Cada época ten a súa ración de espazos inhabitables

Os da escola, como a maioría dos que existen, procede de xactanciosas primacías que emboban a votantes de líderes caprichosos

O escritor Georges Perec escribiu en 1974 unha moi interesante análise das Especies de espazos. Desta coordenada valémonos a cotío para situar os asuntos de que falamos; ao explicalos, o “espazo” adoita entrecruzarse co “tempo” e, por máis que un dos dous elementos predomine na conversación, o outro fai máis intelixible o que se queira dicir. Con todo, por inseparables que sexan, percíbense con gran diversidade. O “tempo”, en particular, ten unha variedade interna tan inasible, que o subxectivo e o cronolóxico de cada humano poden superpoñerse en paralelo durante un longo período, ou distinguirse en fraccións de segundo. Esa experiencia adoita, ademais, ser moi distinta entre persoas, aínda que convivisen, e é moi notable, así mesmo, a dispar apreciación do anterior e posterior, a causa da diferente sensación de novidade, retroceso ou continuidade producida por algún aspecto do vivido. Por iso é polo que, sen entrar en “o tempo” que contan os físicos despois de Einstein, os relatos do acontecido, de ordinario dispares, discrepen máis segundo os anos cumpridos por quen o conte.

Loita contra o dragón. Gabriele Münter, 1913.

O “espazo”, á súa vez, non é menos pluridimensional, e, á parte do seu sempre ambiguo contraste co “baleiro”, a súa evolución -non sempre cara a mellor, como mostra o cambio climático- e ordenación física, tan expresiva da multiforme actividade humana, xera “paisaxes” xeográficas, económicas e políticas con estruturas e variacións que, de contino, falan de momentos específicos. A reunión de Trump con Xi Jinping en Pequín, tivo a man a cartografía dunha estratexia global -sen que Europa contase como contaba- que evidenciou o cambio habido desde que, en febreiro de 1972, Nixon visitara o presidente Mao Zedong e o primeiro ministro Zhou Enlai. Aquela China de que falaba a novelista Pearl Buck en 1930, no Vento do Leste e do Oeste, apenas abandonara a economía de subsistencia. Hoxe, é un espazo con vocación hexemónica.

Folgas docentes

Do mesmo xeito, a mobilidade de cada individuo, por fragmentaria que fose, faríalle percibir como o “tempo” modula o “espazo” e concreta as súas variacións. A conxunción espazo-temporal vivida por Georges Perec está detrás das súas “especies de espazos”, en que os útiles e obxectos definen un período histórico específico. Esta mobilidade é de gran importancia para ter criterio sobre as manifestacións de docentes e persoal que traballa nos centros educativos neste momento. A análise do espazo-tempo escolar, sobre todo nos tramos do ensino obrigatorio, é unha fonte de información moi expresiva das variables condicións dunha obrigatoriedade que, ás veces, incumpre os mínimos da dignidade requirida para que os procesos supostamente educadores sexan valiosos. O seu contraste co que oficialmente se normaliza nalgunhas Comunidades -entre eloxios ditirámbicos, premios e alardes de excelencia-, é rechamante. E éo máis se se observa a crecente nostalxia que preside “museos educativos”, en que as fotos, obxectos e pupitres dos anos 40 e 50 turistifícanse, mentres os obxectos que poboan aulas eternamente provisionais ou mal acondicionadas falan dun presente carencial mellor que ninguén, mesmo mellor que os arquivos.

Investigar o acontecido no sistema educativo do século XX -ou a súa evolución desde a CE78- require traspasar a súa dispersión documental en lugares, ás veces de esmorecente interese ou invivibles. O inicio do Ministerio de Instrución o 18.04.1900, a partir de variadas competencias do de Fomento, foi un presaxio da voluble posibilidade de atopar información coherente co suposto valor da educación. A documentación que xeran centros e organizacións institucionais, cuxos responsables son variados, explica que, entre modas e rumbos do seu cribado, é tan incerta como o dubitativo lugar en que se amontoaron fragmentos documentais. Na coherencia deste “arquivo” co aprecio, calquera investigador advirte a posible consideración da escola ou colexio como espazo habitable ou “inhabitable”. Ademais, percorrer de seguido os espazos educativos dos centros é atoparse a miúdo co que González Ruibal denominou País en ruínas.

A súa análise arqueolóxica dos restos materiais que, entre 1939 e 1975, foron parar a vertedoiros e fosas comúns, entre outros lugares, empregárono algúns docentes nos anos 80 para proxectos educativos de consumo, en que partían da análise do lixo do centro. Permite estudar a condensación cultural que atesouran os obxectos e instrumentos didácticos xerados desde entón nas aulas. As tipoloxías que mostren os niveis estratigráficos destes lugares falan con gran precisión histórica do aprecio social de canto neses lugares se fai. O gradiente diferencial co que se debería facer é obxectivo, non como nas noticias que, ao esvaecer os grandes conflitos, os xenocidios que segue habendo en Palestina e Líbano desaparecen do telexornal.

É de advertir, así mesmo a súa estreita concordancia coas folgas de Educación Infantil -síntese do malestar noutras etapas-, indicativas de que o selecto negocio educativo impón un pasado de poucos recursos entre silencios cómplices e redución de dereitos. A “inhabitabilidade” espacial de que falaba Perec -orfo da IIGM- era a das fosas comúns, cidades nauseabundas e arames de espiños. As ruínas que, minutos antes de que as mostre a tele, eran espazos habitables sonlle asociables, e tamén a pobreza, medo e corrupción que arrasou España desde 1939. Cando faltan vivendas e achícanse os espazos de convivencia, recordos como os do escritor francés preguntándose “quen me salvou a min da escola?, obrigan a ver que o tempo e espazo escolar de moito mozos e mozas segue sen ser o que necesitan habitar.

TEMAS: Coordenadas espazo e tempo.- Memoria e Historia.- Espazo e tempo escolar.- Políticas educativas.- Valor social da escola.

MMC (Madrid: 16.05.2026).

A reiterada literalidade de mensaxes ruinosas é moi elocuente

Esa insistencia indica un tesón entusiasta por proxectos que se ansia soster, polo menos, nun rutineiro acomodo burocrático.

Como sucede na fala cotiá, a que se emprega para cuestións de índole política, ou na pertinente a unha educación de todos, non sempre emprega códigos compartidos. Hai sobreentendidos, causantes de malentendidos, que se acaban traducindo en desacordos, ás veces permanentes. A súa lóxica non admite discusión efectiva e, como moito, tarda anos en modificarse levemente para, non poucas veces, volver ao mesmo ou a situación máis regresiva. Este vaivén ten estes días un desenvolvemento do que poderían mapearse puntos estratéxicos onde seguir esta flutuante delimitación de supostos “avances” do pasado que vivisen os humanos. Ao redor deles pódense ver os obstáculos para o entendemento e a cooperación plural, así como as artimañas das reviravoltas da comunicación de información, coa súa variedade de trucos, tanto  para a distracción e o rexeitamento, como para o a freada e o parón.

Todo segue sendo tan cainita como sempre e, ás aproximacións tentativas de acordos provisionais, non cesan de axexarlles as proclives a enfrontamentos  graves. Pombas e falcóns non conviven e, entre as propias pombas, os conflitos polo territorio son duros. No plano político, refugado o multilateralismo, e con desprezo aos “avances” habidos desde a IIGM en Dereitos Humanos e Dereito Internacional, aí está TRUMP situando a súa bandeira colonial no mapa do seu continente sobre o territorio venezolano indicando o 51 Estado da federación. Nun contexto en que as fazañas bélicas en Ucraína e “Oriente Medio” -sobre todo con Palestina e Irán por medio- e a súa repercusión en recursos enerxéticos e tecnolóxicos esixen mudar de estratexia, o encontro do presidente americano co chinés para ver se logran ser “socios pero non rivais”, fala de áreas de influencia, intereses e obxectivos, pero non daquela dinámica. Gañar e perder son dous verbos que presidirán as supostas conversacións que axuden a que cada un teña a súa parte do pastel. Antes de enfrontarse máis, aínda caben guerras interpostas, ao estilo da “Guerra fría, pero con outras pezas en xogo. Neste acelerado horizonte, a posible decadencia americana, o ascenso chinés, non evitarán que a esta partida de xadrez lle queden poucas fichas no taboleiro antes do xaque mate.

Metamorfoses hispanas

Poucas cousas suceden en España sen o ollo posto nesa partida. Á súa escala, as eleccións andaluzas darán conta de quen ten máis peso entre os votantes, se o conservadurismo de Juanma Moreno ou a socialdemocracia de Montero, cunha variante incómoda, en que o voto proclive aos intereses de VOX fará que o primeiro se decante aínda máis polo modelo trumpista. Os aires que veñen dese lado xa adoitan ser indistintos no PP, e poida que amplifiquen o que noutras Comunidades xa é “PRIMEIRO” en medidas que afectan á maioría cidadá en asuntos de índole social e, por suposto, educativa. Esa confluencia de intereses móstrana tamén outros asuntos como a decisión da Mesa do Congreso de Deputados sancionando a presenza de dous activistas -que non xornalistas- que, en nome da “liberdade de expresión”, coartan a liberdade dos deputados e deputadas. O acontecido con estes personaxes, moi do estilo dos escuadristas que abrían paso a Mussolini, non parece afectar, de todos os xeitos, a quen paga os seus inventos e trolas, nin ás conexións partidistas que subvencionan un armazón empresarial de comunicación, onde os obxectivos de PP-VOX parecen estreitamente compartidos.

Estas superoposicións ocorren nesta España actual. Que signifiquen é o que debería explicar Ayuso, por exemplo. cando na súa construción de trampas visuais á propósito da súa viaxe a México, di que “Méjico non existía antes de que chegasen os españois”, coma se quixese dicir que ela mesma non existía e, por tanto, tampouco aztecas e mexicas. Da liberdade de expresión e de pensamento -ou expresiva de calquera acción en igualdade e respecto cos demais-, tampouco consta que caiba esperar algo de dous empregados da provocación anarcofascista como Vito Quiles e Ndongo. Como nos xogos de mesa competitivos -en que o xadrez é o máis directo símbolo da guerra medieval-, os xestos políticos con que despistar ao contrario tratando de ocultar a xogada seguinte, en que sacar vantaxe, son menos cabaleirosos, alcanzan a miúdo a desvergoña e revisten perfís máis agresivos que nunca. A leal cortesía que adoitaban ter os contendentes adopta formas de extravío que, de seguir, farán a que a convivencia que importa se deteriore máis.

Traducida ao ámbito educativo, esta tendencia, tan ben cultivada no pasado, revive actualmente, cando subsisten asuntos que “avanzan” sen avanzar. Exemplifícao, entre outras moitas historias, a inexistencia dun Estatuto da Función Docente, territorio árido en que, desde que por primeira vez amentouse na Constitución, apenas ten máis existencia que unha gran cantidade documental en folletos, propostas e reclamacións que, por exemplo, en CCOO, existen desde o nº 0 de Traballadores do Ensino (T.E.), revista que por entón -en outubro de 1978- circulaba a ciclostil. Que avanzasen “” outros asuntos, como os relativos á Formación obrigatoria de todo docente -tanto a previa a desenvolver o seu traballo, como a permanente-, non o indican as reformas burocráticas que tivo á calor da lexislación de 2009, cuxa retórica non foi desde entón moi diferente da que deu saída aos CAP na LXE de 1970. Os “avances” deste tipo son múltiples, os desacordos proseguen, e en días próximos, a visita a España de León XIV, un papa inclinado a ver desde o Vaticano como os dereitos humanos son conculcados polo emperador americano -e o seu némesis en Pequín, non é improbable que suscite preguntas acerca de como neste país ao que vén convidado, os seus bispos, tan dubitativos en liberdades públicas que afecten as súas crenzas privadas, están encantados de que un peculiar “aconfesionalismo” siga privilexiando, entre outras, as súas ambicións educativas, tan gravosas para unha educación común de todos os españois.

TEMAS: Continuidade e cambio.- Relacións internacionais.- Estratexias globais.-Imitacións e limitacións.- México e Méjico.

MMC (Madrid, 14.05.2026)

O cambio climático move ao seu antollo a meteoroloxía

A vida política e social, moi inestable, tamén impón unha crecente importancia a que a non-linguaxe é máis valiosa que as palabras.

Coma se non valese nada a palabra constitucionalizada, no ecosistema social que algúns poderosos pretenden, a concorrencia de xestos para acordar entendemento está a reducirse a palabras baleiras. Os esforzos e traballos máis honrados dos humanos parecen perder valor, e é de ver como das ruínas do pasado cainita reviven brotes oportunistas que non reparan no dano que fan a cantos seguen pensando que unha estrutura democrática, fincada na lealdade, é o modo decente de camiñar nun mundo inestable. Con todo, en sintonía coa trompetería de Trump, en España hai personaxes dispostos a sacar partido de canto cren que está de saldo. O presidente de Canarias segue de cerca o estrépito que os madrileños oen de continuo, proxectado desde a Porta do Sol para embaucar a cidadáns de “Méjico ”

A profusión vende o que lle sobra. Ginés de Liébana, 1978.

Este carrusel de enganos aterrou en España da man de Venezuela, país de referencia desde moito antes de que Trump arramplara con Maduro. O seu aproveitamento para aventuras neocoloniais corroborouno Mª. Corina Machado, destinataria no Madrid de Almeida e Ayuso das chaves da cidade e doutra  medalla de “a liberdade”, que non melloran o prestixio do seu Nóbel da paz, nin levará aos cidadáns do seu país unha desexable concordia. O uso torcido dos termos expresivos dunha liberdade sempre incompleta leva tempo cocéndose no Congreso de Deputados e arredores, onde representantes parlamentarios do sector máis conservador cabrean de contino aos outros con usos equívocos e insultantes dunha linguaxe non exenta, ás veces, de pedantería. A Historia que estudasen no Bacharelato parece que os animou a seguir a peor exemplaridade do tempo anterior a 1978.

É característico desta continuidade non desperdiciar lugar nin motivo ningún para emponzoñar o que pasa e que a mirada dos demais, escurecida, dubide do que acontece. Prosegue así un remoto pasado, en que a Natureza era fonte de metáforas de pautas que, como as da lura, despistan aos seus competidores no hábitat mariño. O seu tintado da contorna sempre tivo imitadores entre os humanos; os amigos de Sócrates xa o advertiron. Os sofistas empregárona para sacarlo do medio, e en España vémola demasiado, mentres a invocación de grandes principios escusa erosións graves do sistema democrático. O sistema educativo practicou esta suntuosidade retórica desde antes de inaugurarse en 1857 o seu primeiro plan xeral de Instrución pública coa Lei Moyano, en cuxo artg. 160, prevese unha Real Academia de Ciencias Morais e Políticas. Enseguida estableceuna formalmente un Real Decreto e o 30.09.1857, ao inaugurarse, o primeiro secretario desta institución centrou o seu encomio en que se lle encomendou vixiar a boa orde das ideas que circulaban entre algunha xente: O manifesto Comunista, de Marx-Engels (1848), era pouco apropiado para o ascenso político da burguesía.

Crece o ritmo cainita?

A secuencia rítmica actual de oportunismos impropios para conversar lealmente sobre un proxecto común non é nova. As aves dotadas de argucias para atrapar desprevidos, igual que outros animais capaces de danar a economía de subsistencia do mundo campesiño están nas glosas de fábulas e contos coas súas ensinanzas de supervivencia. O lobo da Carapuchiña ou o moi feroz que atacaba aos tres porquiños son reconocibles en personaxes que poboan este urbanizado mundo, onde, con habilidades rapaces, tratan de parasitar posibles votantes facéndolles ver que, co seu voto, arranxarían canto se necesite arranxar: a rotura de España, a vivenda, sanidade, a educación… pero unha ansiada tranquilidade nunca existiría se votan a outros . Para as eleccións andaluzas deste domingo, o candidato de VOX dixo que “nolo xogamos todo”, pero “cos andaluces primeiro”, desaparecerían os problemas. E colorín-colorado, a saber en que termina o conto da avoíña e o lobo...

Esta nena incauta de Perrault a finais do século XVII, igual que os personaxes de contos moito máis antigos como os que recolleu no século XIV Don Juan Manuel, no Conde Lucanor- seguramente foron vivencias que entenderon valiosas para advertir de cautelas fronte á brutalidade de personaxes tan ocupados en si mesmos como en artellar banalidades oportunistas. Se na expedición imperial de Díaz Ayuso, había excesiva proclividade cara á zorrería con que Trump procura que a crise de Irán, como a de Venezuela, enriqueza máis aos amiguetes, no afán rateador de Clavijo na súa notoria pretensión de darse pisto ante os seus votantes canarios enlamou a crise do hantavirus e, despois, imitando o victimismo da madrileña, acusou ao Gobierno da súa ridícula posición ao final da súa estrataxema.

Desde as eleccións xerais de 2019, políticos/as con aspiracións a bombeiros pirómanos están sempre en campaña electoral, e a maioría cidadá non militante faría ben en contrastar que din e fan. Canto non case co coñecemento, por moito “sentido común” que pretexte, denota impostura, e os/as que, ademais, recitan aqueles libros de texto, que case nada explicaban do que importa, son un perigo para as institucións e a xente. Todo ser humano merece respecto, pero non toda obra humana é guay. Se no século XV a. C: o Xénese dixo que Caín era capaz de matar a Abel, engadiu que deixou “descendencia” (Xene. 4,5). Segundo advertiu José Saramago en 2009, é “unha historia embarazosa”, e éo máis cando o mal parece non existir se non o sentencia o Tribunal Supremo ou a Audiencia Nacional. Con todo, o Inferno do Dante, infinidade de obras literarias e os Sumarios de moral -como o moi prestixioso nos anos 60, do P. Antonio Arregui- ou os abundantes Libros para confesores, despois do Concilio de Trento (1545-1563), non cesaron de dicir que o mal seguía existindo.

M. Menor (12/05/2026)

As ruínas do discurso ayusista en México teñen alto interese político

 

Os distintos niveis de análises que permite esta viaxe denotan temáticas relevantes para a cidadanía.

Segundo a RAE, “hóspede” non só é apersoa aloxada en casa allea ou nun establecemento hostaleiro, e tamén define -en Bioloxía- ao 'organismo no que se aloxa un parasito. Supostamente, Ayuso acudiu a México co primeiro sentido, pero pretendeu epatar aos seus anfitrións nomeando aquel país con “j”. Despois, coma se a historia de Hernán Cortés -e outras historias- fose descoñecida, pretendeu corrixir aos votantes da tendencia política gobernante. O seu estilo, unha copia do de Milei ou do de Trump, moi ao modo da Fräulein Rottenmeier de Heidi, tivo réplica e, cando lle dixeron que sobraba o seu bolígrafo vermello, acusou á presidenta Sheinbaum de boicot e de que a expulsaba. Fixo ver así que  o segundo dos significados do termo “hóspede” clarifica mellor o acontecido. Fose ou non unha “performance”, como alguén sinalou, sen negar risco á súa representación fóra do seu escenario habitual, empregou artes moi desta lideresa, intrépida en propagar sen rubor o que lle digan os seus mentores.

Muller con sombreiro vermello. Ginés Liébana, 1980.

Como alumna avantaxada en ter sempre razón ante os seus votantes e, mesmo ante Feijóo -ao que desborda sempre-, os ingredientes senlleiros da súa expedición “mejicana”, teñen unha expresividade moi marcada, e non cabe dicir que fóra improvisación. Sábeno ben quen padece a súa presidencia da Comunidade madrileña, con teces e manexes que se cocen na que fose gloriosa casa de Correos. A súa transformación en Dirección Xeral de Seguridade (DGS), coa desmoralización que alí se buscaba nos tempos franquistas, parece seguir gravitando sobre esa sede agora presidencial. Que os seus ocupantes actuais séguense ocupando moito de desmoralizar a quen non empaticen con eles é unha plausible hipótese para interpretar o acaecido neste paseo ayusista por “Méjico”. Partindo de posibles continuidades psicofónicas entre ambas as etapas dese caserón, cabe pensar que, se a DGS tivo un papel fundamental ante toda oposición ao Réxime de Franco, calquera movemento raro para quen ostenta neste momento o poder executivo en Madrid, suscita a preparación de desplantes e rifas. O consecuente desinterese de moitos madrileños, crecido desde 2003- provén dun programa que desespera a quen non ven os asuntos públicos doutro xeito. Quen puxo a Ayuso para que goberne Madrid, tratan de que creza a pretendida exemplaridade que emite desde aquela casa coa súa panóptica posto en votantes de esquerdas, sindicalistas, feministas, estudantes e docentes, que non se encarten ás súas preferencias. Estas son visibles nas comparecencias de Dna. Isabel na Asemblea de Madrid, e pretendeu universalizarlas nun México ao que ve perdido nunha “narco-ditadura”, para portarlle a boa nova: “do socialismo sáese”. 

Dereito a saber e Dereitos Humanos

Na vida privada, sen máis relevancia que a que lle dean os interesados, as meteduras de pata adoitan eludirse pronto. Pero na acción pública dos políticos é grave que, para non dar conta de decisións extravagantes, nin de situacións de flagrante descoido ou descoido, apañen maneiras de distraer ao persoal. Con todo, adoita suceder que, se teñen quen lles sufrague os medios, aproveitan sempre para propagar os seus radicais puritanismos contra todo e contra todos os que non comulguen coas súas ideas. Non inventan nada, pois este truco tivo vida explícita en España desde 1478 ata 1834 na Santa Inquisición. Díaz Ayuso, herdeira desa tradición, radical fronte ao que sexa para avantaxarse na carreira cara á Moncloa, non mostrou, con todo, a finura indispensable ao arroupar o seu afán de publicidade con ofensas a quen, por corteses que quixesen ser, sobrado dereito teñen a xulgar o seu extravío. Cando o cura Miguel Hidalgo e Castela lanzou o seu “Berro de Dores” en 1810, os primeiros contra os que tivo que pelexar, eran descendentes de cortesáns do fidalgo nado na Medellín pacense: Hernán Cortés.

O tempo pasa e, ás veces, é implacable con estes xogos. Aos maiores – ou como queira que se chame a cantos entran na que din terceira idade- adóitalles suceder. Aos máis novos, aínda que se sintan con plenas facultades físicas, tampouco é raro que lles fallen asuntos de cronoloxía. Non adoita ter relevancia, pero en situacións como a desta visita -vendida como supostamente valiosa para a Comunidade madrileña-, o ocorrido durante máis de 200 anos de poscolonialismo hispano, facer crer aos “mejicanos” que se estraña aquel tempo imperial, trasloce a nula atención prestada a canto ocorrese naquela circunstancia, e é un desdén manifesto aos cidadáns mexicanos, e dar a impresión de que, por rutineira comodidade, os coñecementos que se mostren son os que transmitían os libros de “Sociais” da EXB -sucesores da Enciclopedia de 2º Grao-, coma se contasen a verdade do acontecido desde 1492 en terras americanas, é soberbia ignorante. Nos anos oitenta e noventa, eses textos apenas diferían dos que, á procura de que os nenos e nenas españois sostivesen ergueita a bandeira das providenciais previsións de Isabel a Católica, seguían emitindo as mensaxes da Historia do Imperio Español, vixente nos programas do ministro Sainz Rodríguez e non emendados por Ibáñez Martín.

O que estoutra Isabel sostivo en “Méjico” lembra -co fondo da  imperial posta de sol en España- o proxecto de Humanidades que a súa mentora, Esperanza Aguirre, empeñouse en sacar adiante entre 1998 e 2002. Licenciada en Xornalismo, en 2006 entrou no Departamento de Prensa da Comunidade de Madrid, consciente dos rumbos e limitacións que tiña aquela Historia, só apta para facer ver que “os bos” eran sempre os mesmos e que os demais nin existían. Desde que asumiu a Presidencia da Comunidad de Madrid en 2019, freou toda actualización, sobre todo se non obviaba o prezado complemento de Memoria e Historia. En Milán, déronlle un premio exaltador dunha “liberdade” que non é a de moito máis xente, e na Complutense -onde cursou a súa licenciatura-, nomeárona en xaneiro de 2023 "alumna ilustre" da Facultade de Ciencias da Información, sen que haxa constancia de que fose polo seu aguerrido afán por defender unha Historia en que se contemplasen os Dereitos de todos. Mal asunto é que, políticos de hoxe emitan, nos seus manexos, mensaxes dun tempo en que as armas impoñían silencios.

TEMAS: Falsos debates políticos.- Truques de descoido.-  Ignorancia e manipulación política.- Linguaxe educativa e linguaxe política.- Memoria e Historia.

MMC (Madrid: 11.05.2026)

A crise do Hantavirus reflicte a cultura da poboación?

As reaccións, como produto social, concordan coas características do sistema educativo e a elección dos seus elementos definidores.

A educación non é algo monolítico, esencialista e inmutable. Cabe estudala e analizala nas súas finalidades ou manifestacións, de modo que o desenvolvemento histórico dos consensos e disensos que hai tras as políticas que a concretan configura o seu devalar fenomenolóxico. Nas súas realizacións, os factores de cambio, e os máis permanentes e estáticos, acumulan denotacións e connotacións que, relacionadas co que din as súas leis e normas, enuncian e proxectan a mensaxe dunha determinada sociedade. Este “reflexo” mostra así mesmo desacordos por tratarse dun asunto de gran entidade cívica, como dicía Aristóteles na súa Política. Que a educación non é en España un asunto de acordos, púxose de manifesto moitas veces na súa historia e, tamén, despois da CE78. O seu artg. 27, tivo discrepantes significativos e, como froito de votos e vetos, o seu desenvolvemento ata o de agora - a través de nove leis orgánicas- reflectiu antinomias e tensións que falan de obstáculos e medos persistentes. Tamén mostra malentendidos que só axudan a que crezan as rémoras ante os retos que a escola e a sociedade teñen diante.

"A profusión tende a vender o que lle sobra" (detalle). Ginés de Liébana, 1978.

En democracia, esta perspectiva permite facer próxima outra historia, en que a educación afecta as persoas do montón, e revela o interese que lle presta quen a decide e xestionan na exemplaridade social dos seus xestos e palabras. Por este motivo, conectar o que ocorre no campo educativo con feitos da vida política e social completa os fragmentos que espellan a sociedade. Hoxe é moi iluminador, por exemplo, o oportunismo que locen os descoideros da política desviando a atención dos cidadáns. Acábao de exemplificar Díaz Ayuso en México con ideas  tan grandiosas para o seu candeleiro, que  tratou de birlarlle o discurso á presidenta daquel país coa axuda dun consorcio con Nacho Cano, disposta a “aproveitar oportunidades”. Tras esta abortada viaxe á nada, a súa reaccionaria mirada neocolonial, aínda revestida de “liberdade”, parece ser pensada coma se todo fose “bo para o convento”. Cun egocentrismo político, desvergonzado, e desprezativo do público que, como o flautista de Hamelin, debería levar ao precipicio o que non comparte.

Desbloqueado o ratonil Hantavirus, este é o tempo de Trump, o gran oportunista que, sen freo, aproveita descoidos para acabar con canto estorba ao seu neocolonialismo. Dixo aos seus seguidores que, para o que valen os servizos sociais e quen os recibe, mellor colapsalos, e aos candidatos para recibilos -en gran parte inmigrantes- mellor perseguilos. Non ten vergonza, con todo, en poñerse en mans de meigas e exorcistas de diverso cuño que bendín no despacho oval, coas  mans na súa cabeza de case 80 anos, o seu AMERICA FIRST. En España,  os copións deste estilo engreído e faltón, están  tamén pola PRIORIDADE NACIONAL en Estremadura, Aragón e moi pronto Castela-León. Agora mesmo, en Canarias , o transporte do cruceiro MV Hondius, sitúaos . como adiantados do que se vén enriba a medida que regresamos ao salvar quen mellor poida. As súas actitudes educan aos votantes para que entendan que este barco da democracia navega á deriva, e que o seu periplo, atento ao retrovisor do seu ADN, bríndalles antecedentes xenealóxicos a seguir. A ninguén estrañe esta volta aos “Caprichos” que Francisco de Goya expresou en pleno transo de España entre a modernidade e o absolutismo.

De que falan as folgas educativas?

Neste horizonte de disonancias expresivas coa democracia, navega desde hai moito o sistema educativo. É o “reflexo” real da sociedade existente, con limitacións e carencias, e tamén con bondades imposibles a todos os educandos, non só aos que máis o necesitan. É o froito de decisións políticas que, en continuidade histórica, deixaron tras si recorrentes “fracasos” en que tamén perden os bos estudantes e, sobre todo, unha sociedade que non alcanza a cota de equidade  que corresponde a unha cultura da educación como dereito ao alcance  de todos .

Esta elección é a que denuncian as folgas docentes, na esperanza de mellorar unhas condicións que cambien a estrutura real do sistema e a súa eficiencia democratizadora desde as aulas. As discrepancias que poida haber en aspectos da táboa reivindicativa non impiden a expectativa de mellora dun sistema deteriorado. Non farían folga se non soubesen que, sen melloras estruturais profundas nas finalidades do sistema, as condicións en que traballan non se axustan ao valor que retóricamente se atribúe á educación. Todo se paga, pero sobre todo as incoherencias e, aínda que pareza que o “fracaso” do sistema “que hai” sófreo só  un alumnado segregado, o dano real sófreo xa unha sociedade cuxo egoísmo crece á medida en que aumentan os problemas. As folgas dos docentes están a dicir -opportune et importune, como dicía Pablo de Tarso a Timoteo (II, 4, 2)- que, como reflexo desta sociedade, non pinta ben. Por moito que os máis oportunistas queiran ocultalo, en moito barrios, sempre foi  unha “ruína” máis ou menos aparente, similar ás que González Ruibal atopa enterradas cando escava restos franquistas. Esta “terra arrasada” non responde as necesidades dunha sociedade que, por moita bonanza que pareza ter, se non erradica as súas secuelas, rapidamente faraas notar a convivencia cidadá.

Ayuso recriminou en Augas Quentes a quen trata de “atopar nas pasado respostas e quizais escusas aos problemas de hoxe”.  Exaltándose a si mesma entre os que “vemos oportunidades”, parece que estudase un pasado similar ao que, se a cidadanía se descoida, ela aproveitará para asegurar unha senda segregadora, desleal coa Constitución, de que tanto fala o seu xefe de filas, Feijóo. Os seus xestos infantiloides degradan a Educación de todos, e como a Vivenda ou a Saúde, só reflicte unha historia censitaria. Sorte aos compañeiros e compañeiras que seguen na  pelexa de que sexa universalmente digna!

 

TEMAS: Políticas educativas.- Políticas sociais.- Segregación clasista.- Educación e Sociedade.- Neocolonialismo cultural.

MMC (Madrid: 09.05.2026)

A Educación infantil esconde silencios locuaces

Un financiamento escaso e desigual “segrega” e “clasifica”, verbos primordiais do sistema educativo.

Segundo Roman Jakobson e os seus Fundamentos da linguaxe (Ciencia Nueva, 1967), na función poética do uso das palabras non só se busca a selección e orde destas, senón tamén a súa beleza formal. Pero nas súas referencias emotivas, metalingüísticas e conativas -tendentes a que o oínte reaccione- encerra informacións non menos interesantes.

A locuacidade que o funcionamento da escola emite, máis aló das súas leis e regulamentos, son códigos vixiantes das aparencias máis que da súa consistencia democrática. Esta institución supostamente “universal” -para todos os nenos e nenas dunha idade, que en 1990 delimitouse ata os 16 anos- amosa no que fai cómo entre o que nunca foi, o que é e o que debería ser, os que están obrigados a pisala durante unha parte sensible das súas vidas, vívena entre serias lagoas e baleiros. Tratar de explicalos é toparse sempre con incuria, desgana e, a cotío, unha xestión dos recursos públicos que, priorizando intereses alleos ao seu ser, é displicente con que tales nutrientes dexeneren o seu núcleo neurálxico. Algúns dos seus mellores docentes -pillados entre o ser e o deber ser da institución- propenden á esquizofrenia, mentres o Alzhéimer atenaza aos apegados a formas sobrepasadas cando a sociedade necesita novas aprendizaxes. Outras afeccións, relativamente menores, anuncian confusións e tremores parecidos aos do Parkinson cando, por exemplo, se menciona estrañeza ante a liberdade de conciencia que debería protexer o sistema.

Escolas ou garderías?

Jakobson queixábase de que “os recursos poéticos ocultos na estrutura morfolóxica e sintáctica da linguaxe”, fosen tan pouco coñecidos polos críticos, e igual sucede coa linguaxe que emite a escola, consentido por quen ten o voto para que estea ou non en mans que aprecien o valor de que todos e todas aprendan a descubrir e coñecer que se dee saber facer nesta sociedade. Esta forma exemplar de civilización, sempre necesitada de atención, está en dúbida, e máis coas reticencias que arrastra a admitir que a escola é un dereito “de todos”. Entre analfabetismos diversos, ata 1989 non se “universalizou” a escolaridade ata os 14 anos, e a marcaxe que lle impón o suposto “aconfesionalismo” (artg. 13 da CE78) e un ausente “Estatuto da función pública docente”, aínda determinan unha estrutura dual coma se, por natureza, estivese amarrada a que Privada e Pública coexisten en franca desigualdade desta e as familias, deberían seguir elixindo sempre entre “ir á escola” ou ir estudar “”, distinción que o franquismo subvencionou, e a LODE confirmou en 1985.

Esta bífida linguaxe escolar, sempre oculta cando se fala de calquera asunto en que a súa bondade ou maldade, eficiencia ou “calidade”, dá a “o que hai” unha entidade esencialista, estes días. Estes días visibilízano as folgas que protagonizan educadoras (e poucos educadores) de Educación Infantil. As escolas públicas -en mans de concellos e Comunidades que non as ven rendibles para os seus intereses- teñen poucas prazas e non axudan a que os matrimonios novos concilien as súas vidas, mentres as boas de verdade non son para os seus fillos e fillas. Igual que as privadas, adoitan estar en mans que, en moito casos, trátanas como un negocio sen máis esixencias que a de ser  monetariamente rendible, un modo de facer política educativa en que non conta o prezado verbo “educar”. Susténtase, ademais, nunha  cultura doutra época, en que o termo “gardería infantil” -que a RAE limita a “coidar e atender a nenos de pouca idade”- é tan xenérico, que pode aplicarse ao que sucede en todas as etapas escolares. Se das palabras pasamos á realidade que viven quen traballa nas aulas, aínda que desde a LOXSE (1990) esta etapa recoñécese como “educativa” -e segundo todos os estudos neurolóxicos, é fundamental para o desenvolvemento integral de nenos e nenas-, o trato que recibe quen desempeña este labor progresou pouco desde o paidagogos grego. O servo que se encargaba dos críos tiña mellor trato no aprecio familiar; agora, entre o pouco salario, menor prestixio e nulo afán das familias para que os seus fillos e fillas elixan ser educadores, todo contribúe a que a escola non pese cando tanto lles encomian os traballos de prestixio socioeconómico, nin conte tampouco á hora de votar.

Financiar este sistema educativo é barato aínda que, como sempre, siga beneficiando a unha minoría selecta. O ministro Wert, aínda incidía en 2013, en que non todo depende dos “recursos”, e amentaba diversos tópicos, desconectados da mellor expresividade poética dunha escola atenta aos intereses de todos. As folgas docentes destes días reclaman que o que lle fan expresar quen rexe o ser real da escola non sexa inhumano. Coa súa hipocrisía verbal, segregan, benefician a poucos e non liberan á maioría dun clamoroso abandono propicio a un semianalfabetismo nada propicio para a democracia. Esta linguaxe é tan fráxil como o que -segundo di José Luis Gómez en Mundiario - pretende a paz entre EEUU e Irán.

TEMAS: Educación Infantil.- Educación de todos e todas.- “Vocación docente”.- Reclamacións sobre o sistema escolar.- Políticas educativas.

MMC (Madrid: 07.05.2026)

A linguaxe política sobre a escola oculta importantes carencias

Cabe preguntarse se nos encamiñamos cara ao silencio total do seu valor semántico.

Son ben coñecidas as limitacións de termos que falan da “liberdade” escolar ou os da súa “universalidade”, núcleo central do artg. 27 da CE78. En abril de 2018, a reflexión sobre o que dera de si a súa conxunción significativa nos alternantes Gobernos que o aplicaran, deu lugar a un Caderno de Queixas (Ed. Morata) que, tras a crise de 2007-2013, imitaba o da Francia anterior a 1789, expresivo dun descontento colectivo. A distancia existente entre a linguaxe sobre a escola e a realidade das súas aulas é certificada por abundante bibliografía académica, artigos de prensa, e, sobre todo, táboas reivindicativas de sindicatos, AMPAS e plataformas diversas, un conxunto documental que evidencia os moitos tópicos que se empregan para acalar desatinos no emprego dos recursos públicos. A serie que Jesús Rogero e Daniel Turienzo recolleron en Educafakes (Capitán Swing, 2024) tratou de dilucidar moitos destas trampas visuais verbais, ás veces maliciosos.

Neboeira

Na escola actual, mellor que a doutras épocas, o que é non debe confundirse coa melancolía do que cada cal sevimaxina. Cando na conversación democrática fálase de asuntos escolares, é frecuente que, ben sexa por esquecemento ou por intereses privados, os interlocutores tendan a expresar unha parte de verdade e moito da paremia recollida por Tomás de Iriarte: “aínda que a mona se vista de seda mona queda”. A complexidade conceptual que encerra “educar” pode esquecer moitas “ruínas”, o termo que o arqueólogo González Ruibal emprega para dar conta de múltiples Historias enterradas da España franquista (Crítica: 2026) A incesante repetición de monerías á que se presta a comunicación instantánea das Redes sociais facilita distorzas da educación a que todos/as teñen dereito. É máis, hai situacións en que para xustificar o presente -en ocasións moi malo- as grandes palabras en narrativas nada axustadas á realidade non pasan de renuente sofisma en que se pretende que todo siga fluíndo segundo fixan quen controla o guión.

Só mirando con irónica distancia esa magnificencia verbal -mesmo revestida ás veces de motivos transhistóricos-, percíbese o miolo do que está en xogo e non se quere dicir tras as palabras. Unha sociedade en que quen ten voz para expresarse non son os que sofren a realidade adoita esconder posibles razóns subversivas. Ademais de clasista, pode ser hostil á convivencia democrática, de modo que o que a escola pode transmitir a moitos/as é que, dentro dun razoable posibilismo, a que hai fala, fronte á que debería haber, de infidelidades á igualdade de dereitos. Ademais, desde hai un tempo, desconfía das retóricas neolinguaxes que unicamente entreteñen aos dereitohabentes a unha educación valiosa. Cando a universalidade do artg. 27CE se converte en lema incapaz de alcanzar a todos en igualdade, case todo o aparello sintáctico sobre a importancia da escola se desnaturaliza.

Cara a un discurso inútil…?

Unha vez máis, nesta coxuntura volven repetirse barbaries salvaxes, que enterran restos cuxo estudo arqueolóxico fala, como o das dúas centurias últimas, da ferocidade dos seus colonialismos e guerras devastadoras, que tanto danaron a ecoloxía terráquea e a convivencia humana. Aquela tardanza en recoñecer dereitos iguais na Declaración de París, en 1947 -apenas terminada a IIGM, cando aquí a posguerra nin os cheiraba- fai presenza de novo en caprichosas decisións de personaxes que poboan aparellos de poder fóra e dentro de España. Para non caer no escepticismo, este retroceso infantiloide obriga a pensar sobre o seu exhibicionismo, estraño ao descuberto en Auschwitz-Birkenau o 07.01.1945, e alleo a que Teodoro Adorno sinalase, catro anos máis tarde, ao seu regreso do exilio, que "escribir poesía despois de Auschwitz é un acto de barbarie". O sufrimento e a dor dos perdedores volve a non ser recoñecido e ignórase inútil, aínda que cause situacións como as que detallou Primo Levi Nisto non é un home.  80 anos despois, a verdade do que sucede volve ser tan caprichosa que nin o xornalismo responsable nin a Historia ben documentada son un valor. Case nunca pintaron algo en conmemoracións  e aniversarios que, como na visita de Ayuso a Méjico -engreída en “a esperanza e alegría” da “mestizaxe” de que fose portador Cortés-, pretenden pintar un pasado idílico dunha realidade contraditoria. Nunca é a que cobizan que sexa quen, obsesos por lucir o seu ego, pretenden l poder absoluto sobre a mirada dos outros.

Joan M. Serrat acaba de contar, aos seus 82 anos, como os maiores -os da terceira idade ou como se chamen- pintan pouco nesta historia. Con todo, a súa soidade silenciosa é moi apropiada para repensar o que viviron e concretar que papel corresponde ao tempo escolar se se quere significativo. Nesta sociedade dixitalizada, son moitas as carencias para corrixir para que, de verdade, sexa valioso. Se só vai ser algo a comprar, para ocupar preferencia na clasificación do persoal, aquela dúbida da película O pianista de Varsovia sobre a capacidade humanizadora de quen tiña sensibilidade musical. Que lesen a Goethe ou soubesen tocar unha Nocturnos e Baladas de Chopin , non bastaba. Moitos figuróns de agora pouco máis parecen ler que os twits dos seus cortesáns, pero, encanallada a súa linguaxe,  a cuestión crucial da escola -cando sofre unha deterioración sistémica- segue sendo se o seu discurso fáctico serve para algo ou volveuse inútil.Hase de sobreentender, como intrínseca, a precariedade para o entendemento que Ludwig Wittgenstein atribuía ás palabras na súa Tractatus, ou ha de seguirse esperando a que as decisións dos  principais xestores dos recursos provean á escola de expresividade igual para para todos? Usque tandem,Catilina…?

TEMAS: Educación de todos e para todos.- Segregación educativa/segregación social.- Política e educación.- Crise política, social e educativa.- Educafakes.

 MMC: Madrid, 06.05.2026

Infantilismos caprichosos pretenden dirixir a vida colectiva

 

Ansian a minoración dos dereitos e liberdades, aínda que custase moito lograr que tivesen rango constitucional.

O Capricho é termo que en Madrid deu nome, con maiúscula, a un palacio rodeado dun parque espléndido da IX duquesa de Osuna (1752-1834), retratada por Goya. O seu destino como búnker durante a Guerra indica a azarosa evolución que tivo, non menos incerta desde que Peridis iniciase en 1985 a restauración integral daquel espazo rescatándoo do abandono coas súas “escolas taller”. Foran un éxito no mosteiro de Santa María, en Aguilar de Campóo e noutros edificios patrimoniais, pero a Esperanza Aguirre non lle satisfacía e retiroulle o proxecto. Hai tempo que podía ser un bo lugar para a memoria e o goce cidadán: cos caprichos dalgúns/as perdemos todos.

"Esqueletes disputándose un arenque afumado". James Ensor,1883. Museo de Belas Artes de Bruxelas

A teor do voluble comportamento de Eva no relato do Paraíso orixinal, non menos caprichoso fora o destino da humanidade. A minuciosa análise que as teólogas feministas fan do texto do Xénese non impide que outros atopen nel un pretexto para que o voto individual da muller dea un paso atrás na 19ª Emenda á Constitución americana. Fora aprobada o 25.05.1919, e o Congreso ratificou o 18.08.1920 que o voto non podía negarse nin limitarse por razón de sexo. A perseveranza das mulleres sufraxistas desde 1848 o lograra despois de que a 1ª GM destacase o traballo feminino nas fábricas, mentres os mozos se enfrontaban ao barullo en que os nacionalismos europeos meteran a case todo o mundo, incluídos países africanos, asiáticos e un emerxente “Oriente medio”. Agora, caprichosos exégetas que apelan ao “nacionalismo cristián” queren poñer o fogar familiar como suxeito de voto e que só o "cabeza de familia o exerza en nome do núcleo doméstico. Esta misoxinia , baseada nunha patriarcal xerarquía de submisión ao home, excluiría o voto libre das mulleres. De momento, a reforma electoral da Lei Save America, se sae adiante, fará que millóns de mulleres teñan problemas para votar, sobre todo se son divorciadas, persoas transxénero ou teñen dificultade para xustificar o seu nome orixinal. Co pretexto de evitar fraude electoral, probablemente queden sen votar este mesmo ano.

Os caprichos son mudables por natureza, sobre todo se quen os expresa advirte facilidade en lograr que se cumpra, aínda que transgredan as normas establecidas. Por razóns variadas, hoxe coma onte, nos centros escolares hai mozos e mozas dotados con esta capacidade que frutifica entre hábitos inculcados desde a máis tenra infancia. Arrolados con altas doses de consentimento, adoitan alentalos/as a sacar vantaxe a unha distinción que se arrogan ante os seus colegas. En tempos de escaseza, esa característica adoitaba exercela, por exemplo, quen con recursos para un balón se arrogaban o dereito para conceder ou quitarlles a posibilidade de xogar se non lles “facían a pelota”. As xeracións posteriores tamén tiveron arquetipos que luciron caprichosos modais. Vargas Llosa aproveitounos para a súa novela Os cachorros (1967), en parte autobiográfica, mostrando como o distintivo “esforzo” destes para estudar contaba coa predilección dalgúns docentes. Hoxe, nalgúns centros escolares certos caprichos engreídos adoptan unha pegañenta vertente de bulliyng e acoso, que algúns críos e crías levan prendida ao móbil coa adicción que lles xeraron os algoritmos. A imaxe “divertida” e desgraciada que conforman no seu salto á vida política ten unha pródiga tradición analóxica en casos históricos de emperadores e reis, cuxos alcumes aluden a inclinacións caprichosas cos seus subordinados.

As maneiras en que a arrogancia do poder, unida aos modos informativos das Redes, desenvolve personaxes que prolongan o seu infantilismo máis aló do razoable, creceron. Incapaces de limitar a súa teatralidade, buscan para as súas brincadeiras, frecuentemente estúpidas, o gústame dos pelotas de quenda e de quen quere saír na foto. A panoplia de caprichosos políticos e a súa aureola de influencers desborda os telexornais desde hai tempo. Presidentes como o de EEUU ou o de Rusia son modélicos, e o dunha organización como a OTAN -que tanta lea xerou no referendo de 1986 para entrar ou non entrar-, ten á fronte a un cipayo ao servizo dos caprichos de Trump. A capacidade deste líder do narcisismo político para dicir unha cousa e a contraria mostra de continuo o seu capricho en burlar ata a ilegalidade o pouco contrapeso doutras institucións. Antes de lograr o seu segundo mandato e precedido de todo tipo de caprichos cumpridos, o seu intento de golpe de estado a punto estivo de dar ao traste coa escasa marxe de votos favorables a Joe  Biden. Unha vez derrotada Kamala Harris en 2024, o seu modo de remar ao contraxeito do instituido -en múltiples frontes de aparentes ocorrencias- pon a proba a democracia do seu país e, indirectamente, a doutras partes do mundo.

En España, como mostran os xuízos que están a tratar de pescudar o acontecido no “caso Kitchen” hai 13 anos -ou, como outras veces, corrupcións e corruptelas varias- o modelo ten soleira. Tan ben o locen alcaldes inspirados en caprichosos desatinos, como presidencias de Comunidades autónomas en que a exclusiva do Día de “a súa” Comunidade manexa un absolutismo inspirado no “Desexado” Fernando VII. O tupido mostrario indica como está a cambiar a ecoloxía do “capricho”.  A medida que esquece aspectos cruciais nas institucións democráticas e no desempeño de “o público”, traslada á conversación cotiá os caprichos de quen di que mandan e os modos de saírse coa súa. Mentres gran parte de cidadáns aparece como “atrezo” do esperpento, os ocupados en comparar supostas diferenzas de vida entre mozas e maiores deberían preocuparse por esta evolución dos “caprichos do poder” político. Parecían adormentados no tempo e lembran como, despois de a I GM, a fráxil República de Weimar só foi unha tregua para o ascenso democrático do nazismo ao poder. Institucións principais padecen, aquí e agora, unha erosión tan avanzada, que a “estratexia” trumpista da America First inspira aos que, caprichosos, lles sobran os demais: o proxecto da “Prioridade nacional” do PP-VOX aspira ao logro dunha “España única”.

TEMAS: Orde constitucional.- Democracia e Prioridade nacional.- “Caprichos antidemocráticos do poder.- Educación e democracia.-“Nacionalismo cristián”.

MMC: Madrid, 04.05.2026.

E se a “universalidade” da escola fose irreal?

O valor da escolaridade de todos -como o da linguaxe e o seu uso democrático en Sanidade ou Vivenda- tamén acusa depreciación.

Nas circunstancias actuais de vulgarización do relevante, desviada a atención, redúcese e corrompe a esperanza dunha mellora firme e sostida do benestar democrático. Esta previsión, como as que fan as instancias bancarias ante os investidores, só constata a preocupación polo que acontece no sistema escolar. Neste momento da historia de España, a teoría ayusista de que a vivenda sexa “para o que a merece”, tamén xustifica políticas educativas identicamente excluíntes e, en Secundaria sobre todo, a profesionalidade docente ten difícil a posibilidade de desenvolver nas aulas procesos educativos valiosos. A CE78 tiña elementos para que o ensino común fose atendido, de maneira estable, cun firme investimento en docentes ben formados e recursos apropiados. Sen tanta iniquidade estrutural e con máis coidado que o que practican desigualmente unhas e outras Comunidades, non habería tantos ocos para que iniciativas privadas aproveitasen unha oportunidade de negocio que coarta o alcance dos logros educativos. O voluntarismo, máis ou menos “vocacional” dos docentes non basta para que desaparezan hábitos pedagóxicos desatentos aos cambios que implicou un alumnado máis plural desde 1970, e maior aínda a partir de 1990, en que a ampliación da idade obrigatoria ata os 16 anos de idade -e unha crecente inmigración- fixeron notar fortes inadaptacións.

A contribución do sistema educativo a democratizar a convivencia sería maior se os dereitos e liberdades da Carta Magna se traducisen nunha congruente organización. Se non fose segregadora, non facilitaría, por exemplo, que a agresividade da comunicación política -maior desde a Covid-19- axudase a distorcer o currículo radicalmente. O artg. 44 da Lei 20/2022 do 19 de outubro, de Memoria Democrática, promoveu maior sensibilidade cara aos efectos dunha historia contraria á civilidad, para educar na convivencia plural. Con todo, a súa recepción, moi diversa, acentuou nalgunhas Comunidades -ademais das distancias entre centros públicos e privados- un rexeitamento que rolda o 20% dun alumnado, alimentado nas bondades do franquismo. Estas añoranzas, supostamente xeracionais, reviven nas aulas modos de protesta contra disfuncións do sistema democrático, e explican que, na Facultade de Pedagoxía de León, se programasen minicréditos apropiados a un ensino “antifascista”.

 Erosión interna do sistema educativo

Os desacordos que xerou este proxecto non serían hipócritas se previsoras actuacións e recursos erradicasen, desde hai anos, as carencias do qué e cómo ensinar. O sistema escolar abandonaría rutinas anacrónicas e, no canto de reiterar queixumes xeremíacos, xa revisaría ben – sen desprezar a mirada á sociedade- que males internos padece. Escudarse nas neolinguaxes reformistas para dicir que se avanzou moito é un sofisma tramposo despois da CE78, e nove leis orgánicas. Os seus reformismos subiron ao BOE/BOE e ben se pode advertir que, por si mesmos, non xeraron cambios significativos na estrutura do sistema, nin nos modos de educar a todos/as, non só aos/as sempre ben situados/as na campá de Gauss. A modificación de formalismos administrativos xera máis burocracia se non se acompaña de medios, Pautas atrasadas non desapareceron; cambios que debería haber non se xeralizaron e, na medida en que prolongan rémoras daquela España única, a “cultura” que rexe moitos procesos de escolarización recorta e obstaculiza medidas enriquecedoras do espazo e tempo escolar. A súa desatención á maioría social vulgariza un concepto de escola en que a súa preceptiva universalidade baleirase de valor, e expresa a existencia de vontades negadas a mellorar a convivencia democrática. As políticas adoptadas desde a CE78 -constantes na baratura- non adaptaron o sentido dos procesos educativos nas aulas ás súas esixencias de igualdade.

O estancamento investidor desde os anos 90 e unha deficiente formación dos ensinantes -con outras reticencias- retardaron, en contraste coa evolución social, a democratización do sentido inclusivo da escolaridade. Déficits e formas de segregación educadora naturalizáronse, e situacións de malestar profundo prolongan unha normalizada continuidade do ocorrido entre 1812 e 1989: lograr a obrigatoriedade ata os 14 anos custara case 177 anos, entre guerras civís antimodernizadoras. A última puxera gran empeño en cortar unha escolarización á que os breves anos republicanos dedicaran máis recursos e medios que os gobernos dos 50 anos anteriores Cando en 1977 asináronse os Pactos da Moncloa, quedou patente a gran debilidade dun sistema estruturado durante case corenta anos cunha gran segregación interna: os selectos en colexios subvencionados -en gran parte segundo normas dos anos cincuenta- e a maioría social en centros que, diminuídos en número e depurado o seu profesorado, sempre andaron curtos de recursos .

Se a escola fala polo que fai, este presente está feito daquel pasado. O consenso do artg. 27 da CE78 non evitou continuados disensos para corrixir precariedades e iniquidade. En prexuízo dunha educación común -e, sobre todo, da súa rede pública de centros-, o reduccionismo vulgarizador do valor que debería ter a linguaxe que emite hoxe a institución escolar discrimina, ante todo, aos que ocupan o nivel inferior na renda per cápita e pon en risco a convivencia colectiva. A presión dos máis poderosos -que aproveitan para facer negocio- seguen tendo voz preferente en cantas políticas postergan o valor dunha educación digna para todos.Que precepto democrático invocan para “merecer” distinción xustificando créditos educativos?

TEMAS: Escolarización.- Obrigatoriedade escolar.- Segregación e iniquidade.-Vulgarización conceptual.- Linguaxes da educación escolar.

MMC: 30. 04.26

As presións sobre a linguaxe medran desmesuradamente

Un apagamento como o que hai un ano deixou en tebras toda España, ameaza con deixar sen luz gran parte das palabras expresivas da democracia.

As coaccións do sistema económico, combinadas cos cabildeos máis estritamente políticos, desfiguran a palabra cada vez máis, e vulgarizar o máis respectable de cuanto ocorre en unha operación en que, tras o silencio do significativo, o superficial oculta o valioso de canto sucede. O resultado é unha koiné simplificadora que, dun ou outro modo, alcanza, en hábitos e xestos á educación, á cultura e á linguaxe en que nos expresamos. O frustrado atentado do sábado 25.04.2026 contra Trump evidencia esta tendencia, en que o silencio se impón á conversación democrática. O gabinete de comunicación do presidente non pon en cuestión se as políticas de Trump o induciron, e se a facilidade de que a posesión de armas -case indiscriminada- que hai en EEUU posibilitou, unha vez máis, un magnicidio, apenas será mencionada. Si aparecerán grosos tópicos do trumpismo dicindo, como dixo Karoline Leavit, que “este tipo de violencia” aliménta “o culto da esquerda ao odio”.

Máscaras. Maruja Mallo, 1954.

O discurso de moitas narrativas xornalísticas -e tamén históricas- ocultando crimes, e desidias ou carencias públicas na atención aos dereitos de todos, renova de contino esa tendencia, acorde cos reiterados silencios de altas personalidades ante a Xustiza española estes días. Estas amnesias oportunistas -case martiriales en xestos e ademáns- lembran escusas do tipo “Deus quéreo”, “Deus connosco”, “Santa Cruzada” e similares, tan coñecidas das persoas xa entradas en anos. Os cambalaches expresivos teñen longa tradición desde antes da cultura de “cristiandade” na Europa medieval. É rechamante que as calumnias e insultos que, antes do ano 313 d.C., dirixían os xudeus contra os cristiáns repetínas estes contra aqueles despois (Joseph Pérez [2005]: Os xudeus en España).  As raíces comúns que compartían, e as variacións da súa situación legal, contribuíron -con outras  de índole social- a que ambos os grupos se acusasen de "estraños", "misántropos" e perturbadores da orde. Ao non adorar aos deuses romanos, o “ateísmo” -acusación grave en Roma- andou primeiro en boca duns e despois os outros, case sempre acompañada de propensión á “superstición” e o “paganismo”, aspectos que, á súa vez, serviron para razzias internas. Prisciliano, por exemplo. foi executado no ano 385, en Tréveris, por vincular o ascetismo cristián a un “excesivo” aprecio á Natureza e a unha interpretación libre do prescrito polos concilios do século IV.

 A “ignorancia daniña” que, segundo a ortodoxia oficial, conlevaba a afección aos vellos ritos politeístas e a súa vinculación á Natureza, moi perseguida desde a cristianización do Imperio, tivo no propio emperador Teodosio un cruel executor. E Martiño de Braga fustigaba, no seu libro De correctione rusticorum, o gran prestixio que aínda tiñan na Gallaecia sueva do século VI os hábitos máxicos de sanación . As acusacións mutuas entre xudeus e cristiáns -de carácter antisocial e mesmo “infanticidio”- traspasaron amplamente o tempo do imperio Romano, e xustificaron inquisicións diversas e, tamén, progromos sucesivos, incluso o nazi. Agora, aqueles antigos usos puristas da linguaxe vindicativa reviven no xenocidio de Israel en Palestina e Líbano; e as razzias do ICE (Servizo de Inmigración e Aduanas) en EEUU, vinculadas ao supremacismo, volven a España nos acordos do PP-VOX sobre un “enraizamento” que dea “prioridade” aos estremeños e aragoneses -e moi pronto, a leoneses e casteláns-, ao servizo de “a unidade”. Xa non repara en insultos soeces aos adversarios ideolóxicos.

Vulgarizacións significativas

Os significantes do discurso político -tan vinculados o pasado - reforzan a imposición á opinión pública de criterios que contradín o valor que, entre o século XVIII e o XXI, adquiriron as palabras que expresaban os mellores ideais humanos. O grao de imprecisión e ruín avaricia que combinan na fala moitos políticos para manipulala, ten gran relevancia. Esta inclinación para esquivar os seus significados valiosos, á parte de indicar a fraxilidade da democracia, limita o alcance dos supostos “avances democráticos” logrados en España desde o 20.11.1975. Reorientada a súa linguaxe cara a unha senda non democrática, contamina os supostos logros “progresistas” e obriga a repensar o papel de ocultación con que a retórica política vehiculou, desde a Transición, abandonos, desidias e rutinas redutoras das mellores expectativas democráticas dos cidadáns.

A degradación da significatividade das palabras que a expresaron, segue. Esta linguaxe , que se labrou como se esculpen os cantos rodados, e que o esforzo e dedicación na escola e o estudo afinaran , está a ser atropelada, cada vez máis, polos donos da mercadotecnia e os seus masivos medios de difusión, que se impoñen  a calquera  matiz expresivo e invaden todos os espazos á procura de maximizar a súa rendibilidade. Esta vulgarización conecta, ademais, con outros fenómenos acontecidos desde que España entrou de cheo no desenvolvismo tras o Pacto de Madrid en 1953. Da similitude dos seus resultados daba conta o sociólogo Francisco Jurdao -autor de España en venda (Ed. Ayuso: 1979)- cando dicía que “os chourizos do meu pobo xa non son do meu pobo”. Aínda non se falaba  do indiferente que é comer nuns ou outros sitios do centro urbano: todos iguais e con menús que se preparan en naves industriais -como a maioría do pan que despachan supermercados e panaderías. Moitos turistas non advirten a autenticidade que ten o que comen, e os máis conscientes do lugar non sempre poden ir ás súas casas e cociñar nutrientes que merezan a pena; a competitividade laboral impídello e xa se anuncian apartamentos en que , para preparase algo persoal, só hai un microondas.

Nos museos, ámbito cultural especialmente simbólico, tamén rende unha vulgarización similar. Guías obrigados a explicacións que contaminan o significado de cuanto se exhibe, logran que dóciles visitantes cumpran facéndose un selfie. Todos estes centros parecen iguais: cada ano medra un ritual que amarga a cantos non están dispostos a que tanta xente obsesionada por usar o móbil lles impida contemplar tranquilamente unha peza valiosa e deixarse conmover pola súa expresividade.

MMC (27.04.2026)

TEMAS: Linguaxe e silencio.- Linguaxe política.- Precisión conceptual e significatividade expresiva.- Mentiras e insultos. Trumpismo.

A linguaxe e o silencio definen boa parte do que sucede

Adentrase na súa relación permite entender o que pasa e o que pasou.

É 25 de abril, día relevante para a historia da liberdade en Portugal e, tamén en España. E os partidarios de VOX-PP &Cía. recréanse con disputas nominalistas para coar decisións contrarias á liberdade de todos. O da “prioridade nacional” e o “arraigamento” parece novo. O pasado, con todo, ten un mostrario pródigo en asiduos ás fórmulas deste pago, moi frecuentado por ideólogos como Miguel Tellado que, segundo conta, non estaba alí e “non sabe que pasaba”. Non o di por galego senón por crecer ao amparo deste tipo de evasivas ; moitos outros galegos poderían lembrarlle o que aquel paisano dicía ante un xuíz que lle preguntaba se vira cometer un abuso: “Por unha banda xa ve e por outro…que quere que lle diga”. Despois do oído na Audiencia Nacional -no décimo día dun xuízo senlleiro en silencios e faladurías-, a sentenza deste galegofalante goza, ademais, dunha tradición de máis alta alcurnia que a que adoita atribuírse a “a clase popular”, adxectivo que xa perdeu o seu valor orixinario. Para que aluda sempre ás maneiras de facer máis convenientes ao populus na súa totalidade, aconteceron moitas outras historias que non adoitan contarse.

Guía postal de Lugo. Maruja Mallo, 1929.

Desde o propio século XVIII -como tan certeiro pintou Francisco de Goya-, en asuntos moi principais o “popular” xa pertence case exclusivamente a un sector que, desde o cumio da xerarquía social, contempla o resto como subordinado aos seus intereses; procura que as cousas, feitas con “sentido común”,  sexan  “como Deus manda”. Deste xeito , boa parte do que se omite cando se fala do que suceda é moito máis interesante que o que se verbaliza, resultando que, en moito tramos históricos dun país, é máis significativo a efectos de ver que lle pasa á xente. E para entender por que un amplo sector social sempre sofre máis carencias, o seu punto de vista e a súa memoria, son moi relevantes para configurar unha idea do que encerran os supostos “feitos históricos”. A Historia e as maneiras de contala -tamén  despois de 1978-  seguiron  tendo situacións en que explicar as reviravoltas dun “feito” -sobre todo se é “actual”- pode resultar conflitivo. Os circuítos de dificultade para que non o sexa son múltiples e, sen invocar siglas de ideoloxía ultra, falan de medo , e ata pavor. E todos contribúen a que non se coñeza qué acontece nos  puntos sensibles da sociedade cando se favorece a quen, de diversos modos e con pretextos variados, erosionan o común. Esas situacións xeran a imposibilidade dunha historia para contar xuntos e que reflicta o esforzo de todos.

Palabras secuestradas á Historia

Pretender ignorar que todo relato ten detrás -case sempre-, historias que non se atreven a contar -ou non convén contar a uns poucos-, non evita que outras memorias e documentos poidan acreditar formas de covardía e traizón á solidariedade. Sófrena, ante todo, cantos colaboraron en proxectos que parecían merecer a pena, pero esas ocultacións silentes sempre producen problemas á cidadanía, e só benefician aos afanados en acaparar poder crematístico e simbólico. O mundo dos arquivos de diversas institucións -por públicos que sexan os seus obxectivos-, fai percibir que un dos motivos polos que a súa existencia adoita ser pobre, e ás veces miserable, é que lembran as miserias que navegan do silencio á grandilocuencia. As pugnas entre cuantos din estar con algún poder dentro da organización como unha piña percíbense pronto en calquera arquivo que non fose mutilado. De entrada, adoitan situarse en espazos secundarios e o que abarcan adoita estar moi cribado. Non é difícil, ademais, detectar que non está recompilado e signado, ben porque ninguén se acorde de que tivese valor, ben porque se censurou no trámite burocrático. En que condicións de xestión está esa documentación, ou que se turistificase para posibles visitantes, non adoita ser o que máis aprecian os historiadores e xornalistas ocupados en buscar e contrastar información fiable. As aventuras de “os papeis” da “Kitchen” non son tan raras; Óscar Alzaga, por exemplo, contou nas súas “memorias documentais” sobre A conquista da Transición (1960-1978), o que viu facer con documentación que ninguén poderá xa analizar.

Segundo George Steiner, en Linguaxe e silencio (1976), que “a fala articulada sexa a liña que distingue ao home das formas innumerables da vida animal e ata vexetal” era xa doutrina antes de que Aristóteles dixese que é: “o animal que ten a palabra”(Zoon logon ejon). A observación é relevante para entender como os humanos dificultan ou impiden o seu uso. O propio Aristóteles, consciente de que só unha gran minoría podía falar ante os demais, sabía que de pouco valía a palabra se non se podía usar en público: o home completo é Zoon politikon. A historia da educación española confirma a existencia de humanos incompletos. A educación que propugnaba para o común cidadán a Constitución de 1812, sometida á doutrina de la Iglesia, naceu curta en recursos e, desde entón, a educación de todos, mesmo despois de que cara a 1990 se lograse a escolarización universal ata os 14 anos, non evitou que o “fracaso escolar”, o seu “abandono” e outras formas segregadoras repercutan selectivamente nos percentiles inferiores da renda per cápita. Como outras moitas carencias da España actual, esta permite entender que, tras as pelexas polas palabras -ocultando o que na realidade vital das persoas significan-, subsiste un amplo lastre de rutinas non democráticas. Nas aparentes modernidades de VOX-PP por presunto dereito de “arraigamento” a primacías diversas, soa rancio que esta trampa visual esperte nos bispos o verdadeiro significado do seu “aconfesionalismo”. O seu xuízo de valor suscita unha especie de añoranza por formar parte da cuarta cámara lexislativa; a Xustiza pretende, con farta frecuencia, ser a terceira e Montesquieu alucina.

TEMAS: Información.- Memoria histórica.- Documentacion e Historia.- Trampas visuais verbais.- Cidadanía plena e censitarismo.

MMC (25.04.2026)