Elitismos pedagóxicos e segregación educativa

A exemplaridade de educadores  como Pepe Domínguez Rodríguez debería ser máis coñecida para que o sistema educativo fose máis democrático

En marzo de 2022, este profesor de instituto recibiu no Ateneo de Madrid, con motivo do seu falecemento, unha sentida homenaxe póstuma de compañeiros e amigos. Alpuxarreño do sur de Granada, nos seus case 90 anos de vida tivera tempo para coñecer ben España e, tamén, partes do estranxeiro, como Bélxica, onde o enviaron nos seus anos mozos a estudar. Podía orientar a súa vida cara ao aristocratismo pedagóxico da verdade, pero de aí en diante -e máis desde aquel Concilio Vaticano II-, estaría sempre ao lado dos pobres. Pero en contacto cos emigrantes, os aínda frescos recordos da España rural fixéronlle descubrir alí a orientación dunha “vocación”, que xa non iría polos camiños que lle trazaran nun seminario. A súa preocupación por un mundo máis xusto levou a unha historia de vida co optimismo de cantos, naqueles anos, trataron de contribuír desde a crenza cristiá en diversas partes do mundo -como Chile- a que a “liberación” fose posible.

Cando empezou a traballar nun centro educativo público xa fora un líder social relevante dentro da HOAC e, desde antes da Transición, mostrara no activismo educador da editorial ZYX -fundada en 1963- gran competencia para xerar conciencia democrática. Tivera, ademais, ocasión de calarse, no canto de contrariar o que decidirían os bispos en 1979. Aquel artigo seu nun monográfico do Boletín da HOAC: Noticias Obreiras, do 15-02.1976, sobre o paso que debía haber “da escola católica á escola laica”, causou balbordo. O nacionalcatolismo púxose á defensiva en revistas como Jus canonicum e Dereito e Persoa en 1979, e os supostos doutrinais -inspirados na Divini illius Magistri, de 1929 - seguiron practicando unha “liberdade educativa” remisa á ILE e a súa contorna, impoñendo desde os Acordos co Vaticano o confesionalismo “aconfesional” do artg.27 da CE78. Pepe Domínguez reorientou entón o seu compromiso, experiencia e extenso cultivo dunha gran ansia de saber cara ao traballo por un ensino común. 

A súa “vocación”, ademais do estimulante recordo que deixou en boa parte do alumnado -e en moito/as docentes-, estendeu a múltiples frontes o firme tesón con que orientaba as súas inquietudes. Son moitos os que o viron traballando pola “Alternativa Democrática para o Ensino” entre 1975 e 1976, en sindicatos de clase como UXT e CCOO, en asociacións como o Colectivo Luzuriaga, en Escola Aberta -o movemento de renovación pedagóxica de Xetafe- desde 1985 ou na Fundación Anxo Llorca. Así mesmo, á parte de varios libros de estudo, moitos artigos, conferencias e cursos impartidos, o abundante material analítico que deixou documenta a súa gran capacidade para situar os asuntos, antes de tratar de encamiñalos ao mellor servizo social da educación. Boa parte quedou inédita, pero o pasado día 31, de novo no Ateneo, os seus íntimos presentaron dous libros póstumos que sintetizan o seu pensamento: a Transformación sociocultural en que está a Historia humana, e a urxencia dunha Educación ético-crítica para que non descarrile. Ambos condensan a súa constancia socarrona, sempre crítica coas imposturas do aristocratismo elitista, excluínte de universalizar unha educación digna. As últimas páxinas ditounas pouco antes de morrer , pero gran parte dos motivos da súa tese de doutoramento -defendida cum laude aos 84 anos- está neses dous tomos.

Sobre a “vocación docente” de Pepe

A relación entre “vocación” e educación é frecuente. Moitos docentes da xeración de Pepe, cando oían a dirixentes de diversa especie esta invocación -supostamente laudatoria do modo de educar -, sabían que era un modo de ocultar carencias do sistema. Quen como el pasaran por seminarios ou colexios relixiosos, oírana para urxilos nunha “misión” cuxas directrices marcaban os bispos. Nos anos sesenta e setenta, moitos daqueles colexiais e seminaristas empezaban a traballar como docentes no sistema educativo, e ao escoitar a palabra “vocación” aludindo ao seu novo traballo -supostamente laico-, experimentaron como lles repetían a mesma mensaxe. A propia lexislación lembraba a mestres e profesores a súa “vocación” e, asombrados, viron que, en circuítos civís, ser bo ou malo -ser expulsado ou ser promovido- seguía dependendo a miúdo da aceptación calada de “superiores” xerárquicos. Ter “vocación docente” nun oficio de poucos recursos e discutible aprecio da parte contratante, era conformarse e, sobre todo, coartar toda capacidade crítica. Unha elite continuista do despotismo ditaba qué se debía ensinar e cómo; a “vocación” do docente, obediente e traballador, seguía sendo a do paidagogos grego, unha especie de escravo acompañante dos nenos. Talvez reflicta aínda esa imaxe o que varios decanos de Pedagoxía reclaman dous anos para o máster de educación, nos que insuflar “vocación docente” a quen, sen que haxa un aceptable estatuto, opten a ser profes.  

Pepe Domínguez non se ocupaba de ser exemplar neste aspecto. Esixía o esencial do que quixera ser a escola republicana, inspirada na Escola Nova, Lorenzo Luzuriaga (1921), Giner dos Ríos e Cossío. Falaba sempre -opportune et importune- de “corpo único” e “ciclo único”. Moito o malentendían, pero insistía, consciente de que aí estaba unha das claves da universalidade escolar valiosa para todos; por iso era incansable respecto á formación e trato que o sistema educativo debía proporcionar a un profesorado que se ocupase do alumno. A “vocación” de Pepe -se se quere empregar este termo no seu mellor sentido- non deixou, en cambio, en acompañar a quen ansiou que a súa capacidade de pensar fose respectada. De silenciar as inquietudes que lle suscitaban as diversas formas de segregación que vía nas aulas, fose compensado con recoñecementos diversos, pero perseverou na solidariedade coas necesidades dos mortais comúns. As súas reiteradas propostas a prol dunha sociedade equitativa e plural requirían unha escola que non estivese ao servizo da clase dominante e que, polo tanto, fóra única, laica e obrigatoria. E non encomendaba o seu logro a un futuro que non chegaba, pois sabía que, desde a Constitución de Cádiz, tocou esperar unha educación pública ben atendida. Grazas, Pepe, pola túa coherencia!

TEMAS: Vocación docente.- Profesionalidade e voluntariedade.- Estrutura do sistema educativo.- Políticas educativas.- Educación común.

MMC (02.02.2026)

Antes da CE78, a educación non era libre nin universal.

Desde entón, unha xenerosa liberdade de mercado erosiona a calidade da súa universalidade, e escurece qué deber ser educar 

O artg. 27.2 da CE78 expuxo o dereito de todos a unha educación atenta  ao “pleno desenvolvemento da personalidade humana”. De todos os xeitos, na inevitable duración subxectiva do tempo, en que pasado e presente coexisten, só confundindo cronoloxía e tempo vivido, é comprensible que a educación carencial que moito xeracións tiveron antes de 1978 siga limitando a dignidade da universalización escolar.

Nas decisións sobre escolarización anteriores a 1931, sumadas ás que rexeron as escolas españolas desde 1936, sen os mestres debidos e dotadas dun  tradicionalismo confesional, rexeu o que o Juan de Mairena criticaba: “mentres menor sexa o número dos aspirantes á cultura superior, máis seguros estarán eles [os partidarios do ‹aristocratismo cultural›] de posuíla como privilexio”. Moito docentes de hoxe, cansos de parsimonias e incumprimentos –que detectan informes recentes-, concordan coas Confesións de Agustín de Hipona S.IV d.C.), en que “hai moito tempo que falo do tempo e que este moito tempo non é senón un traxecto do tempo”, ata ignorar “que é o tempo”. A maioría recoñécese no que dicía Celso Emilio Ferreiro nos anos sesenta: Se dixese que si/ que todo está moi ben,/que ou mundo está moi bon.. / Entón sería o intre/ de falar seriamente. Os máis animosos lembran a Nina, o personaxe galdosiano de Misericordia  (1890), que clamaba: “Digo que non hai xustiza, e para que a haiga, soñaremos todo o que nos dea a gana e soñando, un supoñer, traeremos acá a xustiza”.

Deste cariz é o entusiasmo de asociacións docentes -“vocacional”, como din algúns decanos de Pedagoxía, para ocultar que é deontología profesional-, en lembrar a incidencia que deban ter na educación asuntos como o xenocidio de Gaza, decisión premeditada -inspirada nunha lectura fundamentalista da Biblia-, e acompañada doutros atentados contra o dereito internacional en diversos países. O neocolonialismo de EEUU –e as súas variantes non menos inquietantes en Rusia ou China- ten seguidores tamén en España. A súa mentalidade neoliberal, acusando a quen leve estes asuntos ás aulas de activismo “político”, provocou varios incidentes con profesorado consciente das esixencias da  Paideia na Polis democrática. Censuras “políticas”, como as que impoñía a “Formación do espírito nacional” non lles faltaron, nin lles van a faltar. Noutros ámbitos da vida sociocultural, mediática e literaria, a pesar de a CE78, tamén persisten relatos, terminoloxías e conceptos pedagóxicos –ligados ás maneiras informais de acompañar os procesos de ensino-aprendizaxe-, en que exemplos concretos de conculcación dos Dereitos Humanos, como pode ser o caso de Gaza -ou , na historia española, o acontecido ao proxecto escolar republicano-, elúdense e esfuman con fórmulas equidistantes, cando non se poden ocultar.

Perplexidade

Esa atención non é parte sólida da real “plenitude de desenvolvemento da personalidade”e, cando crece a conciencia dos límite da supervivencia da especie humana na Terra, é grave. A cuestión de fondo é se é xusta a igualdade de trato, ou se ha de prevalecer o capricho duns poucos. De pouco vale que o xenocidio de Gaza suscite a mesma repulsa que Adorno sentía en 1955: “escribir poesía despois de Auschwitz”, era “un acto de barbarie”. Nin que Günter Grass -sobrepasada a súa relación adolescente co nazismo-, tamén escribise en 1992 ,“despois de Auschwitz”, o seu “discurso da perda”, ao que volveu en 1999, cando recibiu o premio Príncipe de Asturias. A lista de cantos lamentaron a perda de humanidade que transmitiu o ocorrido naqueles campos de exterminio, debese ser maior en España, onde, ademais de instaurarse máis de 290 campos de concentración contra quen loitou pola democracia republicana, o xeneral Weyler inventou este instrumento de castigo en 1896, contra os anticolonialistas cubanos. Da perplexidade que xerou esta historia de supremacismos violentos, tamén Javier Muguerza deixou constancia en 1990: “Que porvir –se preguntaba- agarda á razón humana despois de Auschwitz (e do Gulag ou Hiroshima), despois da morte de Dios, despois do ocaso da relixión sobrevindo coa modernidade?”  

Tras o acontecido en Gaza, volve ser difícil reclamar o que  Unamuno, nunha festa de repartición de premios en Ourense, expuña en 1903: “fagamos da patria unha escola, e de cada escola unha patria”.  Lars Gustafsson, pola súa banda, adentrándose no voluntarismo dun exprofesor a piques de morrer, facíao repetir na Morte dun apicultor (2006): “Empezamos de novo”. Algo así  haberán de facer cantos queiran lograr unha escola común, valiosa para todos.  Foron demasiados anos sen falar do que importa -e implica- que toda a poboación teña unha educación digna, ocupada no que fai falta para que todos teñan acceso ao saber. As políticas administrativistas estiveron máis interesadas no logro de “obxectivos” e “competencias” adecuadas ao “capital humano” que convén ao crecemento desarrollista. Talvez por iso, en 2008 –en plena crise-  Daniel Pennac preguntábase en Mal de escola: “Quen me salvou a min da escola, senón tres ou catro profesores?” O “corpus” lexislativo dominante desde 1812 mostra ben a estrutura e recursos deficitarios con que se dotou sempre a educación pública. A pouca ou nula formación que –máis aló do mimetizado dos seus profesores- proporcionouse aos docentes para educar, é significativa. E máis o é o papel do Estado desde o Concordato de 1851, reiterado en 1953 e causante de que un catolicismo pouco cristián protagonizase unha película da que, en 1979, realizouse o remake dos Acordos co Vaticano. Con estas vimbias,  construíuse unha suposta “calidade” e “ideario” educativos de “os selectos”, segregados dos demais cidadáns con outras condicións escolarizadoras, unha diferenza que, desde antes de nacer, xera nestes últimos abundantes motivos de “fracaso ” e “abandono escolar”.

Ás políticas educativas actuais, ocupadas en liberalizar o público, estórballes  que o xenocidio de Gaza preocupe ás asociacións e sindicatos dos educadores. Salvo situacións contadas, en que docentes comprometidos co seu traballo proporcionan instrumentos críticos ao alumnado, os amos do mercado contan co pouco interese dos xestores do sistema por que teña un sentido cidadán, crítico e aberto. Carlos Bousoño, que viviu en Oviedo os rigores da cruzada político-educativa do 36, explicouno en 1997: “Ten que haber un erro na conta,/un roto no calcetín, unha trampa no xogo:/ ás nosas costas alguén bebe todo o alcol de/a dita e emborráchase ata caerse:/ alguén se fai ás agachadas co trigo da/colleita e a dozura das significacións/… 

TEMAS: Dereitos Humanos.- Segregación e xenocidio.- Ultraliberalismo.- Políticas sociais.- Educación común.

MMC (30.01.26)

Pasaron 49 anos desde que asasinaron os Avogados de Atocha

 Convén lembrar con Paul Eluard, o autor de Poesía e verdade (1942), que “se o eco da súa voz se debilitase, pereceremos”.

A Fundación que mantén o recordo dos avogados laboralistas premiou o pasado sábado a mulleres que reclamaban xustiza e Dereitos Humanos en diversas partes do mundo. O eco daquel grupo de mozos demócratas alcanzou así a unha Asociación de Mujeres Saharauis, ás mulleres afgás “Esperanza de liberdade”, e ás Avoas e Nais de Praza de Maio, pendentes de recuperar aínda a máis de 300 nenas e nenos roubados pola ditadura cívico-militar arxentina entre 1976 e 1983. Estas mulleres, por circunstancias sociopolíticas similares ás que -dous anos despois da morte de Franco- propiciaron a “Matanza de Atocha”, destacaron en soster, no medio de grandes riscos e silencios, a esperanza en que a memoria, a verdade e a xustiza poñan nas súas vidas un mínimo de dignidade equitativa, sen medo a perder a vida no intento.

No acto conmemorativo destacou un documental de Marta Arribas, que percorría os anos tardofranquistas seguindo a vida dunha familia obreira. Coser e loitar céntrase nas loitas de mulleres que traballaban en fábricas téxtiles como Induyco S.A., cuxas condicións laborais e protocolos organizativos, dentro e fóra do horario laboral, empezaron a ser vixiados pola policía. As máis indóciles coñeceron a Dirección Xeral de Seguridade (nos sotos da actual sede de goberno da Comunidad de Madrid, na Porta do Sol), e non faltaron xuíces dispostos a que os cárceres tivesen abundantes inquilinas. A coincidencia daquelas protestas, folgas e manifestacións coas que pululaban noutras fábricas da España industrial e universitaria, permitiu ver cómo se artellou o nacemento de Comisións Obreiras como sindicato de clase, e obxectivo a reprimir. O Proceso 1001, que o TOP iniciou en 1972, sumado á serie reivindicativa de variadas asociacións populares, logrou que a sacrificada loita no tallo, a rúa e os despachos de avogados -como o do da c/ Atocha 55- abrisen unha fenda na bunkerizada transición de Arias Navarro e, con Suárez, chegou a legalización do sindicato que lideraba Marcelino Camacho. Pasaran 20 anos ata o 27 de abril de 1977, desde que ,na clandestinidade, iniciara en xaneiro de 1957 os primeiros pasos nas minas da Camocha (en Xixón). Desde o 18 de xullo de 1936, a conta xa sobrepasaba os 40 anos; a CE asinaríase o 27.12.1978.

A fatiga de materiais

A coxuntura sociopolítica actual, tanto a escala internacional como nacional e autonómica, propicia repensar o presente; á calor daquel recordo, advírtese a fatiga de materiais con que se construíu a democracia. O tempo obxectivo, o do Universo e a súa velocidade, relativa segundo Einstein, éo máis desde a óptica da súa duración subxectiva dos recordos de ilusións, logros e fracasos en que transcorrese a vida de cada cal. A cantos viviron as fórmulas absolutistas e ditatoriais da convivencia humana, coas limitacións que causaban a “a liberdade” e equidade de trato mutuo, non lles cabe na cabeza que a comprensividade do tempo vivido acumule tanta soberbia e ignorancia como traducen tantos relatos de suposta historia do realmente acontecido. Non entenden que puido pasar para que moitos dos seus fillos e netos discutan os valores que inclinaron as súas loitas coa grisura que, en todos os aspectos da vida, pensaban inamovible e eterna. Menos comprenden que sexan poucos os líderes políticos -internacionais, nacionais, autonómicos e ata municipais- empeñados en mellorar a liberdade conquistada. Parécelles estraña a mutación que os leva a frear e dificultar que -máis aló da caña de cervexa e as tapas do bar- os dereitos e liberdades de todos atopen cumprimento completo.

A medias en tantas cousas, terminaba o ano 2025, e unha persoa das persoas vivas máis comprometidas na conquista das liberdades constitucionais, escribía: “Mañá, será o último día dun ano de mala xente, de malísimos recordos que oxalá este ano que vén saque o mellor de cada un e fagamos entre todos un mundo mellor…”. Apenas pasaron 24 días de 2026 e, se estivésemos en época romana, deberiamos facer ofrendas aos deuses lares para que fosen propicios e, se o xiro ao redor do sol nos tocase cando a cultura europea era de cristiandade, seguramente fixésemos exvotos a diversos santos protectores. Neste tempo cambiante, en que trata de impoñerse un imperialismo neocolonial, secundado por cipayos ás ordes de amos prepotentes, os santos laicos do despacho de Atocha, 55, ensinan que, para que sexa verdade a escultura do abrazo, deseñada por Juan Genovés para a praza de Antón Martín, hai que rescatar a gran cantidade de persoas. O semianalfabetismo raíña nun mundo en que circula moita información, pouco coñecemento e menos sabedoría. Crece o número de crentes en que rebelarse contra a inxustiza é atributo de ultradereitistas, donos da liberdade.

Crecen os que pensan que a loita de clases é un conto trasnoitado e que, desde Trump -e secuaces- todo o monte é ourego; a subxectividade da duración temporal vivida parécelles idéntica á de sempre e que as circunstancias actuais non difiren doutras épocas. Pero para cantos decidisen ser como entendan que deben ser, o risco de perder os dereitos e liberdades conseguidos é grande. Haberá que malgastar máis intelixencia e valentía para que non pasen de minoría os partidarios de guiarse por informacións que nada teñen que ver co que beneficia ao ben común. Celso Emilio Ferreiro dicía en Longa  noite de pedra  (1962), que había que “volver empezar”, e o mesmo replicaba Lars Gustafsson na Morte dun apicultor (1978).

TEMAS: Transición democrática.- Avogados de Atocha.- Liberdade democrática. Dereitos Humanos.- Memoria e Historia.

MMC (25.01.2026).

A educación democrática pugna por sobrevivir

Foi a obsesión de Luís Gómez Llorente, significado defensor dela desde antes da redacción do artigo 27 da CE78.

O pasado día 15 de xaneiro algúns amigos lembraron a súa morte o 05.10.2012 e homenaxeárono no Ateneo madrileño. Desde 1979, en que o XXVIII Congreso do PSOE reconfigurou a traxectoria do Pablismo cara a un interclasismo pragmático, que se xustificase por unha xestión eficiente, Luís afastouse dos cargos do seu partido e ocupouse en esclarecer e reforzar unha ética política que contribuíse á educación democrática, Orientar a convivencia dunha cidadanía plural esixía a dignidade dun ensino común, equitativa para todos e coherente coa xustiza distributiva. Como sindicalista de FETE-UXT e docente en diversos centros de Ensino Medio, optou por traballar neste  tramo educativo, consciente de que nel xógase boa parte do futuro sociocultural da colectividade, se se axusta a este paradigma.

Luis Gómez Llorente

O ocorrido desde nas políticas educativas desde antes da Transición ten suficiente percorrido para avaliar distancias e logros desde o soñado por docentes coma el; neste presente, outras xeracións viven problemas similares aos que lle preocupaban. Antes do devandito Congreso, contribuíra a que vise a luz pública, en xaneiro de 1976, unha Alternativa Democrática ao Ensino. Este documento, aprobado pola maioría do Colexio de Doutores e Licenciados de Madrid, reprobaba o que dera de si a contrarreforma da educación franquista. Como outros que tamén se fraguaran en debates colectivos, por exemplo en Valencia , mostraba como, desde José María Pemán, pasando por Martínez Esteruelas -o do peche da Universidade de Valladolid en febreiro de 1975-, con Carlos Robles Piquer a Educación seguía ostentando corenta anos de antimodernidade. Os valores que, como casa de todos, debía ter, eran os que o PSOE de Lorenzo Luzuriaga, seguindo á ILE, incluíra na CE31. A esa calidade dunha escola democrática -lembrada por Mariano Pérez Galán, no Ensino na  IIª República (en 1975)-, engadíanse demandas dun profesorado minorizado.

De 1977 a 2026.

En outubro  de 1977, a incapacidade do sistema para escolarizar a todos quedaría certificada nos Pactos da Moncloa. Na etapa constituínte, Gómez Llorente tivo oportunidade de defender ideas de “a alternativa” na redacción  do artg. 27 da CE78 e na súa posterior aprobación no Congreso de Deputados. Pero, como escribiu a revista Educar(NOS ) no seu nº 4 de 2016, Luís, “home de pacto durante a Transición política, resultou perigoso para a Igrexa española e, para o seu PSOE, tamén”. E quedou case só “como corresponde aos grandes, sexan mestres ou profetas”: a Igrexa “fuxía da súa alternativa socialista ao ensino como do diaño, e o Partido fuxiu do seu izquierdismo republicano e marxista”. Despois das eleccións do 82, con todo, non faltou nunca quen lembrase que podería ser un gran ministro de Educación: a Igrexa tería un magnífico interlocutor, e a Educación de todos un pacto duradeiro en que as relacións entre a “liberdade” educativa e a súa “equidade universal” fosen as debidas. No seu lugar, desenvolveuse unha “historia interminable” de desacordos que, como lembraron Manuel de Puelles e Antonio Viñao, entre outros, continúa pugnando polo control privado da Economía política do sistema educativo, e a alternancia conflitiva das normas que aplicaron a CE78 non remediaron o empobrecemento de “a educación común”, como consta en: Caderno de queixas sobre o artg. 27 (Editorial Morata, 2018).

O ensino da Relixión, sumada á contaminación dun “aconfesionalismo” moi confesional na xestión dos orzamentos do Estado, coarta capítulos esenciais como a formación do profesorado ou currículos moi connotados. Nas enquisas últimas, a escola sobrevive  como sistema colonizado e discriminador. Non é o que quería Luís. Coas súas propostas, o corpus lexislativo aforraríanse nove leis orgánicas, máis ocupadas en defender trincheiras políticas que na autoestima do alumnado. O sistema educativo, con todo, estaría mellor preparado para afrontar un presente en que o trumpismo ten poderosos imitadores; xestiona máis dun 70% do orzamento educativo e desde as Comunidades, -en fase agora mesmo de eleccións- é probable, que o populismo ultra acelere a deterioración da educación común. Quen manipula a “liberdade” do artg. 27 para xerar tensión social, posibilitan que os doctrinarismos impidan dialogar e acordar.

Con todo, Gómez Llorente creceu en estima ao paso destes 14 anos. Moitos o lembran crente e aducen -entre outras-, a disposición ritual do seu funeral. Da distancia o oficialismo de moitos coma el, quedou constancia antes dos Acordos co Vaticano (1979). Sempre defendeu con firmeza unha educación común, laica e non proselitista, que non impedise o coñecemento do “feito relixioso” como   fenómeno histórico, e a súa formulación segue sendo pertinente para este presente-futuro, que non é o que sostiña desde antes de ser parlamentario. Aínda andaba pola Cámara Baixa e Francisco Umbral víao no País (15.02.1982), como “o home con pipa do socialismo español”; “o socialista de esquerdas (que cousas hai que dicir hoxe, para entenderse) fuma, sinxelamente, a pipa da verdade”. Segundo Umbral, naquela pipa ardía, “cun rescoldo de revolución, o ouro da  xustiza distributiva, o incenso da utopía socialista e a mirra do seu propio carisma”; imaxinábao na varanda do barco do seu grupo parlamentario, meditando con pipa sobre o rumbo o itinerario das mareas, igual que o capitán Ahab en Moby Dick, “mentres os seus compañeiros de pasaxe e tripulación pensaban nun cargo”.

A enteireza da súa singradura, rebelde en Toulouse ante Indalecio Prieto en 1961, xa quedara varada seis meses no cárcere de Carabanchel en 1962, a causa do seu compromiso na ASU (Agrupación Socialista Universitaria). Comentábao un colega docente, que o acompañou naquela cela, e quixen entrevistalo para Escola en 201 0; Pepe Segovia, fiel discípulo seu, pediullo nun café próximo á súa casa en Chamberí e, para non traizoar a súa memoria, só accedeu a escribir o que fixese falta. Nos seus escritos e, de modo especial, en Escola Pública comunitaria (Laia, 1981) está a súa bitácora do roteiro que esta deberá seguir: se alcanza a ser cívica, participativa e laica, será -como el quería- plenamente democrática.

 

TEMAS: Luís Gómez Llorente.- Transición democrática da escola.- Artigo 27 da CE78.-Democracia educativa.- Liberdade educativa universal.

MMC (17.01.2026)

O ano 2026, nada máis empezar, non resolve a cadratura do círculo

Encolle o ánimo que Trump non pare de mover o taboleiro do seu país e do mundo entre tantos seguidores.

 

Como adolescente hiperactivo, ansioso por deixar pegada aos seus 79 anos, o seu xogo, en aparencia aloucado, vai colocando as súas pezas onde máis lle convén á súa estratexia neocolonial. Á Bolsa non lle parece mal e non atopa demasiada resistencia en moitos ambientes. As súas proclamas primeiras sobre o Golfo de México, Panamá e Groenlandia parecían só retórica banal e enseguida viñeron ensaios máis precisos en Oriente Medio apoiando a Netanyahu e aos petrodólares árabes para complexos turísticos en Gaza. Agora, o que acaba de facer en Venezuela desconcertou máis a propios e estraños por explicar que o que máis lle importaba era o petróleo e as terras raras. A democracia podía esperar, pois o labor extractivo duraría anos. Por se a puidese compaxinar, a premio Nóbel de 2025 iniciou unha peregrinación –empezando polo Vaticano- por ver de que vai a trampa visual, e a Academia Sueca está a pensar se en 2026 premiará o autoproclamado pacifista de oito guerras e máis conflitos.

 

                                                O rapto de Europa segundo Vidal Souto

Namentres –como xa se dixo nesta columna-, a Real Academia Española,  recoñeceu á palabra “arancel” como a máis usada en 2025 e, entre as que a seguiron en frecuencia, está tamén “trumpismo”, neoloxismo válido para referirse ás ideas, estilo e políticas asociadas a Donald Trump. En minúscula ¡e sen comiñas, fala do seu populismo conservador, con retórica hipernacionalista e mitos antiprogresistas. Tras os dous termos está unha historia non improvisada desde a súa primeira campaña electoral. Con ela alcanzou o liderado republicano USA en 2016 e, desde entón, o seu desinhibición converteuse en táctica exitosa con decisións que contraveñen gran parte do establecido. Como analizou Maya Kandel no seu Trump e o Trumpismo: unha primeira aproximación (2025), tras o show que constantemente representa ante as masas, tamén hai unha redefinición do conservadurismo con ingredientes evanxélicos brancos e fundamentalistas católico. Nesta combinación da dereita americana, neoreaccionarios diversos e achegas da dereita tecnolóxica, están Heritage Foundation, o Instituto Claremont, NatCon, Fundación Edmund Burke, o fundador de Paypal e Palantir, o movemento MEGA e multimillonarios investidores en Sillicon Valley, Elon Musk e os seus medios. Diversos teóricos do movemento nacional-conservador, que se uniron a Trump xa na primeira lexislatura, pertencen ao elitismo intelectual e, en 2024, lograron que votantes das clases traballadoras, das clase medias e populares, se sentisen representados coa súa oferta ao sentimentalismo antisistema. A principal división que agora existe en EEUU entre demócratas e republicanos sería, segundo Kandel, a que marca o nivel educativo.

 

En 2026, o xogo de Trump , co seu narcisista estilo vulgar, e a súa personalidade de triunfante negociador implacable, con solucións simplistas para todo, está a facer do taboleiro internacional un xogo de nenos. Cuba e Groenlandia –ademais de Irán- parece que vaian ser as seguintes pezas con que entusiasmar aos seus votantes antes das eleccións de medio mandato, o 02.06.2026, en que se elixirá o 34% do Senado e 435 escanos da Cámara de Representantes, ademais de 34 dos gobernadores dos 50 estados da Federación. Pillados por sorpresa, os políticos europeos apúranse a poñer remendos a unha situación en que o “amigo americano” está a mostrar que pode non ser tal se prosegue co seu realismo para frear ao expansionismo da China. Tardarán en recoñecer se teñen ou non capacidade de reaccionar con outra xogada que desbarate a subordinada protección que esixe. A OTAN xa está case rota, o militarismo europeo toma carreira e o restablecemento da mili xa leva 30.000 mozos “voluntarios” en Francia, mentres en España imaxinan un exército de interposición entre Ucraína e Rusia, para cando asinen a paz. En todo caso, a variedade de políticos europeos é tal que, como na Hungría de Viktor Orbán, favorables á desunión europea, aproveitan a necesidade de uniformidade de voto para retardar decisións con criterio propio.

Da decadencia e caída

Ante xogadas como a que Trump expón aos socios de Dinamarca a conta de Groenlandia, “polas boas ou polas malas”, as voces consentidoras de transgresións do dereito internacional e os Dereitos Humanos tamén disentirán dos milagres que trouxo consigo a sucesiva ampliación da primitiva Unión do Carbón e do Aceiro (CECA) desde 1951 –antecesora do Tratado de Roma e a súa Comunidade Económica Europea (CEE) en 1957, da UE actual desde 2002, e as súas posteriores ampliacións. Pronto confirmaremos que, nese tempo, non foi capaz de dotarse de personalidade independente, e de responder á ofensiva que axexa desde EEUU. É o momento de advertir con claridade que é sintomático non ser capaces de ter unha historia común para os escolares, pero será fácil facer unha “Historia da decadencia e caída da UE”, igual que Gibbon escribiu (entre 1776 e 1788) a de Roma ao advertir a gran presenza que o Papado católico seguía tendo na cidade dos Césares despois da “toma da cidade” polas tropas do Reino de Italia en 1870.

Desde España, podemos contribuír moito nesta dirección. O 18% dos españois, segundo enquisa recente, propician que o trumpismo ultra creza. O PP tenlle tanta afinidade que, ademais de cederlle parcelas de poder nas autonomías –en Estremadura están niso-, se lles suman os seus votos a escala nacional serán bos propagadores das ideas de TRUMP sobre o país, o mundo e o que faga falta. O mitinero Feijóo –en competencia con Ayuso- xa o imita imputando ao Gobierno o “comprar o poder” co seu plans reformistas, de financiamento autonómico ou o que sexa. E hai un amplo público receptivo, con longa traxectoria de desafecto como mostra, ademais da Vivenda, o Estudo estatal do sindicato STES: Causa do estado de malestar docente no ensino público non universitario: “Nove de cada dez docentes de centros públicos considera que non existe unha aposta clara pola escola pública fronte á privatización do ensino”. Moitos deixárona, porque a miúdo é imposible dar clase: “un 83% dos profesores ven cada vez máis agresións verbais e físicas”. A degradada situación e o pouco investimento nas aulas fan medrar o número de adolescentes que nin estuda nin deixan estudar, e as súas familias non poden motivalos. En barrios de Madrid e Andalucía ou Murcia, Aragón e Euskadi, é un milagre que algunhas o fagan. Poucas teñen a expectativa na educación que, como conta Peridis (O tesouro do convento caído), tivo a súa familia para que el e os seus irmáns estudasen cando non había onde.

TEMAS: Trumpismo.- Neocolonialismo.- Dereitos Humanos.- Democracia.- Escola común e servizos públicos.

 

MMC (13.01.2026).

A dura invasión de realidade en Venezuela afecta aos Reis Magos

A presenza dos americanos do Norte na gobernanza de Caracas ten pouco que ver coa democracia.

O acontecido o día tres de xaneiro a Nicolás Maduro, preparado con mimo de alta tecnoloxía e disposto con gran riqueza de medios militares, demostrativos de forza e coacción, vai dunha política que bebe de tradicións impositivas ás que Maquiavelo puxo nome, pero xa existían. Só varía o seu grao de obscenidade teatreira, en que o recato non existe nin a posible vergoña pola súa impunidade, como anunciou a Estratexia de Seguridade Nacional do 10 de decembro pasado, en que Trump exhibía as súas prioridades de carácter económico en canto a enerxía e materias primas preferentes. Esas claves de xeopolítica redefinían os intereses vitais USA e os medios estratéxicos para defendelos. En consecuencia, os pretextos do narcotráfico e a suposta defensa da democracia dos venezolanos, descontentos coas políticas que desde Chaves a Maduro rexeron Venezuela desde 1999, non pasan de pretexto propicio para impoñer –unha vez máis- a vella lei da Doutrina Monroe que, en 1823, advertíalles ás potencias europeas que non se involucrasen en colonizar nin intervir en América.

  Vidal Souto, 1980

O lema "América para os americanos" conlevaba que EE. UU. non se implicaría en asuntos europeos. Esta doutrina, con todo, tan activa cando España tivo a súa “crise do 98” –e sobre todo o final da súa presenza en Cuba- pasou de ser, non só barreira  xustificadora da hexemonía estadounidense, senón tamén ferramenta para intervir fóra do seu territorio. Desde 1904, Theodore Roosevelt permitiu a intervención de EE. UU. en conflitos europeos como o da I GM. O da IIª, coas súas derivacións na división do mundo con “a “Guerra Fría” e os seus correspondentes conflitos dentro e fóra de Europa, en Vietnam e en Oriente Medio, conlevaron a súa incesante presenza. En América Latina, tampouco as distintas nacións  se comportaron desde 1898 consonte os designios dos americanos de USA e o sucedido –entre outros lugares e momentos- en Chile ou Panamá, en Arxentina, Cuba, Guatemala e Bolivia, e agora mesmo en Venezuela, mostra a vixencia da doutrina sustentante da decimonónica “diplomacia das cañoneras” como instrumento dun principio de realidade alleo a toda posibilidade dialogante.

Esta repetición do pasado mostra que o acontecido en Venezuela  estes días, sen ser o mesmo que no pasado, parécese moito, como tamén se parecen as repercusións afectivas, nada unívocas nas súas máis inmediatos interesados. O amplo número de venezolanos que, por razóns moi distintas inmigraron a España -e particularmente a Madrid e Tenerife- dá pé para lembrar historias dos anos cincuenta, en que multitude de persoas soñaban con emigrar ao Norte (como chamaban a EEUU), onde imaxinaban que vivirían moito mellor. Os “haigas” dalgúns emigrante, como os obxectos que algúns privilexiados colegas levaban á escola porque algún parente llos enviaba, espabilaban os soños dun mundo que podía ser mellor que o que a autárquica cartilla do racionamento impoñía. Aquelas xeracións tardaron en ver que aquel Pacto de Madrid en 1953 perpetuaba a ditadura franquista. Ata 1978, o leite en po que se repartía nas parroquias, e a Coca-Cola que desde ese ano empezou a fabricarse en Barcelona , testemuñaban os plans de EEUU no Mediterráneo, en plena “Guerra Fría”. A americanización desarrollista esixiu unha nova educación máis actualizada para as necesidades do capital humano necesario para os Plans de desenvolvemento e a LXE ampliou en 1970 a escolaridade ata os 14 anos sen apenas modificar un sistema que se rexía por leis e decretos emanados desde a Xunta Técnica de Burgos desde 1936 e 1938. En pleno tardofranquismo, os estudantes universitarios entoaban o Cara al Vent de Raimon , no canto do Cara al Sol de Juan de Tellería , nas súas aulas unha policía especial vixiaba desde xaneiro de 1968 a detección e represión de conflitos, e nos campus a cabalería de “os grises” brincaba en nome da “democracia orgánica”.

 En perspectiva histórica, o acontecido en Venezuela o pasado día tres de xaneiro non é novo. Con todo, o novo é que a esta última actualización da vella doutrina imperialista, o toque de Trump  engádelle o exhibicionismo que caracteriza as súas maneiras de ostentar poder e arrogancia. O estilo Far-West da rolda xestual que acompañou a declaración á prensa -o que dixo e mostrou el mesmo e o seu equipo máis fiel despois da captura de Maduro- expresa, sen  miramentos diplomáticos, qué interesa preservar fronte a posibles ameazas ao dominio USA. Ese conxunto documenta o final dunha etapa relativamente pacífica para os máis achegados do “hemisferio occidental”, e como a multilateral Declaración Universal de Dereitos Humanos non conta –como xa demostraron en Palestina e en Ucraína-, nin parece que vaian contar tampouco os supostos logros do “Estado de Benestar”. Aquela axenda dos dereitos sociais e as súas institucións senlleiras –que o Plan Bveridge inaugurou en 1942-, ou os “trinta anos gloriosos” que lle asignan algúns libros de texto á súa realización ata 1973, están en declive, na medida en que se impón a axenda ultraconservadora que xestionan con Trump  as extensións da Heritage Foundation tan activas, entre outros ámbitos, no educativo (tamén en España).  

A cuestión perentoria non debería ser se ten razón o coro de Feijóo , Gamarra, Ayuso e Aznar, coas súas contradicións entre os seus desexos e as imposicións do propio Trump, que se levou a Maduro e deixou a Delcy Rodríguez no escaparate do aparello venezolano. Doutra banda, a comedida racionalidade do Gobierno de Sánchez tampouco é tranquilizadora. As urxencias do imperialismo americano fronte ao crecente poder asiático ameazan con xerar inestabilidades como as que trouxeron outras transicións imperiais estudadas por Inmanuel  Wallerstein (O moderno sistema mundial, 4 tomos: 2016) Ás ameazas que se fixeron a Cuba, Colombia ou México na mencionada sesión mediática pode sobrevir pronto a operación final sobre a europea Groenlandia. As razóns serán as mesmas, e non a suposta calidade democrática que os daneses exerzan nesa zona; a veda está aberta: Alea xacta est.

En 1958, Carlos Bousoño, que vivira de cheo os efectos da Guerra Civil, escribiu Invasión da realidade, un libro de poemas posterior aos arrebatos con que expresara as súas impresións primeiras, en que tratou de aprehender a realidade condicionante. Afrontar os desacougos da existencia desde a radicalidade limitante das tristezas e amarguras que non cumpren as mellores esperanzas é a mellor fonte do saber e do saber facer; tamén a máis dura.

TEMAS.- Xeopolítica actual.- Inperialismo.- Neocolonialismo.- Trumpismo.- Descolonización e Democracia.

 MMC (05.02.2026)

A aposta é o presente, non o pasado nin o futuro

A fin de ano, as festas adozan a percepción do tempo e poden resultar autodestructivas

 A chegada de fin de ano entre grilandas de luces e despois da xolda ao redor do Nadal ou o Solsticio de inverno, se se prefire, é ocasión frecuente para a melancolía. O uso do WhatsApp, máis áxil que as felicitacións postais de antes , non evita que os días e meses  pasen sen deterse e nos abandonen un tras outro, igual que moito amigos, situacións e cousas que nos pareceron principais. Embelesados coa cronoloxía do ano que comeza, esperamos que, se non mellor, polo menos non vaia peor que o que acaba de irse. Con todo, o cambio de calendario  aumenta, ano a ano, a sensación de que o tempo subxectivo da memoria altera non só as distancias cronolóxicas, senón tamén as duracións da temporalidade e a orde do que está antes ou despois de cada acontecemento que tentamos relacionar con outros. De nenos, era máis claro ou parecíao, pero aos poucos aprendemos a mirar simultaneamente cara adiante e atrás, tratando de controlar o paso do que, en canto a afrontar sen medo os medos e limitacións da idade. sucedería, sucedía e fose suceder.

 

Vidal Souto, 1977. O David músico

A medida que pasa o calendario e pesan os anos, a marabilla é que -por riba das cronoloxías- comezar outro novo se faga mantendo intacta a curiosidade interminable por aprendizaxes descoñecidas. Para este inminente 2026, o desexable é non deixarse fascinar polo renome e a confusión publicitaria, e que entre os encantamentos novos se manteñan as ansias de vivir e creza en amplitude profunda “o ollo de ler”, de que falaba Gonzalo Rojas (Premio Cervantes de 2004). Estes días fai un frío glacial, as variantes meteorolóxicas fan problemática a existencia en lugares da Península que aínda lucían primaverais hai pouco. Non é mellor canto acontece nos ámbitos sociopolíticos e, como lembra Michelle Grangaud (Calendario de Poetas: Ano tolo I), cabe preguntarse con Freud se “é inevitable que os xornais mintan con regularidade e sen ningún limite”. Entre quen trata de estar atentos, crecen quen di non entender nada do que está a ocorrer, e a exaltación do fin de ano, con a bula que se monte ao redor dos Reis Magos, non o propicia. Nestes días, proclives máis ben ao contrario, o que vaia suceder xa está a suceder. Por contentos que nos poña o espumoso con que pretendamos traspasar a fronteira das 24 horas do día 31 de decembro á do un de xaneiro, a continuidade do que se fixo –ou deixouse  de facer- seguirá o seu curso na maioría de asuntos que marcan a vida persoal e social. É practicamente imposible, por exemplo, que a guerra en Ucraína desapareza, por máis aspiracións ao Nóbel que se fagan desde o peloteo con que Trump trata ao resto do mundo. Aínda que hoxe nos dixesen que todos os implicados deixaban de poñer alí as súas mans, seguirá sucedendo o que en Palestina desde que se asinaron papeis parecidos o pasado dez de outubro e, se se mira ben, desde a súa partición o 29.11.1947.

Einstein estableceu a relatividade como principio da Física e a rixidez do tempo cedeu paso á flexibilidade como característica que a Cuántica relativizou máis aínda, o que permite e obriga a considerar menos intelixibles as decisións inspiradas en agoiros e profecías indemostrables. Si o son, en cambio, quen configurou os seus obxectivos de futuro mediante estratexias e equipos de traballo que, sen descanso, non cexan en determinados tipos de logros. Vista desde esta perspectiva, a futuroloxía do 2026 non é unha cuestión conspiranoica, senón de medios e recursos para apoiar, defender e esixir unhas ou outras maneiras de facer e de organizarse persoal e colectivamente. E, doutra banda, fai máis fácil entender como, nos cambios culturais, a activación de determinadas decisións sobre outras dinámicas que puideron ter e non se tiveron fai que os tempos longos e curtos de moito aspectos da vida colectiva, ademais de entrecruzarse entre si, pervivan e se sigan expresando de determinadas maneiras, sempre en prexuízo dos mesmos colectivos que os padeceron.

É significativo, neste sentido, que estea a crecer en medios máis ou menos “populares” –palabra equívoca onde as haxa- o aprecio ao autoritarismo reaccionario, cando estamos a ver que sectores amplos do conservadurismo inclínanse por naturalizar a radicalidade ultra. Entre os impulsos que moven ese ámbito ideolóxico, cantos teñen medo a que o mundo tranquilo e cómodo en que foron educados desnaturalice os seus esquemas. Inclínanse  pola radicalización e proclaman a súa contrariedade aos inmigrantes, cando moitos deles o foron; declinan as normas do esquecemento histórico, cando as súas familias, represaliadas, sufriron o control ditatorial; non se acordan de que as mulleres o pasaron peor e volven ás leis dun patriarcalismo dirixido desde o móbil. Se ademais temen perder algún dos seus dereitos e privilexios de propiedade, non admiten de que vaia isto do cambio climático, se no verán sempre fixo sol, e ante fenómenos como o da DANA sobre Catarroxa, nada din ter que ver nin de que responsabilizarse. Tampouco as cuestións de vivenda ou Saúde os inquedan : eles apañánse, e a opción do “medo á liberdade” dos outros (Fromm, 1941), acaba de confirmarse en Estremadura como “liberdade negativa” ou ausencia de intervencións legais do Estado que permitan unha autonomía persoal de todos con iguais dereitos. En consecuencia, a “liberdade de elección de centro” –que reivindicaban no século XIX-, coas implicacións que iso segue tendo no libre desenvolvemento de mercantilizadas redes educativas, seguirá sendo en 2026 como foi en 2025, allea a unha “educación común”.  

No balance deste case pasado ano, non se percibe un cambio significativo nos hábitos perceptivos do tempo e podería estar a crecer a “cronofobia” de que fala Sergio Fanjul. Mentres pasa o tempo cronolóxico, entre o subir e baixar uns ou outros camiños, minguar ou crecer dos días, lograr e non lograr aspiracións, o medo ou a fobia seguen. Cando falamos de “a experiencia”, case sempre nos referimos ao que permanece, a un  futuro abolido do que dubidamos que quen veña detrás poida alcanzar. Deixamos percibir que, entre as rutinas e a tensión existencial, albíscase que o paso do tempo é un fracaso e que crece a destrutiva nostalxia desencantada. Este fin de ano, entre propósitos e despropósitos de emenda, talvez sexa o momento de insistir na necesidade que teñen os humanos de ser educados no desenvolvemento dunha “nostalxia restaurativa” do ser que tiveron “as cousas ben feitas”, único modo de volver aos lugares do pasado sen que se perdan os bos tempos. En todo caso, a aposta non é o antes nin o despois, senón o agora: Que os bos fados nos acompañen!   

TEMAS: Tempo cronolóxico.- Tempo histórico.- Tempo subxectivo.- Tempo longo/tempo curto.- Continuidade/permanencia.

MMC (29.12.2025).

Os discursos e felicitacións no Nadal, son ambiguos.

As eleccións de Estremadura retratan desaxustes que trenzan outros planos cotiáns da realidade

 Noutras eleccións da Comunidade estremeña, a esquerda fora sempre hexemónica. Nas do pasado 21 de decembro, creceu a extrema dereita e o PSOE perdeu dez escanos. O 60% do electorado votante inclinouse cara a posicións conservadoras ou ultras e, aínda que o PP non lograse a cantidade de sufraxios necesarios para gobernar só, hai un forte cambio de tendencia. Sexa cal for a análise das circunstancias, o cambio non incumbe só a unha área de España; non é desestimable pensar que a secuencia electoral que se aveciña en Aragón, Castela-León e Andalucía, mostrará que o acontecido en Estremadura só é un adianto do xa existente.

 Adoita doado ser profetas despois dos feitos, cando nas profesións de xornalistas e historiadores, máis ocupadas en confirmar os acontecementos que en predicilos, sempre hai profetas e augures. Pero entre conselleiros de imaxe e tremoístas de campañas electorais é vella a hipótese de que a dereitización política do mundo leva tempo xestándose. Mentres Europa, España ou Estremadura non desaparezan da cartografía, correntes transnacionais e transregionais fan que os fenómenos que ocorren en cada territorio lles sexan fieis. Neste momento, a constatación de que os votantes de Vox e os abstencionistas estremeños son máis do 50% da súa poboación con dereito a voto, a situación seguiu viva cando, pechadas as urnas, emerxeron interpretacións do acontecido a conta de quen lidera a política nacional  entre supostas corrupcións e episodios predemocráticos nas institucións. Nas voces de moito falantes quedou expresada a urxente necesidade de cambiar o Goberno central. Na súa anoxada melodía, todo era mentira e corrupción, un continuado golpe de estado –parece que contra a libérrima liberdade dun “particular” e a contrafío dos seus intereses-, que viría ser antinatural, pois o que “Deus manda” -suposto invocado desde as dinastías exipcias-, sería a súa gobernanza, por ultraconservadora que puidese ser.

Ter a festa en paz

Para que os seus oíntes se fagan cargo de que ese horizonte téñeno naturalizado, e que entendan boa parte do que está a pasar, non é necesario que se empapapen  da “Estratexia de Seguridade Nacional de Estados Unidos de América”. A Internacional  conservadora púxoa en marcha contra Europa desde antes de Trump en Washington e, ata nas  felicitacións de Nadal, brillan estes días as tinguiduras que lles prefixou  o “trumpismo”. Este termo, cuxa forza nova vén acompañada de “aranceis” –a palabra máis acirrada este ano nos intercambios dixitais en español-, dá o ton da tendencia que se percibe na vida cotiá. Nos  whatsaaps entre colegas de tempos idos, se alguén menciona o “solsticio de inverno” no canto de “o Nadal, e di alternativamente “felices festas” para estas vacacións , enseguida pode xurdir un conflito que a secularización dos tempos enterrara noutros aspectos da vida relacional.

Moi frecuente é así mesmo que, mentres resucita nos tribunais unha das ramas da inacabable trama Púnica -e os inefables recursos que achegaba á caixa B do PP de Aguirre na etapa de Granados-, xurdir controversia por cualificar “progresista” ou “retrógrado” a canto sucede polo mero feito de acontecer despois ou antes de un tempo anterior, ao que ninguén pon data delimitadora. Nesa imprecisión cronolóxica das vivencias do tempo, o “antes” -por máis antigo- sempre sae malparado como periclitado e, superado por un “despois” máis moderno, ten, en por si, maior dignidade, coma se o non transcurso dos anos fose garantía de máis pureza e perfección. No xuízo sobre moitas decisións -políticas e, tamén, familiares ou persoais-, a bondade ou torpeza que implique “avanzar” ou “retroceder”, adoita fiarse moito á súa relatividade situacional no eixo cronolóxico do calendario, ou ao simple transcurso dun tempo suficientemente prolongado.

As conversacións de sobremesa destes días -dicir do Nadal ou simplemente celebratorios da mutabilidade posicional da Terra ao comezo do Inverno- son recorrentes con tales asuntos, e non está escrito nunha nova regulamentación da urbanidade un cambio de moda que o vaia a evitar. Case é consubstancial á convivencia interxeracional, sobre todo cando o tránsito dos costumes foi acelerado -como foron as de quen sobrepasa os cincuenta anos- respecto a cantos non superasen a corentena. Nas táboas cuneiformes dos  habitantes da antiga Mesopotamia xa aparecen estas controversias dos maiores en idade e suposta capacidade de goberno. O raro é que en ámbitos actuais de xestión do público -en que os intercambios políticos son supostamente máis transparentes e a información máis ampla-, a presenza do que non funcionou no pasado volva ser  reclamada como “moderna”, nova e principal solución de problemas colectivos. Ignorar, esquecer e desprezar o seu coñecemento é unha estrataxema dos empeñados en ter razón desde antes de que, cara a 1789, se lograse  empezar a falar de dereitos cidadáns. Ocultan a memoria do que non funcionou e, a pesar de motivar grandes desgrazas, aos seus novos modelos -inxustos por xa experimentados como inútiles para solucionar algo-, confírenlles a razón do forte ante quen aspira a unha  dignidade na convivencia, en transaccións , relacións laborais e modos básicos de vida que cumpran os Dereitos Humanos.

Á marxe do que decida o centro para as periferias da xeografía política, lembrar na vida diaria o pasado non desexado, e asumir a experiencia dos esquecidos e masacrados, é optar por un presente esperanzado noutro. É fácil, por tanto, que na sobremesa ou mentres se dispón todo para un intre pracenteiro, máis ou menos costumista -familiar ou extrafamiliar-, calquera verbo ou adxectivo usado a destempo ao comentar o que se supón que estea pasando -ou ao felicitar o Nadal ou unhas festas especiais-, xurda a faísca do desencontro e se  reproduza a pelexa habitual nos foros de opinión. Nos posibles desacordos que poidan xurdir coa parentela e cuñados estes días, non se debería esquecer que, ante todo, merece a pena ter a festa en paz; non sexa que, entre os pastores e as ovelliñas do Belén, Herodes se saaíse coa súa. Sorte a todos e todas!

TEMAS: Trumpismo.- Auxe ultradereita.-Festas de Nadal.- Secuencia de eleccións autonómicas.- Convivencia pública.

MMC (23.12.2025)

En tempos de perplexidade, unha CEE máis laica casaría mellor cun país democrático e plural

 Presenzas hai do “aconfesionalismo” moi confesionais

Nunha das manifestacións últimas dos sanitarios, algunha pancarta reivindicativa clamaba: “Sacade as vosas mans da Sanidade”; prácticas para lograr obxectivos pautados pola rendibilidade contable están a saír á luz, desde que o CEO da empresa privada que xestionaba o Hospital público de Torrexón foi gravado ditándoas. Tamén o confesionalismo, reitor de múltiples decisións con repercusión social, volveu a empregar alambicadas linguaxes que esconden iguais conceptos e maneiras de que o camelo da parábola evanxélica entre cómodo “polo ollo da agulla”. As súas referencias mostran como o discurso apoloxético do clero volve aos foros do nominalismo que xa denunciaba, no século XIV, Guillermo de Ockham : “non hai que multiplicar os entes sen necesidade”, sobre todo se -como “os universais”-, non existen. Non o entende así o presidente da CEE e, coincidindo coa gran debilidade do Gobierno “progresista”, reitera en plena campaña electoral en Estremadura, a conta do “Dereito Constitucional”, o mesmo discurso dos líderes do PP e de VOX, quen o difunde, como argumento de autoridade nas súas redes e medios xornalísticos. Amais, ante a réplica do presidente do Gobierno, a dobre vara de medir do mitrado, unha vez subido á tribuna do público, arrogouse o dereito de todo cidadán á “liberdade de expresión” para insistir nos modos que gustarían ao PP e VOX para saír do paso: “moción de censura” ou “novas eleccións”.

 

O sentido político e, con toda probabilidade contrario ao suposto “aconfesionalismo” deste destacado membro do episcopado, provén non só da súa confluencia con partidos que buscan maiorías para gobernar, senón ante todo todo, de que a súa non é a voz dun “cidadán particular” que fale como tal. A súa diferenza a marca, entre outros motivos, a súa capacidade representativa de mover outras voces que, por obediencia, crenza e simpatía, congregacional ou asociativa, dependen ou interrelaciónanse coa CEE. A “misión” conxunta de todas elas -supostamente espiritual- versa sobre asuntos de índole moi material, en que xestores de recursos económicos propiciar levalos a cabo. Para iso, no caso de responsables políticos concernidos, han simular unha distribución dos orzamentos públicos favorable a todos os cidadáns, sexan ou non crentes. Tales decisións, case sempre relacionadas con dereitos civís que, como a Educación, pouco ou nada cuestionan a liberdade relixiosa, interpretadas pro domo sua, procuran ao “aconfesionalismo” de Argüello concordar co  “confesionalismo” que gobernaba España desde antes de 1812 en que se imprimiu a Constitución de Cádiz.

 

Agora que tantas celebracións –e desmemorias- lembran o final do franquismo, cando algúns medios insisten en que hai un retorno á espiritualidade, aínda que a maioría das veces sexa mercaotecnia para vender o que sexa, nun ambiente xeneralizado de secularización social e crecente diminución das prácticas relixiosas, o costumismo clerical pretende soster como “normal” que un bispo ou unha organización como, por exemplo, “Avogados cristiáns”, repitan como novas as vellas formas da barroca Iglesia en triunfo. Algún proveito queren sacar a máis de 5.000 nomes que acolle o de “Iglexa”, institución en que operan 22.933 parroquias, 87 catedrais ou 639 santuarios, un cómputo ao que se han de engadir 2.548 centros educativos -seis de cada dez “colexios concertados”, é dicir o 57% desta rede educativa. Atende a case millón e medio de estudantes escolares e favorece que, das 96 universidades autorizadas que hai en España, inscribir nalgunha das 46 privadas ou, mellor, das 14 de inspiración católica. Ademais, baixo o paraugas “Igrexa”, o Rexistro de propiedade acolle un 80% do Patrimonio cultural, e tamén institucións de solidariedade como Cáritas, e medios como COPE, Canle 13, Ecclesia ou Vida Nova, que estenden a voz do púlpito como “Deus manda”.

 

As opinións de Argüello  teñen que ver cos Acordos elaborados desde 1976 e asinados tres anos despois. Neles o episcopado católico –á marxe do crecemento que tiveron outras confesións- prolongou a teoloxía política que gobernara  España –e en particular Educación- desde 1938. Os bispos comprometéronse o 03.01.1079 a “lograr por se mesma os recursos suficientes para a atención das súas necesidades” (artigo II,5), pero se aos subsidios que a Igrexa recibe do Estado se lles suman os impostos que non pagan os seus miles de propiedades, nin as súas actividades aínda que moitas non sexan de culto, advírtese que a “Igrexa” segue sendo impresionantemente privilexiada. Sustentada en algo tan privado como unha crenza, os seus modos de actuar e entender múltiples aspectos persoais e sociais reciben do Estado -en cálculos de . Europa laica- 12 mil millóns de euros ao ano, dos que algo máis de 298 corresponden á casiña do IRPF. Hai, por tanto, diversas posibilidades de interpretar que dixo realmente o actual presidente da CEE; entre outras cousas, estas tres :

 

Unha. Fidelidade martirial a unha Historia de la Iglesia en España, implícita nunha unidade político-católica imaxinada, aínda que a historiografía desminta moitos dos seus capítulos. Se esquecen motivos, colaboracionismos e narrativas estendidas nos libros de texto, a recatolización actual deberá seguir sendo unha “cruzada” en que se impliquen moito “vocacións”, esforzos e ideais persoais. Seguindo a rúbrica procesional: “Adiante cos farois”.

 

Dous. Cando a pugna polo control social se centra en que prevalezan os dereitos de todos, é pertinente dar a imaxe de que se está niso. Aínda que o nominalismo clerical con que argumenta Argüello sexa moi ambiguo, a súa demanda toma partido pola causa conservadora.

 

E Tres. Inclinacións episcopais como esta non son “apolíticas”; repiten as doutros momentos historiables do pasado e non crean “comunidade eclesial”. A cuantos crentes, indiferentes ou ateos, busquen crear “comunidade cívica” ou “comunidade escolar” nos seus barrios, este afán recatolizador non lles concorda co que León XIV dixo na súa primeira homilía no Vaticano acerca de crear  fraternidade. Á luz de tan repetitivos desencontros en educación e noutros ámbitos das liberdades cívicas desde 1978, con permiso dos crentes cristiáns cabe preguntar a Argïello   se denunciará pronto os devanditos Acordos co Estado Vaticano.

 

M.M.

16.12.2025

O simultaneamente bo, bonito e barato non existe

 

O uso de “os tres bes” en iniciativas comerciais é publicidade. En asuntos públicos como Sanidade ou Educación, adoita ser unha trampa visual social.

 

Os noticias que nas últimas semanas deparan asquerosas escenas de misoxinia e acoso sexual, especialmente lamentables en partidos políticos. Unidas á vez que fan perder as relativas a procesos e sentenzas xudiciais estrañas, ocasionan enredos tramposos  e, na pequena liorta das confrontacións, decisións políticas que deberían ter altura de miras non cesan en mostrar que os telexornais que queden a esta lexislatura non propician o optimismo. Entre tanto disparate, é rechamante que, ante un asunto como as directrices do CEO do Hospital Universitario de Torrexón, no canto de desculparse do non feito ou mal feito, a responsable de Sanidade na Comunidad de Madrid, botándose flores, alegue estándares de calidade que non cesan de ser cuestionados. Traballar para unha empresa sanitaria durante 17 anos, leva a encomendar fallos propios a unha suposta desidia do Gobierno central e a quedarse, en exclusiva, con que creceu o orzamento. Esta explicación, que denigra como “política” calquera crítica, sobreentende como “apolítico” e, por bo, bonito e barato -sen nada cuestionable, nin mellorable- canto fai e di.

Este xogo da galiña cega, facendo que os televidentes queden colgados de contradicións deste tipo non atende a que, despois de 50 anos de democracia constitucional, na xestión dos  asuntos de todos quedaron operativos quebros tendentes a reverter canto acontecese ao redor do Estado de Benestar. Sabendo ou sen saber, seguen a estratexia neocolonial de Trump pretendendo que, en Europa, non avance o desenvolvemento dos dereitos de todos, senón que se revertan os que, desde o Plan Beveridge, xeraron Benestar social despois de a IIGM, dando por non acontecida a longa pelexa obreira ata que, na Alemaña de Bimarck , botou a andar en 1883 o seguro de enfermidade), en 1884 o de accidentes e, en 1889, o de vellez. En España, hai tempo que moitos políticos esqueceron que, despois da primeira lei social sobre accidentes en 1900, a implantación das demais foi moi lenta; desde que naceu o INP (Instituto Nacional de Previsión) en 1908, o “retiro obreiro” non empezou a existir ata 1919, e o seguro de maternidade tardou dez anos máis. O raro é que esquezan, ademais, que o sistema de saúde universal e de pensións non se logrou alcanzar ata a Lei 26/ 1985, do 31 de xullo, e a súa fortaleza sempre tivo detractores.

René Magritte, 1929. "A tradición das imaxes". Museo LACMA. Los Ángeles

Se a tardanza de acceso dos españois a unhas condicións de vida dignas, é manifesta, non o é menos a desmemoria do moito que custou que este substrato legal de benestar tivese consistencia. É relevante lembralo cando hai tanta xente común –e tantos políticos- ocupados en reverter a limitación que esta institucionalidade organizativa supuxo á propiedade privada; se as ganancias e condicións do ámbito laboral volven ser controladas só polos propietarios do capital e os medios de produción, a orde social volve enseguida ao ser o de cando Víctor Hugo escribiu Os miserables en 1862. Ninguén debería esquecer que, desde a crise do petróleo en 1973, a caída do muro de Berlín e, sobre todo, a era Thatcher-Reagan, o benestar común europeo mediatizouse. Entendería mellor que o actual impulso trumpista, unido ao capitalismo ciberespacial, trate de dar o último empurrón ao enfraquecemento que xa teñen os servizos sociais. Tamén facilitaría aos votantes españois caer na conta de que, na secuencia de eleccións que se acaba de abrir en Estremadura, as políticas do público deciden maneiras moi distintas de distribuír os seus recursos nos orzamentos. Modos de facer pasar por públicos obxectivos privados sempre existiron, pero creceu a súa forza, sen que as crises económicas de 2008, ou a do Covid-19, os freasen.

Desmemoria e segregación

No campo educacional, o periplo é idéntico. Desde que, en 1812, a Constitución de Cádiz expuxo a necesidade dunha Instrución pública xeral, houbo que esperar a 1989 para que a educación común alcanzase a todo o alumnado menor de catorce anos de idade. Pois ben, nesta centenaria historia de abandonos , mesmo despois da CE78 prosegue unha ampla gama desigualdades. Á marxe de logros relevantes, as series estatísticas constátano, e calquera pode velo se lembra as pelexas e desencontros que houbo nestes  47 anos últimos. Para que o sistema fose menos discriminatorio, folgas, manifestacións, plataformas reivindicativas, demandas sindicais, reclamacións de APAS e estudantes, dan conta de que veu coxeando a educación de que fala o artg. 27. Libros que o contan hai moitos, como un en que José Luis Pazos proclamaba en 2018: Non nos calarán!, ou un de Edicións Morata, do mesmo ano, en que enumeraba un longo Caderno de queixas sobre o Artg. 27 . É dicir, que o sistema educativo español, como espazo en que concertar a universalidade e a liberdade, acumula, desde 1978, gran conflitividade coas políticas que desenvolveron ese artigo constitucional. As cuestións a que se refire sempre falan dunha desigualdade, non exenta ás veces de racismo, e tamén din que os segregados seguen sendo os mesmos de sempre. Pertencen eminentemente a sectores de pouco peso socioeconómico e cultural, pero o efecto multiplicador prexudica a toda a cidadanía, ao rebaixar a calidade da convivencia.

No 14º Congreso de FECCOO, en maio  de 2025, o lema foi: “Acabar coas desigualdades e gañar novos dereitos”. As leis estatais e autonómicas, alimentadas por tendencias que non priorizaron a rede pública-pública de centros, postergan a pluralidade laica da cidadanía, alimentan a segregación e mercantilizan unha educación que, indiferente á xustiza social, non se ocupa de se xera individuos abandonados á súa sorte. España sitúase deste xeito como un dos países europeos de máis desigualdade. Save the Children dicía en setembro de 2024 que un de cada tres nenos vivía en risco de exclusión e, en decembro, un informe de Bruxelas situouna á cola da UE “polo seu risco de pobreza, paro e abandono escolar”. CCOO volveu a confirmar nun novo informe o pasado día 11.12.2025, que a segregación escolar, é un problema de xustiza social sen resolver.

Sería desatino esquecer a tantos docentes e organizacións que pelexaron por que esta limitación principal da  actual educación común non sexa maior. Máis o será non facelo cando poderosas forzas políticas e económicas acordaron  que o dereito a unha educación digna volva á situación anterior a que, en 1948, fose recoñecido entre os Dereitos Humanos (artg. 26).

 

TEMAS.- Estado de Benestar.- Dereitos Humanos.- Dereito á Sanidade e á Educación.- Neocolonialismos liberais.- Políticas segregadoras.

MMC (12.12.2025)