta de Alcalá, por moito que se mire, non transpira todo o que cantaba Ana Belén en 1986: o soño eterno do “non pasarán” ve pasar o tempo con outra liberdade, e o “poblachón manchego” de que tanto falaba Limiar volvera polos seus foros.

Fotografía de Ramón Masats. Pamplona, Sanfermíns 1956

Despois das eleccións do pasado día 17 de maio, a cuestión principal volve a ser que fixeron quen, desde 1978, gobernaron: que fixeron mal para que as consignas de Vox condicionen a gobernanza de Andalucía. É a cuarta vez que sucede desde decembro, e pode repetirse nas próximas eleccións, en Madrid, en coincidencia coas xerais -salvo adianto- e nas  das comunidades de Asturias, Baleares, Canarias, Cantabria, Castela-A Mancha, Comunidade Valenciana, Murcia, Navarra e A Rioxa. En 2027, e seguramente en agosto dilucidarase a profundidade e extensión logradas polo movemento político que Abascal iniciou en decembro de 2013. Pero a distancia entre o que propugnan “os acentos dunha voz” que pregoa PRIORIDADE NACIONAL, e os que traslucía o cantar de Joaquín Sabina, unicamente desaparecería se o poder taumatúrxico desta remediase o virus inoculado en Estremadura, Aragón, Castela-León e agora Andalucía, máis contaxioso que o hantavirus do cruceiro MV Hondius.

Pola súa condición de Corte desde 1561, Madrid sempre tivo desde Felipe II atractivo para persoas doutras rexións con vocación administrativa e caciquil. E sempre atraeu tamén estudantes, literatos e cómicos, dispostos a aprender máis aló do que daban de si os circuítos territoriais onde naceran. Esta particularidade innovadora de moitas vidas fíxoa recobrar, entre os anos sesenta e oitenta, aires republicanos de cidade cuxo atractivo veciñal era que “ninguén era forasteiro”, porque todos -e particularmente estudantes e obreiros- mobilizábanse na rúa e, ninguén preguntaba de onde se era, a que se dedicaba, ou en que ocupaba a súa vida. Aquelas movidas, e as máis optimistas que seguiron a 1978, deron calidez e interese á vida colectiva nos barrios e no conxunto urbano. En 1992, con todo, empezaron a eclipsarse e. despois de 2003, en que “o Tamayazo” foi o pistoletazo de saída doutro Madrid, a crecente turistificación fortaleceu á idea de que de Madrid son os que manexan “parné”, viñese de onde viñese, e non os que fixeron aquel Madrid dos anos oitenta, menos propicios a pasear a Gran Vía e arredores

As prioridades doutro Madrid

No Madrid do “xa habemos pasao”, ao terminar a Guerra había 60.000 persoas sen fogar, e outras 400.000 -máis dun terzo dos seus habitantes- axuntábanse en ruínas, covas, chabolas e espazos de “condicións dificilmente soportables” (País en ruínas, páx.131, mentres personaxes conchavados con entidades financeiras e políticas construían barrios enteiros e casas en que a porta do “servizo” non era a de “os señores”. Entre 1942-44, Dámaso Alonso situaba en Madrid, desde o primeiro poema de Hijos de la ira, “Insomnio”,  o seu Diario íntimo. Desde 2003, nesta cidade, supostamente adiantada, prevalecen os posuidores de contas de resultados que crecen a partir de decisións políticas en Educación,Vivenda, Sanidade ou Atención a maiores, ao estilo dos 7291 falecidos coa COVID-19 que “ían morrer o mesmo”. Seguen a tradición que, en 2009 Antonio Gamoneda lembraba, nun armario cheo de sombra, en que os bolseiros pobres do seu colexio tampouco entraban pola mesma porta. As mozas ían a colexios parecidos e, agora, os desherdados/as de hai 86 anos parece que deban ver os seus descendentes entre o 60% dos nenos e nenas do ensino privado. Os do outro 40% madrileño configuran un bo indicador para repensar -no que quede ata as seguintes eleccións- se a PRIORIDADE NACIONAL, e o seu “SENTIDO COMÚN” financiarán as súas necesidades sociais de modo acorde cos dereitos recoñecidos na CE78.

Un ecosistema de privilexios en canto ocupa aos cidadáns segundo o seu percentil de renda, rexe multitude de decisións consentidas pola mercadotecnia hostaleira, seareira e ata o “aconfesional”, cuxo selo encamiña historias diversas, como a do ruidoso Bernabeu, que os veciños só ven rendible para Florentino Pérez, pero que anima a Isabel Ayuso a dar “seguridade xurídica” a quen alugue ese estadio para concertos, pois “Madrid é unha cidade de ruído”. E a súa contorna, sempre adiantada a Feijóo, tamén asegura que o circuíto Madring de Fórmula 1 -para cuxas obras IFEMA puxo 137 millóns de Euros - inaugurarase en setembro sen cargo aos orzamentos públicos. Sexa é ou non verdade este modo de investir o diñeiro público non impide a “prevalencia moral”, de que fala o xuíz Peiteado nos seus escritos, de alto interese para calibrar o modelo de hábitat madrileño que pretenden.

“Falar de Madrid” agora que , desde a Porta do Sol, quérese evitar a memoria de que na Dirección Xeral que tivo sede na histórica Casa de Correos reprimíase a discordantes, é rememorar o maniqueismo que preservou o ben fronte ao mal durante máis de 40 anos. A súa estrutura, nada inocente, volve culpar aos oprimidos e violados, das limitacións que sofren por non aproveitar as migallas neoliberais. Despois de o acontecido co Movemento do 15M (de 2011), a “sobresaliente” maioría de “arraigados” votos “solventes” no Sur propicia que os criptoadictos do benpensar e votar tamén reivindiquen en 2027 as súas prioridades, en Madrid e outras partes.

TEMAS: Eleccións andaluzas.- Eleccións que veñen en 2027.- Prioridade nacional.- Cidadanía universal.- Exemplaridade de Madrid.

MMC (Madrid, 18.05.2026)