Neglixencias e descaro alimentan a desmemoria

A desclasificación de documentos sobre o acontecido o 23F apenas variará as expectativas de saber algo máis despois de 45 anos.

Máis aló de permitir explicar mellor algúns detalles, irrelevantes, aspectos principais daquela conspiración nos días e horas anteriores á mensaxe do Rey ás 12, 30 hs. da noite, e a súa emisión por TVE e RNE ás 01,12 do día 24 a favor  da constitucionalidade democrática do Estado, aquel final máis auténtico da Transición queda aínda en confusa neboeira, máis apto para a murmuración que para o coñecemento. Os historiadores e xornalistas honrados -destinatarios principais da desclasificación- terán que pescudar ata que punto está nesas 153 unidades arquivísticas todo o que debería estar; quen foron os seus custodios ata o de agora e se non se destruirían ou agacharían outros materiais. Así mesmo, haberán de facerse á idea de cales foran os criterios seguidos para clasificar estes documentos e, tamén, os observados para desclasificarlos, pois moi probablemente falten bastantes. Esta tarefa, lenta, complexa e metódica, non a resolve unha web onde poida acceder calquera, ou unicamente os interesados en destacar frases descontextualizadas, que sirvan para xustificar calquera hipótese interpretativa do acontecido aquel 23F-81, en que tantos candidatos houbo a retrotraer ao 20N-75, incluso a CE78.

Monumento a Francisco Tomás y Valiente. Reitorado da Universidade Autónoma de Madrid

Aínda que é moito o que se escribiu sobre o ocorrido, nunca se explicou do todo, e estes días, tampouco parece que haxa ganas de aclaralo. No canto de meterse en pequenas liortas acerca do xusto e saudable que sexa para a democracia que esta documentación   estea dispoñible, ou se é oportunista o que acaba de facerse, os investigadores sensatos desexarían que se desclasificaran hai moito non só os documentos que falten, senón tamén moitos outros de antes e de antes de antes. Como contou en 2021, o democristián Óscar Alzaga na Conquista da Transición (1960-1978)- moitos foron expurgados e eliminados. Tamén lles gustaría que, se tanto valor ten esta documentación para que poidan circular menos trolas e que os adolescentes e novos de xeracións recentes non tivesen evocacións estrañas da falta de liberdades que ese acontecemento conlevaba -por tentar volver ás esencias dos corenta anos anteriores-, os representantes políticos se empeñasen máis en que os principios que inspiraron a redacción do pacto constitucional en 1978, fosen atendidos con outra xestión do sistema educativo pactado no artg. 27.

Bastaría , pero non foi suficiente o que se fixo. Os desacordos foron múltiples en todos os terreos relevantes da Educación, ata constituír o que Antonio Viñao chamou “unha historia interminable”. Repasar a alternancia lexislativa, que a regulou, desde 1978 a 2026 -e en particular a concernente ao currículo escolar- só concorda cos intrincados carreiros que a dialéctica política de “os nosos” e “os outros” esgrimiu. Esta desclasificación evidenciou que algúns/as séguenas  esgrimindo. Aí están, por exemplo, hipérboles desorbitadas de Isabel Ayuso, indicativas do nulo interese pola transparencia do 23F. Segundo esta lideresa trumpista, o Goberno “quere rebentalo todo sen ningún escrúpulo”. En apenas 48 horas, os disparates vertidos obviaron o moi interesante que fora para a convivencia, aproveitar a ocasión para poñerse de acordo, polo menos, nalgúns  asuntos centrais.

Un: Por que houbo que esperar tantos anos para desclasificar o que apenas achega nada que non se saiba, e tentar eliminar desconfianzas e dúbidas razoables que seguen pendentes?

Dous: Ata cando vai seguir dominando a escena política, e as competencias de Interior e outras institucións, a Lei 9/1968, do 5 de abril, de segredos oficiais, emitida en plena crise do franquismo ante os estudantes e os traballadores da industria, e apenas modificada na lei 1978, do 7 de outubro, á que obedece a clasificación das materias reunidas nas unidades documentais agora desclasificadas?

Tres:  Sería moi útil saber cando haberá unidade de reflexión e actuación política, nos ámbitos escolares e universitarios -e en actuacións comunitarias de diverso alcance municipal ou autonómico- para leis dispersas sobre o pasado e os seus cambios. A práctica escolar está sobrada de prevencións e censuras a unha reestruturación do sistema, sobre todo, en dous aspectos que contemplen o valor da CE78 e o seu contraste co do tempo histórico que a precedeu. É necesaria unha integración curricular do que incumbe a Dereitos Humanos, Memoria Histórica e contidos cívicos e incívicos da Historia de España, de Europa e do mundo. O mesmo cumpre ao currículo de Filosofía ou Literatura, eixos fundamentais tamén dun Humanismo democrático. Doutra banda, sen unha razoada formación dos docentes nestes aspectos vitais para o sentido que debe ter o sistema educativo, nin acollerá a todos nin lles fornecerá de instrumentos valiosos para distinguir a información falsa da verdadeira.

E catro: Este sentido unitario do sistema educativo -non necesariamente uniforme para atender unha diversidade crecente- debe presidir a facilidade de acceso a este material documental en instrumental que empregue a IA, salvo que se pretenda que non pase de distracción masiva. Se se lle dá licenza para que siga entontecendo ao alumnado, esquecerá pronto os avances que se lograron desde que parou aquel golpe do 23F. Dificilmente se superará, ademais, o reto que implica neste momento facer fronte aos riscos que supoñen os herdeiros de quen naquel transo quedaron á espera doutra oportunidade para actuar con máis acerto e contundencia contra unha cultura atenta a todos. A ética de que os demais contan para que cada cidadán alcance as súas mellores posibilidades non vén de nacemento -como creen algúns privilexiados por razóns tan arbitrarias como esa -,senón que se adquiren compartindo pupitres.  

TEMAS: Documentación histórica.- Historia e Memoria.- Información e Coñecemento.- Educación escolar.- Currículo e Educación.

MMC (26.02.2026) 

As desmemorias da memoria debida non axudan a convivir

As explicacións da Historia eliminan a parcialidade, se son honradas, e facilitan entender o presente

Se a Historia é auténtica, a mirada sobre o acontecido facilita un futuro máis democrático; depende de que a deontoloxía do historiador estea orientada por unha ética de valor universal. Como noutros oficios dos humanos, cando median intereses particulares, nin a Historia, nin o xornalismo, nin as institucións estatais, son imparciais.

 

Variations. Julie Mehretu (2025)

A memoria descontrolada é subxectividade en que non caben todos e todas. Réxese polo fondo que formaron as sinapses neuronais entre a infancia e a adolescencia en que, como di o neurólogo Rafael Yuste, constrúen o seu Teatro do mundo. Aí sitúanse os materiais do vivido especialmente no  Bacharelato, patria á que se pertencerá sempre. É fácil atopala nos papeis de quen escribe, en que se coan, consciente e inconscientemente, alusións ao que lembran imaxinar ou vivir  no colexio ou instituto, e máis se pasaron por algún internado. Puido verse, así mesmo, nos acontecementos recentes do ferrocarril en Ademuz, pródigos en glosas, artigos e opinións, que resultarían inintelixibles --e máis no seu paso bronco polas cámaras parlamentarias- sen a experiencia acumulada en viaxes antigas. Nas versións dalgúns opinantes, aquela RENFE das súas infancias se mixtifica co encanto de películas como o Orient Express obviando a realidade dun ferrocarril que apenas sobrepasaba ao Maquinista da Xeneral. Vagóns de terceira, asentos de madeira, carbonilla coándose polos portelos e unhas estacións inhóspitas, non puideron facer que, por exemplo, a espionaxe dos factores e gardas civís a posibles fuxidos do control dos seus pobos, fixese mellor a seguridade de Antes que a de AGORA.

 

Noutros moitos asuntos, en que o presente interpela, os recordos do pasado sempre coan parecidos desfasamentos. Quen carga anos, cando repasan ante outras persoas as oportunidades que tivesen de desempeñar empregos ou cumprir roles asignados, en que cresen ter poder, permiten advertir como os surcos antigos das sùas sinapses inclínanos a verse máis competentes e mellor dispostos para “o deber” que quen os substituíra. Tan habitual é esta tendencia, que frecuenta as desmemorias sobre os costumes inculcados. A discrepancia interxeracional sobre cambios ocorridos -que os arqueólogos detectaron nas tabletas cuneiformes- adoita facer que os maiores lles recriminen aos máis novos falta de coñecemento e autoridade. En realidade, con todo, subconscientemente falan de autoritarismo, actitude herdada do patriarcal “paterfamilias”, dono de canta vida houbese na súa propiedade. A súa forma máis dura e extrema segue en vigor -nun plano relativamente próximo- en que o variado  control, fóra da domus familiar, impera agora nos móbiles, vixiantes dentro e fóra da escola ata o mobbyng.

Historias a non esquecer

En moitas outras historias do vivido, a suposta idealización entrecrúzase igualmente, por máis que se trate dun pasado recente. Gregorio Morán (1947-2026) deixou constancia del nos que, recentemente falecido, os seus detractores chamaron “lúcidas” análises “críticas”. O seu veraz traballo analítico no Cura e os mandaríns (2014), e no prezo da Transición (2015), xa o exercitara, con similar rigor, ao tratar a relación de Ortega co franquismo no Mestre no baldío (1998), ou ao diseccionar a Transición en Adolfo Suárez: historia dunha ambición (1979). Os nados na xeración deste xornalista asturiano, cando repasan a escola -e estudos posteriores en caso de poder facelos, pois lles eran de acceso difícil-, adoitan referirse, sobrevoando as moitas carencias, a calidades que din mellores que as de promocións posteriores. A súa memoria experiencial adoita repetir ante os seus interlocutores perspectivas erróneas respecto a unha realidade educativa que, se sempre foi complexa, era obxectivamente peor. A mesma sorte corren os asuntos da vida relacional, particularmente os concernentes á xestión política, en que as apreciacións máis frecuentes seguen as pautas culturais de que falaba Kenneth Galbraith na  Cultura da satisfacción, en 1992. Aínda cuestionando a que emitían oligarquías económicas e sociais do pasado preconstitucional, a gran maioría estivo á espreita de oportunidades para estar onde houbese que estar no momento oportuno e mellorar posicións de orixe. Ese hábito pequeno burgués axudounos a dar por bo o tránsito político e canto a CE78 trazou de modo impreciso; poida que agora que  se desclasifica documentación do 23-F, se advirtan mellor as verdades, mentiras e desmemorias explicativas do ocorrido antes e despois de 1981.

A estrutura económica dos negocios -e a súa implicación na Educación- xa unira a moitos desde a secuencia inmediatamente anterior ao 20N-75. No alto da pirámide, seguíronse nutrindo do traballo da maioría social uns poucos que, sobre todo desde 2008, esixiron máis exclusividade. Todo seguiu parecendo rutineiro, pero cantos cidadáns, asalariados e contribuíntes, se preocupen dos seus dereitos e liberdades, deberían apresurarse a saber que se os esquecen, a súa paz e benestar non estarán a salvo. Se se poñen en risco -onde sexa-, a súa vida e a dos seus corren perigo. Os descoidos da desmemoria son agora graves cando dan por bos xenocidios como o de Gaza -con máis de 25 mil nenos mortos en poucos meses-, ou cando “se comprende” o de Venezuela, Irán, Groenlandia, Ucraína, Afganistán, Cuba e tantos outros sitios de próxima distancia. As “desculpas” e desmemoria son, en todo caso, máis fáciles cando a escola non contribúe a que sexan vistos criticamente, ou se hai familias que cualifican esta pedagoxía como “ideoloxía”. Non adoitan ser remisas, con todo, á adicción que xera a transmisión divertida e aparentemente gratuíta destes asuntos nas plataformas dixitais, cando a maioría de críos e crías non saben distinguir falsa información. Se as aprendizaxes escolares non contrarrestan as narrativas de odio, supremacismo, machismo e fascismo dos intérpretes de verdade única, como a de que o C02 non mata, a convivencia democrática de todos complícase. Sen atención clara, o semianalfabetismo de moita xente -aínda que fose á escola- acelera unha desmemoria que distorce canto poida ser bo para o presente das súas comunidades. Da súa existencia, inxusta, cabería dicir, con Dámaso Alonso:

“do abismo chegas,

tosco sol de negruras,

chegas sempre

onda turbia, sen fin…”

TEMAS: Desmemoria.- Memoria e Historia.- Política democrática.- Ética universal.- Semianalfabetismo dixital.

MMC (24.02.2026)

A guerra de papá non terminou, continúa.

Nas preocupacións dos fillos e netos, prolónganse as loitas dos pais e, tamén, as dos pais de moitos deles.

 

Confundir ou negar a memoria histórica contribúe a que as conexións que puidese establecer co presente faciliten comprender a continuidade estrutural de dinámicas  que permaneceron intactas. Por iso terxivérsase tamén a Historia; non sexa que se expoñan esixencias de cambios acordes co que, en xustiza, son dereitos esixibles, mesmo, por nenos e nenas. Ramón Mercero estreou en 1977 A guerra de papá, película inspirada no príncipe destronado, novela que Delibes escribira catro anos antes. Aquela guerra continúa e, tamén, a secuencia de causas e efectos doutras desde a de “a independencia” en 1808 e os interminables contubernios, encontróns e golpes de estado que seguiron. Antes da guerra de papá, xeracións anteriores pelexaran para cambiar unha sacrosanta lei de propiedade privada, cuxo cuestionamiento mudaría as súas vidas. Ata 1882, na “cultura europea” –e española-, unha curta caridade cortocircuitaba todo movemento a favor da xustiza en salarios e condicións laborais. Máis tardou aínda o dereito ao voto, sobre todo o das mulleres, e cando se logrou, apenas houbo tempo para que se asentase unha mínima igualdade de dereitos e liberdades. O acceso de todos a un tempo educación común correu igual sorte: a CE31 tentouno, pero outra Guerra Civil, e unha Ditadura de 40 anos, fixeron retroceder aquel proxecto ata tal punto, que -aínda que chegase ao BOE/BOE a súa universalidade- aínda non se xeneralizou en todos os centros escolares unha democracia educadora plena, respectuosa cos dereitos e liberdades comúns. Case ao comezo dun guerracivilismo cultural -físico en tantas ocasións- que tamén Goya denunciou, Blanco White, exiliado en Londres, dixera que sería inacabable. Guerreando como inimigos, dun lado seguían un plan que o Ceo inspiraría como Cruzada para expulsar os males de España e, do outro, os supostos traidores ao seu “Ser” que, tras o oco de 1931 a 1936, tardarían en ver que o Estado trataría de modernizarse.

Banano. Manolo Lanchas, 2025.

Despois de “a Vitoria”, os libros de texto dunha das dúas Españas, e en particular as Enciclopedias de 2º Grao, reiteraron a sucesivas xeracións escolares o seu exclusivo canon narrativo hierocrático. A súa intensidade sempre estivo nos “programas” das “reformas escolares”, e a maioría dos nados entre os anos corenta e setenta tardou en decatarse do que lles pasara aos seus pais. Despois de aprender a ler entre liñas, a base de destapar o silencio e a indiferenza equidistante que dominaba a maioría de novelas, contos, películas e fotografías a que tiñan acceso, empezaron a sentirse incómodos en moitas conversacións. Intuían o que había tras os Fillos da ira, que Dámaso Alonso iniciara en 1944 dicindo que ”Madrid é unha cidade de máis dun millón de cadáveres (segundo as últimas estatísticas)” e a Guerra dos seus proxenitores non os abandonaría. Mesmo despois de 1978, moitos docentes non tardaron en volver vivir nos seus centros, como “normal”, o problemático de levar á aula os seus descubrimentos. Nesta “cultura escolar”, asentada coas “Humanidades” de Esperanza Aguirre, o saber histórico non difería do que Pemán e o Instituto España configuraran . Da súa efectividade nos educandos do século XXI -especialmente desde e currículo de Historia de España-, dan fe as enquisas de outubro-25, en que un 21% estrañaba unha España preconstitucional non vivida. Proseguen, ademais, modos de impedir unha educación moderna, coherente en pedagoxías que, apartidistas e respectuosas cos dereitos educativos de todos, contrastase o que acontece. Docentes comprometidos en analizar deste xeito na aula asuntos e feitos perturbadores dos Dereitos Humanos -como o xenocidio de Palestina- están no  panóptico  dalgunhas consellerías autonómicas..

 

O Cabalo de Troia

A un conflitivo pasado educativo, non superado, superponse que nenos e adolescentes, entretidos co que ven en tabletas e dispositivos dixitais, non teñan tempo nin ganas para aprender a discriminar o verdadeiro do falso. Os señores destas plataformas procuran a súa divertida adicción a programas en que lles coan como debe ser a convivencia no mundo, e rendibilizan o seu negocio. Esta “cultura dixital” é o gran Cabalo de Troia actual, tan importante ou máis que os preceptos dunha Economía colonizadora da produción e distribución de bens. Salvo Laoconte e Casandra -que viron o engano-, os demais troianos pensaron que era un signo de paz e concordia. Entre os cómplices da trampa visual están quen entende que Economía e Educación son campos que non se interfereren , e que os problemas de Economía se corrixen con medidas económicas. Pero debe ser ad calendas graecas, pois nin din cando será, nin lles preocupa que carencias, como o “fracaso escolar” que afecta en España a máis dun millón de nenos excluídos por pobreza, sen outra Política económica reproduza a Economía política que Adam Smith expresou en 1764, na riqueza das Nacións. Non cren estar a ser tan curtos como o reformismo que lles precedeu, sempre contraditorio entre as xustificacións das leis educativas e os recursos dispostos para executalas en medios e formación docente

 

A guerra de papá logrou, desde a CE78, avances neste e noutros sectores da vida pública, ata que unha serie de crise trouxo consigo desafeccións contrarias ao optimismo que, entre mil dificultades, fora palpable desde os anos oitenta a noventa . Aos poucos -e máis desde o Tamayazo de 2003-, as vellas estruturas de poder restableceron unha desgana rutineira e un desafecto indiferente nos  sectores con menos recursos, os máis propensos ao “abandono escolar”. A partir de 2013 escalaron as clases medias, onde propiciaron –como en EEUU e outras partes de Europa- que aflorasen a regresividade política e os  grupos ultras. Ás novas xeracións, no canto de explicarlles como os consorcios estruturais de poder lles dificultan a vida, estáselles ensinando, por exemplo, que as pensións dos maiores teñen a culpa do seu malestar, igual que, desde a Reforma do Ensino Medio, de 1938 , se lle dicía á reducida clase media que, para “estudar”, había que pasar por colexios privados.  O seu descontentadizo dereito ao voto condicionará a vida dos case 50 millóns de españois, dos que 1/5 naceu fóra. Se lle cren as patrañas que fan circular polas Redes, o liberalismo antisistema poñerá en risco a democracia alcanzada. Mantela e mellorala esixe aos fillos proseguir as guerras de papá e os avós, con potencial económico, e sen controlan os algoritmos dixitais. A súa paz e benestar perigan se non se ocupan das narrativas transmitidas de maneira facilona por plataformas,  aparentemente gratuítas -como a de que o CO2 non mata, e formas diversas de machismo, supremacismo e fascismo. O seu atractivo para críos e crías incapaces de procesar outra información é grande e, se a súa educación escolar é indiferente aos  abusos a que se presten os algoritmos electrónicos, esta frauta de Hamelyn afundirá a escola e o  sistema democrático.

TEMAS: Memoria e Historia.- Currículo escolar.- Economía e Educación.- Algoritmos cuestionables.- Futuro democrático.

MMC (21.02.2026)

Cabe preguntarse se Moral e Política non teñen por que concordar?

 Andabamos trencos cos riscos de viaxar en tren, cando en ambas as Cámaras parlamentarias estouparon queixas e reproches sobre Moral.

 

Algo arrabaldeiro é o falso debate de onte no Congreso. Os seus partidarios escandalizáronse por algo que, no trato á muller, estivo vixente en actitudes, normas e hábitos sociais. Parecía liberado do costumismo ríxido de outrora e seguiu aflorando nunha historia turbia de loitas sociais en que non terían cabida gran parte dos enfadados. Despois do longo esquecemento que seguiu a que Emilia Pardo Bazán editase en 1892 A escravitude feminina, de Stuart Mill, foi empezar a volver falar da súa “liberación” nos anos setenta, e ter que aguantar supostas liberacións como as do “destape” cinematográfico, para que os tabús que aínda roldaban os libros de moreira e urbanidade, e as prédicas coresmais, saltasen aos noticiarios cada pouco. A liberdade e dereitos das mulleres foron contemplados na CE78 e en regulacións posteriores sobre o uso da súa liberdade persoal, pero –como onte se demostrou- faltaba moito para que a hipocrisía non fose norma, nin os delitos machistas, ou o patriarcalismo que dicía inspirarse en Noé e a Biblia, seguisen tendo bula.

Que necidade! Darlles destino na nenez. Gravado de Goya. Caderno C (1808-1814)

Os incumprimentos do sexto e noveno Mandamentos preceptuados por Moisés –e predicados desde moito antes do século XVI en Trento-, seguen vindo acompañados a miúdo, en plena etapa supostamente democrática, de variadas contravencións do quinto mandamento. Durante centenas de anos, este fenómeno foi invisible; hoxe chámase “violencia de xénero”, e segue existindo aínda que o termo non guste a algunhas feministas. O supremacismo de moitos homes tampouco quere vela, aínda que haxa constancia explícita do que significa: en apenas dous meses deste ano, levouse por diante 9 mulleres; desde 2003, hai rexistradas máis de 1350 asasinadas e, só en 2024, denunciáronse preto de 34.684 casos de animaladas. Non hai dúbida da existencia dunha agresividade, masculina, que afecta as gravemente; tampouco a hai de que o acoso sexual adoita ir acompañado de variadas coaccións psicolóxicas no campo laboral. E non debería ignorarse que foi moita a axuda que a educación formal prestou a que a vella cultura de desigualdades, en que se movía preferentemente a vida das persoas e grupos sociais, se asentase desde a infancia. A Lei Moyano promoveu esa educación diferencial como “normal”, “natural” e –segundo os máis recalcitrantes- “como Deus manda”. Alimentou, ademais, os modelos simbólicos que, despois da escasa vixencia que tivo a CE31, volveu ensinar o falanxismo e confesionalismo únicos. Durante corenta anos, a súa “Economía doméstica” apenas foi contradita na repartición de faenas dos traballos diarios, nos deberes e obrigacións repartidos segundo sexos e idades; ata as leis comerciais reafirmaron con diferenciais distinto valor social as aptitudes do “ser masculino” e “feminino”, mesmo no acceso a profesións , cargos e postos de responsabilidade civil. As represións en contrario eran fortes.

E ti máis?

Pasaron 48 anos desde a CE7, un éxito de duración cronolóxica para unha Constitución española. Cantos máis fan falta para que o “e ti máis” de moitos políticos compita para indicar que nas súas filas –sexa quen sexa o que teña o poder- existe unha defensa indubitable dos dereitos das mulleres á súa dignidade integral en igualdade cos homes? Nas abundantes pequenas liortas actuais entre Gobierno e oposición, alguén debería explicar como a coincidencia alternante de denuncias de abusos sexuais non valla para isto, senón para dicirse de todo e bordar un tempo mediático en que aporrear os escanos gritando “dimisión” provocase o afecto de novos votantes, fronte ao adversario. Seguindo refráns indolentes, dan a entender, con todo, que este tipo de asuntos non ten emenda e que non cren na eficiencia dun maior control interno dos ardores machistas, nin en que un sistema educativo digno, ben xestionado para ser tal, axudaría a eliminar estas secuelas de xénero. Falan diso burocraticamente -porque o pide o guión- e, sen entusiasmo ningún, o 18 de febreiro, ante o caso do DAO da Policía Nacional, os protestóns da actual oposición –cada vez máis próximos a VOX- nin advertiron que non reaccionaran ante casos denunciados baixo a súa xestión. Con máis dun caso vivo en Comunidades como a madrileña, representaron unha estrañeza que, con balbordo e simulacros hipócritas, cumpría co seu partidista expediente moral.

Un superficial percorrido dos últimos anos de díxome díxomes habidos na  alternancia política, nestes asuntos e noutros en que mediaron o diñeiro e a corrupción, obriga a lembrar que cantos chegaron a xuízo público –aínda que só se contasen os que ten na súa axenda a Xudicatura- abondan para ver que Política e Moral van a miúdo por sendas contrarias e fan máis caso a Maquiavelo que a Aristóteles ou a Spinoza. É verdade que non todos os políticos son iguais, pero tamén o é que, en demasiadas estratexias dalgúns, existe unha clara contradición; tan inmorais son que, cando pasan o filtro democrático do voto nunhas eleccións, pretenden estar exentas de toda análise sobre os seus modos de entender o ben ou o mal. Cando están en fase de conquistar poder non é pouco perceptible entre as abstraccións conceptuais que propagan, e nas súas estratexias provisionais tamén lles estorba esta dicotomía, pero se tocan poder acomódana  sistémicamente a canto lles estorbe. A análise das políticas dos gobernos, os seus líderes e ministros ou conselleiros, que os historiadores e xornalistas libres realizan nas hemerotecas e arquivos, baséase nos rastros documentais que deixan no que fan ou deixan de facer, no que ignoran e prefiren, no que animan e odian e, ante todo, no que financian co erario público. Iso fala do seu ben e o seu mal –político e moral- e de como non é raro que, ás veces, espante polos  paradoxos que mostra co que din. Neste tempo incerto, empeza a dar medo, como nos anos vinte e trinta.

O estilo fascista dos sempre descontentos contra canto incumbe ao benestar da xente quere darlle un envorco e desencoraxa a quen quere ser cidadán con dereitos na súa vida e traballos. A desestabilidade do benestar logrado en normativas e servizos comúns -que grandes medios e plataformas dixitais ao seu servizo contribúen a xerar-, robotiza o tempo libre de maiores e pequenos. Proporciónalles desinformación acompañada de sentimentos e afectos adictivos, e dá ás a quen trata de que non haxa máis moral que a do vello capitalismo, abafador dos máis débiles. Neste contexto, racharse as vestiduras ante a violencia sexual de “os malos do adversario”, parece demandar aquiescencia do voto a vicios flagrantes en Sanidade, Educación ou Vivenda, tan dependentes da xestión das Autonomías.

TEMAS: Dereitos e Liberdades.- Democracia e Demagoxia.- Violencias contra as mulleres.- Desestabilización democrática.- Moral e Política.

MMC.- (19.02.2026)

A paisaxe que conformou o río Besós acumula moita historia

 Está feito de necesidades e cabreos desatendidos case sempre, salvo por aqueles que non perderon a inquietude por unha sociedade mellor.

 Antes de desembocar en San Adriá, leva ese nome desde Montmeló –no Vallés- durante 17 kms. dun  territorio en que abundan mostras residuais da historia española e catalá, sobre todo dos anos cincuenta ata hoxe. As transformacións, abandonos, continuidades e cambios que documentan son de gran interese para entender canto realmente avanzamos. “Avanzar” é dicir axuizando e, igual que o que sucede nas análises da xeografía humana de calquera territorio, sopesando as ideas, decisións, actuacións e abandonos de modelos de convivencia e modos de estar na Terra, unha cultura que, a miúdo, foi contraria á sa convivencia.

O que en 2024 contou O 47  sobre Torre Baró, e o que, en 2025 contaron as Historias do Bo Val sobre un barrio moi próximo, Vallbona, construído por outros inmigrantes do sur na periferia barcelonesa, mostra en formato cinematográfico, galardoado en distintos festivais, o que, mentres esas barriadas crecían, contaban os libros de Francisco Candel sobre Lles altres catalans,  ou os máis humorados e non menos críticos de Ignasi Rise, cando era perigoso contar o que pasaba cando, nos anos setenta, os que chegaran de fóra xa eran máis que os de Barcelona. Similares documentos, non só en fotografías antigas ou en cinema como o de Berlanga, manexan quen se interesa por como eran as periferias dun Madrid que apenas alcanzaba o que, ao Leste , sería o barrio de Moratalaz, mentres crecían Entrevías e o Pozo do Tío Raimundo máis ao Sueste. As súas pescudas poden estenderse ao sucedido, a diversa escala, desde antes de 1953 en case todas as capitais de provincia. Ás súas periferias, na medida en que crecían a industrialización e os servizos, foron chegando familias que viviran a subsistencia rural. Esas mesmas familias, xa nos noventa, viron chegar xentes doutros países, atraídas por similares afáns de mellora das súas vidas.

A urbanización crecente do país coincidía cos anos do desenvolvismo, en que a americanización de España, internacionalizaba os seus asuntos na ONU e a OCDE, e facilitaba as políticas USA para Europa e o Mediterráneo. O que contan Marcel Barrena e José Luis Guerin, sen ser exclusivo da contorna do Besós, é metáfora do que pasou en moitos outros lugares de España. Torrebaró e Vallbona non son unha illa florida entre raíles de ferrocarril ou no medio da nada, senón restos colaterais do esquema desarrollista que primou desde 1953 no imaxinario colectivo de variados grupos non só españois, senón tamén noutros de variado perfil cultural. Atrapados todos ata o presente -cando as Rodalíes e a Ave pasan impertérritos por aqueles viais con dubidosa sorte-, contemplan como se seguen reestruturando os seus espazos de outrora para adaptarse mellor a expansións  que se programan desde os centros urbanos e económicos, pillen a quen pille por medio. A reiterada reestruturación destas periferias -e non das da xente ben e as súas leiras de recreo- fala de como os habitantes de escaso ou nulo poder na xerarquía social facilita que as reformas urbanísticas posteriores apenas tivesen en conta que puidese ser unha vida máis ou menos feliz en esquinas residuais da marxinalidade, un gran documento, con todo, do que puido ser e non foi o soño de moitas persoas. Venos agora sometidos á administrativa indiferenza de recualificacións de terreos, e aburridos tipos de vivendas emerxidas despois.

Barrios, escola e IA

En ambas as películas tamén se fala de escola e, un pouco, do que nela sucede. A de Torrebaró, xorde da determinación que se impuxeron desde mediados dos anos sesenta ata avanzados os anos setenta –os da LGE de Villar Palasí- as asociacións veciñais, en que persoas como a protagonista Carmé Vilá -que pasara  por un convento antes de ¡ comprometerse na alfabetización das mulleres e nenos que chegaban alí- tiveron un relevante papel vertebrador. A educación en Vallbona corresponde á universalización oficial da escolaridade, en que fillos e fillas de inmigrantes ucraínos súmanse a plurais capas de migrantes anteriores. Situacións de bulliyng  e desprezo supremacista cóanse nas conversacións das adolescentes como algo que torce a sa convivencia que, a pesar da diversidade de procedencias dos veciños, parece que –na memoria dos maiores- nunca existise: todos estrañan a axuda mutua, a unión colaborativa contra canto burlaba a súa dignidade.

A transición cronolóxica entre o que sucede nunha e outra película fai ver que, as carencias que había en ambos os espazos semiurbanos -veciños e con similares orixes e configuración-, difiren aínda que integren unha mesma historia de esperanza. Agora ben, se o entrevisto en ambas  quere lerse desde as esixencias que, no momento actual, exponse para que o alumnado teña un recordo valioso do seu paso polo sistema educativo, universal e obrigatorio, parece claro que a mera escolarización -sen unha educación digna- non satisfai esta aspiración. Doutra banda, habería que ter en conta que lembrar o pasado sen atender a como se transformou sen corrixir as carencias que tivese, queda en algo museístico, moi apto para a turistificación pero inválido para seguir traballando en darlle sentido á obrigatoriedade da escola ata os 16 anos. Se, ademais, manipúlase o pasado culpándoo dos novos problemas sobrevindos, desprézase o esforzo de quen traballou duramente en que fose mellor e, así mesmo, o de quen non perdesen o afán polas utopías soñadas naquelas etapas.

Quen vise estas dúas cintas podería comprobar como, tamén en espazos marxinais, a escola transpira conexión con canto acontece na súa contorna. A súa función democrática ante o alumnado esixe, de modo especial en distritos urbanísticos desas características, recursos e docentes ocupados en capacitalos para decatarse e participar autonomamente, como cidadáns responsables, no que sucede. Ese dereito , contravido tantas veces cos grupos sociais máis débiles, ten nos dispositivos dixitais -principalmente móbiles e tabletas-, un reto que, se non se atende, pode impedilo. A oferta que diversas plataformas tecnolóxicas fan a nenos e adolescentes de programas, relatos e xogos, ao dispor de calquera usuario, fai que poidan “matar o tempo” acelerando as súas neuronas ante calquera ruindade para dicir “gústame ”. No canto de axudar a qu  constrúan un futuro digno, eses mecanismos dixitais iniciaron, alleos aos menores, un competitivo baile coa escola que pode marxinala totalmente. É, por tanto, gran obrigación de quen rexe as políticas escolares que, consonte a Fiscalía Xeral do Estado, prime o dereito dos nenos e nenas a crecer nunha contorna segura, e que lles mereza realmente a pena a protección e coidado que reciben na súa escola ou colexio.

TEMAS: Dereito á educación.- Universalidade educativa.- Plataformas dixitais.- Educación crítica.- Políticas e recursos escolares.

MMC (17.02.2026)

Guerra cultural e madricentrismo educador

MAGA crece en Madrid –e outras Comunidades- moi motivada por razóns económicas e, por suposto, simbólicas.

 Make America Great Again (MEIGA)- é dicir, “que EEUU volva ser grande de novo”-  foi un lema político empregado por Trump na súa campaña electoral de 2016; ademais de ser visible nas gorras, encabezou os orzamentos federais naquel mandato lexislativo e volveu ao auxe desde 2024. Os seus antecedentes inmediatos, máis matizados, estiveron nas campañas demócratas de Clinton en 1992, na da súa muller Hillary en 2008, e tamén no “si se pode” da de Barack  Obama en 2009. Pero o creador do lema foi o partido republicano en 1979, cando retrocedía a hexemonía americana: Let´s Make America Great Again. REAGAN ´80. Donald Trump popularizouno entre os americanos que o levaron de novo á Casa Branca e, tamén, entre moitos americanizados doutras partes do mundo. Non se ha de esquecer, con todo, que, co asasinato de Bob Kennedy o 06.06.1968, quedou enterrada a esperanza no “mundo mellor” que defendía o mellor dos Kennedy. No seu país preferiron unha versión conservadora do reverso do dólar, cuxo deseño proclama desde 1935: The United States of America recoñece que In God we Trust, no  novus ordo saeculorum desde 1776, independizados de Inglaterra.

César Baldaccini,(1965). El dedo pulgar

Con motivo do 250º aniversario dese acontecemento, a presidenta da Comunidad de Madrid, para conmemorar que USA siga sendo “o principal faro do mundo libre”, concedeulle a medalla internacional por traballar “a favor da Hispanidade”. Entregaralla a algún representante oficial do Gobierno de Trump que pase por Madrid e, para que non caiba dúbida do seu oportunismo, asiste, na residencia de Trump en Florida , á  The Hispanic Prosperty Gala-, aplaudindo que se ocupe de “poñer fin aos narcoestados que os ditadores de ultraesquerda están a implantar”. Os reproches non se fixeron esperar, e ela non dubidou en dicir, entre outras lindezas, a quen llos facía que eran uns “frustrados” por pretender “illar” a España. Pero delatárase ao usar o presente do verbo “ser” de modo que o “faro” fose o que non é, e tivo que oír que “sempre estaba do lado equivocado da Historia”: a súa parcialidade inclinábaa sempre do mesmo lado. Nas consideracións previas a esta concesión honorífica, non tivo en conta a “cultura MAGA” de Trump, contraditoria cos Dereitos Humanos, o Dereito Internacional, a inclusión do cambio climático na cooperación multilateral ou a soberanía de terceiros países. Á corte de Ayuso non lle importou a maneira que ten Trump de entender  a “liberdade” ou a súa “providencia” absolutista para as empresas americanas, ou como defendendo os seus intereses pola forza reproduce, ao seu antollo –ad libitum-, ao rei francés Luís XIV. Tampouco lles molesta que o seu supremacismo sexa tal que dea igual ser mexicano, venezolano, iraniano, palestino, groelandés, ou europeo en xeral, para que quen non siga os seus ditados se decate pronto, dun ou outro modo, da súa capacidade represora. Tiñan, dentro de USA, os exemplos do ICE ante inmigrantes non ilegais, e contra manifestacións de pluralidade tolerante para convivir e entenderse; en poucos meses, foron múltiples desde Minnesota a Texas, e en calquera cidade, universidade ou institución solvente –incluso o Supremo, ou a Reserva Federal-, en que asomara alguna discrepancia teórica ou práctica co seu ego supremo. Por iso, a alegación da presidenta dos madrileños dicindo que non era a Trump a quen homenaxeaba, senón a EEUU, non é crible. Javier Milei confirma que os seus esquecementos de como a actual administración americana conculca dereitos e maneiras respectuosas de educación con quen non comparten as súas ideas, reafirma a inclinación das súas propias decisións en Madrid e no rumbo que imprime ao liderado de Feijóo desde  a rúa Xénova, cada vez máis propicio a VOX.

A exaltación do que manda

Como na maioría, nesta conmemoración pesa moito a ansiedade de que unha “memoria imposta” -acorde coas decisións que se toman na sede da antiga Dirección Xeral de Seguridade, na Porta do Sol- sexa un escaparate dos intereses do ayusismo. Fronte a toda documentación en contrario, invisibiliza os lados escuros da súa xestión, sobre todo en servizos públicos como Sanidade, Educación e Vivenda, onde fai e refai -ao modo trumpista-, múltiples facetas de vida de cantas persoas conviven en Madrid. A atracción desta cidade para xentes diversas residía en que ninguén se sentía estraño; poucos naceran nela e, segundo repetía Umbral, non pasaba de “poblachón manchego”, onde “a barra de pan debaixo do brazo ” indicaba proximidade e proximidade amigable: ninguén preguntaba a ninguén de onde era, e todos sabían que, para saír adiante, debían axudarse. Os anos sesenta e setenta non foran amables, e o mellor modo de defender “a liberdade” era pelexar de xeito conxunto para poder expresarse sen necesidade de ser tan “intelixentes” como demandaba La Codorniz aos seus lectores. Desde que a “liberdade” trumpista frecuenta o discurso de Ayuso, Madrid é calquera cousa, e non falta quen diga que xa é “Miami-dous”. Foi sucedendo desde o ano 53, en que o pacto cos americanos non só trouxo consigo bases militases en plena Guerra Fría. Tras a Coca-Cola, intensificouse a americanización da vida económica, cultural e social, como intuíu Berlanga en Benvido Mr. Marshall, e os intereses providenciais dos americanos estiveron moi ben atendidos e vixiados en España, mesmo en reformas como a da EXB e o BUP en 1970. 

En 2025, a “guerra cultural” que se libra en EEUU, atopou moitos aliados en España, dispostos a que a versión trumpista de MAGA invada e erosione as conquistas democráticas, máis ou menos fráxiles, dos españois. Retrotraen a “orde do mundo” aos tempos en que falar de dereitos sociais e laborais ou de igualdade era perigoso e, para implantar de novo aquela mentalidade, acosan a Gobernos  inestables, non arranxan nada, pero insultan a cantos tratan de construír unha racionalidade que facilite a convivencia. O seu proxecto, asociado a plans internacionais, pretende seducir a grupos amplos de discrepantes coa poderosa axuda dos donos das plataformas dixitais que, masaxean as súas neuronas a fin de que reclamen xefes “redentores” e os voten. Esta imitación de Joseph Goebbels, axudada por sectores confesionais de diversa crenza, branquea a súa estratexia acorde en que hai que eliminar “o mal”. Na escola, namentres, é dubidoso que quen defende “os dereitos dos nenos” poidan facelo ou tentalo. Hai casos de censura á introdución de maneiras democráticas nas aulas e a xestión dos recursos, ao modo que fai Madrid, sobre todo desde 2003, non é propicia.

TEMAS: Cultura MAGA.- Trumpismo/Ayusismo.- Recursos públicos.- Intereses privados.- Educación común e Democracia.

MMC (13.02.2026)

O fluxo dixital da información e a escolarización

A súa poderosa presenza na cultura actual urxe a unha reconsideración do papel democratizador da escola

 A proposta de Sánchez o pasado día tres de febreiro, na inauguración do World Governments Summit, non se refería ao grao en que a IA, robotizando o tempo laboral, fai que o sistema produtivo se despersonalice máis. Simplemente anunciou medidas regulatorias que, fronte aos abusos das grandes plataformas dixitais, garantisen unha contorna dixital segura, democrática e respectuosa cos dereitos fundamentais. Abondou que mencionase o control de acceso dos menores de 16 anos ás redes, e a censura de contidos ilegais de odio e polarización política, para armar un bo balbordo. Avanzar de maneira coordinada nunha regulación eficaz das Redes sociais suscita gran hostilidade. Se ante outras iniciativas na UE, en Bélxica, Australia e Francia, o peso dos lobbys do campo dixital –proporcional ao negocio que xoga no sector- foi brutal, acábano de reiterar algúns dos seus donos contra o presidente español, e púidose ver tamén como líderes políticos de aquí, celosos uns polo anuncio, e obscenamente contraditorios outros polo PIN parental, secundan o colonialismo trumpista. Acábano de confirmar a retirada de apoio financeiro da Comunidad de Madrid ao Círculo de Belas Artes e o “perdón” de débeda a empresas sanitarias privadas, capítulos de como “os panos de mesa soñan con ser mantel” desde 2003, en que o “tamayazo” deu nome a ensaios anteriores, en que os recortes do público proporcionan recursos ao capitalismo “extractivo”.

Como descoido, o acontecido entre Educación e tecnoloxía tampouco é novo; os docentes xa denunciaban problemas antes da IA e, con máis ou menos présa, as Autonomías empezaron polo fácil: prohibir o móbil en horas escolares. Onde se avaliou esta medida, veríase unha redución significativa de tensión e ansiedade. En moitas familias, con todo, non parece crecer a atención ás maneiras de robotizar as vidas dos seus vástagos: non saben ou non queren vixiar as súas maneiras de entreterse e “ler”. Esa incomodidade favorece que os algoritmos das plataformas dixitais rendibilicen os abusos e artimañas narcisistas de moito usuarios, sexan novos, adultos ou mediopensionistas.

Información, coñecemento e semianalfabetismo

Non é fácil reconducir pautas “culturais” que, sobre todo os máis adolescentes, entenden como “o máis natural”. En todo caso, se non se regulan, a vida democrática –por alta que pareza- será máis fráxil. Os propio EEUU -onde radica a matriz deste negocio multinacional- é bo exemplo de como se pode deteriorar, e poñer en grave risco, o leal funcionamento institucional da soberanía popular ou a representatividade do sistema electoral. Os caprichosos “éxitos” do actual ocupante da Casa Branca -dentro e fóra do país- están a ser postos en cuestión por moitos observadores, mentres as poderosas plataformas dixitais ocultan a “mala conciencia” que o seu relato xera en moito americanos. A súa mediación exhibicionista culpa, en cambio, a cantos ven inxusto e inmoral as coaccións de canto decreta e ordena.

O sentido da vida -diversa e tolerante- está en cuestión; estao máis unha educación que equipare a todos desde a infancia. Neste “tempo líquido” en que, segundo dicía Zygmunt Bauman en 2007, andamos, non só o traballo, senón a educación, pode ser máis oca do que nunca foi, e non acreditable como algo seriamente valioso. Aquel sistema en que se promovía obediencia a canto estaba ben atado conta con influencers encantados de que a “liberdade de tomar unha caña” estea guiada por catro ou cinco ambiciosos da primacía na lista de Forbes e en ver quen chega antes a Marte. A neofeudalización que promoven ten quen a acolla. Lograda a escolarización universal, moito mozos e mozas acaban Secundaria cun “ilustrado” semianalfabetismo que a tecnoloxía informativa non corrixe, pero pode potenciar. O Informe PIRLS confirmou en 2023 que, ao final de Primaria, había unha comprensión lectora máis baixa que na media de países da OCDE e resto da UE. Algo similar repite o Monitor da Educación e a Formación 2025, de Eurydice , que sinala, á beira dunha taxa de abandono escolar prematuro do 13%, un 24,4% entre os que aos 15 anos non adquiriron un nivel básico de lectura, e un 27,3% non o consegue en matemáticas; ademais, en comparación coa UE, os de alto rendemento son poucos.

Creceu o PIB, pero o nivel de pobreza é dos máis altos. Desde 2008, sucesivas crises trouxeron máis desencanto ás clases medias, a fenda social aumentou e o ritmo da desigualdade compásase cunha escolarización inapropiada. Sen medidas coherentes para corrixila, ese mundo elemental e primario da exclusión que reproduce a escola vai a máis na medida en que este sistema escolar, coidadoso de “liberdade de elección de centro”, refórmase, pero non se reestrutura a fondo. E se non atende a como circula hoxe diferencialmente a información entre o seu alumnado, a que a IA fai fluír polas redes propicia de modo “divertido”, sen necesidade de que se entenda, a polarización ideolóxica e diversos abusos, sen achegar coñecemento nin convivencia democrática.

TEMAS: Educación común.- Circulación da información.- Coñecemento,- Convivencia.- Redes sociais.

MMC (11.02.2026)

.

Empeza a ser difícil que o sentido do que facemos non estea robotizado

O fluxo da tecnoloxía dixital, secundado pola burocratización da vida, xa condiciona case todos os aspectos da vida.

 

É cada vez máis frecuente que aparezan en conversacións coloquiais referencias á IA. A súa facilidade para avanzar traballos de certa rutina apura proxectos operativos en gran variedade de asuntos e, mesmo, aconsella remedios e solucións para tratar problemas moi variados. O seu sistema operativo, nutrido de gran cantidade e amplitude de información ten, mesmo, sobrada capacidade para configurar unha harmonización de sentido. Se o usuario ten unha perspectiva global, en que encadrar esa mecánica, pode sacarlle moito partido sen complicarse a vida, como pode comprobarse nas versións estandarizadas, ao alcance en calquera móbil. Confírmano os equipos de investigación complexa, necesitados de moito máis megabytes para procesar secuencias de información, en que as múltiples variables a considerar permitan relacionar causas e efectos dalgún fenómeno ou predicir modelos de comportamento, sexan de tipo estritamente físico ou, máis aleatorios, sobre comportamentos humanos.

 Gedeón, Semanario Satírico. Tardes del Congrieso Ano II, Núm 33 do 25 de xuño de 1896

Con todo, os malos usos xeran inconvenientes. En todos os sectores de actividade, tras as diferenzas ou coincidencias críticas, non poucas son de clase; non é igual o xuízo que lle merezan a un alto executivo, que ha de rendibilizar ao máximo a produción do que sexa ao mínimo custo, que o que diga un obreiro que, segundo vaia o ritmo da empresa, pode quedar fóra de xogo ao implementarse un sistema dixitalizado ao que lle sobre persoal. Pero, ademais, nas entrañas da IA, á marxe desta perspectiva, hai aspectos que afectan a todos. Este instrumento tecnolóxico pode axudar ou estorbar a convivencia colectiva, esixe unha regulación que evite a súa degradación mediante abusos diversos. Urxe, por tanto, a unha conversación democrática, afastada de ruídos máis aptos para a confusión que para a transparencia.

Distinguir o ourego no monte

A IA, asociada ao tráfico de comunicación nas redes sociais e á fácil dispoñibilidade dos móbiles en todas as idades, pode entorpecer en nenos e adolescentes a súa autonomía persoal, condicionándoa baixo aparencia de liberdade, diversión e facilidade de entretemento. Multiplicou os problemas de bullying en colexios e escolas, que asociados aos que xera o acceso ao porno, a desinformación e as trolas -que propagan grupos e empresas interesadas no seu consumo-, evidencian carencias das familias e do sistema educativo. O malo non é que algúns tabús atopasen un modo de transgredir regras curriculares e conductuais distintivas do “neno malo e do neno bo”, que dicía Mark Twain, senón o dano causado ás sinapses neuronais para procesar a información que trasladan, só comparables á nadería que condenan tamén ás persoas adultas, ao manipulalas en cuestións relevantes. Por exemplo, qué merece a pena comprar e consumir; qué hábitos desenvolver en situacións dubitativas como poida ser a do voto democrático ou, sobre todo, qué pensar e opinar, qué criterios seguir para poder escoller e decidir de maneira autónoma.

Deixarse levar polas proposicións que solapadamente induce –de modo nada inocente- o uso das redes sociais, ata facer parecer que algo concreto é o mellor a defender ou facer, está na esencia da relación da IA coa aprendizaxe das persoas. Dito doutro xeito, que neste debate o inocente é o que cre que os instrumentos tecnolóxicos son neutros, non albergan intereses detrás e que apareceron para que haxa máis harmonía na Terra. Os algoritmos que os gobernan teñen capacidade sobrada para transmitir predeterminados rumbos aos usuarios. Calquera pode comprobalo a pouco que faga unha procura nunha gama de produtos; antes de que caia na conta, propoñeralle determinadas compras nese mesmo segmento e que non se canse en investigacións. Por contra, no que incumbe a reclamacións -administrativas ou de calquera xénero-, as desviacións de respostas substitúen co seu silencio ou lentitude á queixa de Mariano José de Larra sobre o “Volva vostede mañá”.

Talvez sexa urxente advertir que o sucedido en Estremadura, e onte mesmo en Aragón –á inversa de Portugal-, aconselle repensar que aconteceu no pasado recente e no máis sobrepasado. Mentres os actores da vida política recalculan a súa posición nos afáns dos votantes –sen parar de disputar sobre si mesmos-, no taboleiro xeopolítico hai movementos de fondo que obrigan a manterse espertos para ver como os algoritmos da razón matemática rendibilizan a escura utilidade de “que inventen eles” (Continuará).

TEMAS: Intelixencia artificial.- Utilitarismo pragmático.- Razón social.- Autonomía persoal.- Liberdade positiva e negativa.

MMC (09.02.2026)

  

Comparecencias banalizadoras do debate político

A pedagoxía do principal candidato ao cambio de Gobierno segue polo camiño de recortar a verdade  e, se cadra, tamén recursos públicos.

 A recente presenza de Núñez Feijóo na Comisión sobre xestión da DANA valenciana durante máis dun ano, deixou claro que os seus ruidosos adeptos asentían ao que dicía e corroboraban os seus desvíos verbais e xestuais para contrapreguntar a quen o interrogaba. No espazo da soberanía popular evidenciou hábitos que consolidara antes de chegar a Madrid en febreiro de 2022. A súa gran infidelidade ao que  dixo ao principiar o seu liderado na C/ Xénova, confirmou a quen criticaba que os relatos que articulara o palabrerío do DOGA (Diario Oficial de Galicia) e a prensa amiga,  non reflectían o que fora a súa xestión desde que empezara a ser recorrente lembrar a súa entrada en política, a causa do derrame de chapapote na Costa da Morte en novembro de 2002. Ao remodelarse a Xunta, a súa elevación a conselleiro de Política Territorial, en xaneiro de 2003, tiña como pano de fondo o Nunca Mais que Fraga trataba de contrarrestar cun Galicia mais que nunca. Hoxe, o valor das ideas que transmiten as súas palabras oriéntano os máis intolerantes do seu partido que, deitados á ultradereita, buscan que se acelere a fraxilidade do Goberno central. A súa campaña electoral permanente non alumou a éxtase do balcón de Xénova que soñara en xullo de 2023, e insiste no ensimesmado enfado monologante, compasado por rudos teloneiros inspirados en maneiras  trumpistas.

 

Esta comparecencia era unha réplica das que promoveu, sobre todo no Senado, para lucir suposta supremacía moral. As eleccións comunitarias actuais sonlle propicias, pero desatinados cálculos como a ocultación ao redor da DANA lastran a súa ansiedade por presidir o Goberno de España. Creu que debía actuar como adoita facer nas preguntas ao Gobierno os mércores, e as súas poses, a contrafío da suposta modosidade galaica, contraviñeron as mitificadas calidades que lle precedían cando substituíu a Casado. Desvelaron, máis ben, a súa dispoñible docilidade ao que diten quen o sostén, ocupados en que a vida democrática sexa o máis esmorecente posible. Na súa comparecencia, tanto primou esa colonización da súa estratexia, que a súa solidariedade cos damnificados de Paiporta e a Horta Sur desviou canto puidese aclarar por qué sostivo á fronte da Comunidade Valenciana a Carlos Mazón antes de que a presión popular o obrigase a dimitir. Ninguén se decatou tampouco das razóns polas que cedeu a que esta dimisión conlevase un cómodo afastamento de investigacións xudiciais sobre responsabilidade. Feijóo procurou nesta sesión que prevalecese a escuridade amentando asuntos que culpasen ao Gobierno central; o seu método, apropiado ao enfrontamento, botou man de ETA, contratempos do ferrocarril e asuntos que, desde a moción de censura do 01.06.2018, salpicasen aos seus adversarios da rúa Ferraz.

Guía de lectura

A exemplaridade do perfil político de Feijóo atrincheira na nada toda perspectiva crítica. Aínda que non é único, a súa comparecencia o pasado dous de febreiro facilita entender como certas pertinacias erosionan a democracia de todos. Ao día seguinte, cando Sánchez, nun anuncio supostamente rompedor desde Dubai, dixo que España prohibiría o acceso dos menores de 16 anos ás redes sociais, volveu ao seu e, de inmediato , replicou que xa el o propuxo e que deberían pagarlle o Copyright. Entre díxomes díxome que adoitan seguir a estas maneiras de ser orixinal en política, o líder do PP desaproveitou de novo unha magnífica ocasión para mostrar altura. Deixou pasar que Elon Musk, o señor neofeudal que, atento ao desaxuste de ganancias que a medida puidese reportar aos seus monopolios, insultou ao presidente de España, e Feijóo non se preocupou do interese que puidese ter a medida ante os problemas do abuso dixital, nin defendeu a soberanía nacional que está en xogo. Foi esta reincidencia a que motivou que quen segue o cursus honorum deste político galego lembrasen a súa creatividade á fronte da Xunta, alienante en moito asuntos e silenciada en canto a  que limitou silenciosamente vidas que serían  mellores de arbitrar medios para coidalas. Por demais, esta comparecencia, ao poñer en primeiro plano o papel de actores que algúns políticos desempeñan na madrileña Carrera de San Jerónimo, fixo lembrar o entusiasmo finxido de cantos mostran, despois de  hipotéticos éxitos en xestión política, o pago recibido en recoñecemento para escalar máis poder.

O posposto itinerario que cooptó a Feijóo cara a responsabilidades maiores, ocluido polo cómputo de escanos parlamentarios, esixe acerto en sintonizar todas as dereitas hispanas. Para deixar de ser xefe da oposición, conta co favor –sempre provisional- de quen o exalte. O seu poder mediático, xurídico, económico e ata cultural, conxuráronse para ver se o logra, e o do outro día é parte do intento de acelerar que as poliédricas fragmentacións existentes permitan unha conxunción rápida, antes das eleccións xerais. Ante a asiduidade coa que lle poñen diante un micrófono e un atril, cada vez aparenta malgastar máis entusiasmo en manexar, sen pudor nin asomo de contradición, vellos clichés, que emprega para para axuntar o que sexa. Non cae na conta de que, recortado por ter que conformarse, reduce o valor das palabras que usa. Cando, entre outras, menciona por exemplo a “cultura cristiá”, limítaa a costumismos banais, deixando traslucir que o aprendido en “colexio de pago” válelle para suxerir afinidades que substancien os verdadeiros valores que guían o seu grao de obediencia Tampouco parece importarlle que o emprego deste recurso ante os satisfeitos co sobo do aconfesionalismo, teña nas súas filas serios competidores que, por caraduras que sexan, utilizan con idéntica  fórmula de márketing sentimentos relixiosos dos cidadáns.

Camus, rebelde contra o absurdo que vía en actitudes que seguiron á IIGM, deostou en “A noite da verdade” (1947) a quen “esquece os deberes e a dignidade da súa profesión para converterse en insultadores”. Os cidadáns, espectadores de tan antipática astucia como observan nestas comparecencias, parlamentarias ou non -mesmo cando explican supostos acosos sexuais nas súas filas-, disputan sobre as raposerías pedagóxicas que padecen os seus ollos e oídos.

TEMAS: Debate político.- Conversación democrática.- Goberno/Oposición.- Verdade democrática.- Moral e Política.

MMC (06.02.2026)

Elitismos pedagóxicos e segregación educativa

A exemplaridade de educadores  como Pepe Domínguez Rodríguez debería ser máis coñecida para que o sistema educativo fose máis democrático

En marzo de 2022, este profesor de instituto recibiu no Ateneo de Madrid, con motivo do seu falecemento, unha sentida homenaxe póstuma de compañeiros e amigos. Alpuxarreño do sur de Granada, nos seus case 90 anos de vida tivera tempo para coñecer ben España e, tamén, partes do estranxeiro, como Bélxica, onde o enviaron nos seus anos mozos a estudar. Podía orientar a súa vida cara ao aristocratismo pedagóxico da verdade, pero de aí en diante -e máis desde aquel Concilio Vaticano II-, estaría sempre ao lado dos pobres. Pero en contacto cos emigrantes, os aínda frescos recordos da España rural fixéronlle descubrir alí a orientación dunha “vocación”, que xa non iría polos camiños que lle trazaran nun seminario. A súa preocupación por un mundo máis xusto levou a unha historia de vida co optimismo de cantos, naqueles anos, trataron de contribuír desde a crenza cristiá en diversas partes do mundo -como Chile- a que a “liberación” fose posible.

Cando empezou a traballar nun centro educativo público xa fora un líder social relevante dentro da HOAC e, desde antes da Transición, mostrara no activismo educador da editorial ZYX -fundada en 1963- gran competencia para xerar conciencia democrática. Tivera, ademais, ocasión de calarse, no canto de contrariar o que decidirían os bispos en 1979. Aquel artigo seu nun monográfico do Boletín da HOAC: Noticias Obreiras, do 15-02.1976, sobre o paso que debía haber “da escola católica á escola laica”, causou balbordo. O nacionalcatolismo púxose á defensiva en revistas como Jus canonicum e Dereito e Persoa en 1979, e os supostos doutrinais -inspirados na Divini illius Magistri, de 1929 - seguiron practicando unha “liberdade educativa” remisa á ILE e a súa contorna, impoñendo desde os Acordos co Vaticano o confesionalismo “aconfesional” do artg.27 da CE78. Pepe Domínguez reorientou entón o seu compromiso, experiencia e extenso cultivo dunha gran ansia de saber cara ao traballo por un ensino común. 

A súa “vocación”, ademais do estimulante recordo que deixou en boa parte do alumnado -e en moito/as docentes-, estendeu a múltiples frontes o firme tesón con que orientaba as súas inquietudes. Son moitos os que o viron traballando pola “Alternativa Democrática para o Ensino” entre 1975 e 1976, en sindicatos de clase como UXT e CCOO, en asociacións como o Colectivo Luzuriaga, en Escola Aberta -o movemento de renovación pedagóxica de Xetafe- desde 1985 ou na Fundación Anxo Llorca. Así mesmo, á parte de varios libros de estudo, moitos artigos, conferencias e cursos impartidos, o abundante material analítico que deixou documenta a súa gran capacidade para situar os asuntos, antes de tratar de encamiñalos ao mellor servizo social da educación. Boa parte quedou inédita, pero o pasado día 31, de novo no Ateneo, os seus íntimos presentaron dous libros póstumos que sintetizan o seu pensamento: a Transformación sociocultural en que está a Historia humana, e a urxencia dunha Educación ético-crítica para que non descarrile. Ambos condensan a súa constancia socarrona, sempre crítica coas imposturas do aristocratismo elitista, excluínte de universalizar unha educación digna. As últimas páxinas ditounas pouco antes de morrer , pero gran parte dos motivos da súa tese de doutoramento -defendida cum laude aos 84 anos- está neses dous tomos.

Sobre a “vocación docente” de Pepe

A relación entre “vocación” e educación é frecuente. Moitos docentes da xeración de Pepe, cando oían a dirixentes de diversa especie esta invocación -supostamente laudatoria do modo de educar -, sabían que era un modo de ocultar carencias do sistema. Quen como el pasaran por seminarios ou colexios relixiosos, oírana para urxilos nunha “misión” cuxas directrices marcaban os bispos. Nos anos sesenta e setenta, moitos daqueles colexiais e seminaristas empezaban a traballar como docentes no sistema educativo, e ao escoitar a palabra “vocación” aludindo ao seu novo traballo -supostamente laico-, experimentaron como lles repetían a mesma mensaxe. A propia lexislación lembraba a mestres e profesores a súa “vocación” e, asombrados, viron que, en circuítos civís, ser bo ou malo -ser expulsado ou ser promovido- seguía dependendo a miúdo da aceptación calada de “superiores” xerárquicos. Ter “vocación docente” nun oficio de poucos recursos e discutible aprecio da parte contratante, era conformarse e, sobre todo, coartar toda capacidade crítica. Unha elite continuista do despotismo ditaba qué se debía ensinar e cómo; a “vocación” do docente, obediente e traballador, seguía sendo a do paidagogos grego, unha especie de escravo acompañante dos nenos. Talvez reflicta aínda esa imaxe o que varios decanos de Pedagoxía reclaman dous anos para o máster de educación, nos que insuflar “vocación docente” a quen, sen que haxa un aceptable estatuto, opten a ser profes.  

Pepe Domínguez non se ocupaba de ser exemplar neste aspecto. Esixía o esencial do que quixera ser a escola republicana, inspirada na Escola Nova, Lorenzo Luzuriaga (1921), Giner dos Ríos e Cossío. Falaba sempre -opportune et importune- de “corpo único” e “ciclo único”. Moito o malentendían, pero insistía, consciente de que aí estaba unha das claves da universalidade escolar valiosa para todos; por iso era incansable respecto á formación e trato que o sistema educativo debía proporcionar a un profesorado que se ocupase do alumno. A “vocación” de Pepe -se se quere empregar este termo no seu mellor sentido- non deixou, en cambio, en acompañar a quen ansiou que a súa capacidade de pensar fose respectada. De silenciar as inquietudes que lle suscitaban as diversas formas de segregación que vía nas aulas, fose compensado con recoñecementos diversos, pero perseverou na solidariedade coas necesidades dos mortais comúns. As súas reiteradas propostas a prol dunha sociedade equitativa e plural requirían unha escola que non estivese ao servizo da clase dominante e que, polo tanto, fóra única, laica e obrigatoria. E non encomendaba o seu logro a un futuro que non chegaba, pois sabía que, desde a Constitución de Cádiz, tocou esperar unha educación pública ben atendida. Grazas, Pepe, pola túa coherencia!

TEMAS: Vocación docente.- Profesionalidade e voluntariedade.- Estrutura do sistema educativo.- Políticas educativas.- Educación común.

MMC (02.02.2026)

Antes da CE78, a educación non era libre nin universal.

Desde entón, unha xenerosa liberdade de mercado erosiona a calidade da súa universalidade, e escurece qué deber ser educar 

O artg. 27.2 da CE78 expuxo o dereito de todos a unha educación atenta  ao “pleno desenvolvemento da personalidade humana”. De todos os xeitos, na inevitable duración subxectiva do tempo, en que pasado e presente coexisten, só confundindo cronoloxía e tempo vivido, é comprensible que a educación carencial que moito xeracións tiveron antes de 1978 siga limitando a dignidade da universalización escolar.

Nas decisións sobre escolarización anteriores a 1931, sumadas ás que rexeron as escolas españolas desde 1936, sen os mestres debidos e dotadas dun  tradicionalismo confesional, rexeu o que o Juan de Mairena criticaba: “mentres menor sexa o número dos aspirantes á cultura superior, máis seguros estarán eles [os partidarios do ‹aristocratismo cultural›] de posuíla como privilexio”. Moito docentes de hoxe, cansos de parsimonias e incumprimentos –que detectan informes recentes-, concordan coas Confesións de Agustín de Hipona S.IV d.C.), en que “hai moito tempo que falo do tempo e que este moito tempo non é senón un traxecto do tempo”, ata ignorar “que é o tempo”. A maioría recoñécese no que dicía Celso Emilio Ferreiro nos anos sesenta: Se dixese que si/ que todo está moi ben,/que ou mundo está moi bon.. / Entón sería o intre/ de falar seriamente. Os máis animosos lembran a Nina, o personaxe galdosiano de Misericordia  (1890), que clamaba: “Digo que non hai xustiza, e para que a haiga, soñaremos todo o que nos dea a gana e soñando, un supoñer, traeremos acá a xustiza”.

Deste cariz é o entusiasmo de asociacións docentes -“vocacional”, como din algúns decanos de Pedagoxía, para ocultar que é deontología profesional-, en lembrar a incidencia que deban ter na educación asuntos como o xenocidio de Gaza, decisión premeditada -inspirada nunha lectura fundamentalista da Biblia-, e acompañada doutros atentados contra o dereito internacional en diversos países. O neocolonialismo de EEUU –e as súas variantes non menos inquietantes en Rusia ou China- ten seguidores tamén en España. A súa mentalidade neoliberal, acusando a quen leve estes asuntos ás aulas de activismo “político”, provocou varios incidentes con profesorado consciente das esixencias da  Paideia na Polis democrática. Censuras “políticas”, como as que impoñía a “Formación do espírito nacional” non lles faltaron, nin lles van a faltar. Noutros ámbitos da vida sociocultural, mediática e literaria, a pesar de a CE78, tamén persisten relatos, terminoloxías e conceptos pedagóxicos –ligados ás maneiras informais de acompañar os procesos de ensino-aprendizaxe-, en que exemplos concretos de conculcación dos Dereitos Humanos, como pode ser o caso de Gaza -ou , na historia española, o acontecido ao proxecto escolar republicano-, elúdense e esfuman con fórmulas equidistantes, cando non se poden ocultar.

Perplexidade

Esa atención non é parte sólida da real “plenitude de desenvolvemento da personalidade”e, cando crece a conciencia dos límite da supervivencia da especie humana na Terra, é grave. A cuestión de fondo é se é xusta a igualdade de trato, ou se ha de prevalecer o capricho duns poucos. De pouco vale que o xenocidio de Gaza suscite a mesma repulsa que Adorno sentía en 1955: “escribir poesía despois de Auschwitz”, era “un acto de barbarie”. Nin que Günter Grass -sobrepasada a súa relación adolescente co nazismo-, tamén escribise en 1992 ,“despois de Auschwitz”, o seu “discurso da perda”, ao que volveu en 1999, cando recibiu o premio Príncipe de Asturias. A lista de cantos lamentaron a perda de humanidade que transmitiu o ocorrido naqueles campos de exterminio, debese ser maior en España, onde, ademais de instaurarse máis de 290 campos de concentración contra quen loitou pola democracia republicana, o xeneral Weyler inventou este instrumento de castigo en 1896, contra os anticolonialistas cubanos. Da perplexidade que xerou esta historia de supremacismos violentos, tamén Javier Muguerza deixou constancia en 1990: “Que porvir –se preguntaba- agarda á razón humana despois de Auschwitz (e do Gulag ou Hiroshima), despois da morte de Dios, despois do ocaso da relixión sobrevindo coa modernidade?”  

Tras o acontecido en Gaza, volve ser difícil reclamar o que  Unamuno, nunha festa de repartición de premios en Ourense, expuña en 1903: “fagamos da patria unha escola, e de cada escola unha patria”.  Lars Gustafsson, pola súa banda, adentrándose no voluntarismo dun exprofesor a piques de morrer, facíao repetir na Morte dun apicultor (2006): “Empezamos de novo”. Algo así  haberán de facer cantos queiran lograr unha escola común, valiosa para todos.  Foron demasiados anos sen falar do que importa -e implica- que toda a poboación teña unha educación digna, ocupada no que fai falta para que todos teñan acceso ao saber. As políticas administrativistas estiveron máis interesadas no logro de “obxectivos” e “competencias” adecuadas ao “capital humano” que convén ao crecemento desarrollista. Talvez por iso, en 2008 –en plena crise-  Daniel Pennac preguntábase en Mal de escola: “Quen me salvou a min da escola, senón tres ou catro profesores?” O “corpus” lexislativo dominante desde 1812 mostra ben a estrutura e recursos deficitarios con que se dotou sempre a educación pública. A pouca ou nula formación que –máis aló do mimetizado dos seus profesores- proporcionouse aos docentes para educar, é significativa. E máis o é o papel do Estado desde o Concordato de 1851, reiterado en 1953 e causante de que un catolicismo pouco cristián protagonizase unha película da que, en 1979, realizouse o remake dos Acordos co Vaticano. Con estas vimbias,  construíuse unha suposta “calidade” e “ideario” educativos de “os selectos”, segregados dos demais cidadáns con outras condicións escolarizadoras, unha diferenza que, desde antes de nacer, xera nestes últimos abundantes motivos de “fracaso ” e “abandono escolar”.

Ás políticas educativas actuais, ocupadas en liberalizar o público, estórballes  que o xenocidio de Gaza preocupe ás asociacións e sindicatos dos educadores. Salvo situacións contadas, en que docentes comprometidos co seu traballo proporcionan instrumentos críticos ao alumnado, os amos do mercado contan co pouco interese dos xestores do sistema por que teña un sentido cidadán, crítico e aberto. Carlos Bousoño, que viviu en Oviedo os rigores da cruzada político-educativa do 36, explicouno en 1997: “Ten que haber un erro na conta,/un roto no calcetín, unha trampa no xogo:/ ás nosas costas alguén bebe todo o alcol de/a dita e emborráchase ata caerse:/ alguén se fai ás agachadas co trigo da/colleita e a dozura das significacións/… 

TEMAS: Dereitos Humanos.- Segregación e xenocidio.- Ultraliberalismo.- Políticas sociais.- Educación común.

MMC (30.01.26)