Simplificar a complexidade explica pouco o que sucede

 Con mal coñecemento non se adianta, e pódese perder moito do logrado en anos de esforzo e solidariedade máis amables.

Apenas iniciado o novo curso político, xa anda atropelado polo sucedido en Ceuta. As cámaras fotográficas captaron o entorpecidos que andamos entre explicacións e adiviñas que todos a un tempo queren mostrar.  Requirimentos contrarios de razóns e despropósitos dan pé a múltiples hipóteses, máis voluntaristas e oportunistas que xustificadas documentalmente. A avidez pode resultar mala conselleira despois de 35 días de opinións e manifestacións, en que unha infinidade de demostracións de apoio a esta cidade autónoma do Norte de África, mostraron niveis altos de desconformidade coa entrada ilegal nela de máis de 70.000 inmigrantes deste continente.

Duelo a garrotazos. Francisco de Goya y Lucientes

Con este pano de fondo, a cara pouco risoña da pobreza -en compañía de 141 mortes- roldou a sesión parlamentaria do xoves, 03 de setembro. Pero no que se explicou estes días queda moito por entender e se este curso se empeña en soster as arestas aceiradas do anterior, as palabras vertidas poden ser mortais. A súa manipulación en momentos de sentimentos colectivos a flor de pel préstase a percorridos conductuais que falan máis de odio, vinganza e estupidez, que de afán de convivencia, solidariedade e humanidade compartida. Con escenas engadidas de insultos e cohercións á prensa na rúa, a prudencia convivencial non avanza, e entre o que rompe, a liberdade para o coñecemento e a concordia, imprescindibles para o diálogo de diverxencias, non xerará proxectos de solución de problemas que son de todos, que nunca se arranxarán sen o concurso de todos. Máis que desconformidade ou concordancia coas actuacións do Goberno de España ou os seus adversarios, urxe a reflexión sobre motivos que concorren nos feitos dos días 30 e 31 de xullo, e determinar o xogo en que andan as vidas de todos, coas institucións implicadas neles.

Neste sentido, quéirase ou non, o acontecido en Ceuta ten un pasado longo e, en moito aspectos, non tan pracenteiro como o dunha situación anterior, rutineira e supostamente tranquila. Nesta cidade, talvez máis que noutras, conviven moitos estratos culturais do pasado non contado estes días. Unha físgoa para velo xurdiu cando se mencionaron os leóns do Congreso de Deputados, resultado da fundición de canóns capturados ao sultanato alauí na batalla de Wad-Nivel en 1860. Deste fito colonial, inmediato á toma de Tetuán , aquel bronce pasou ás escaleiras do Palacio da Carreira de San Jerónimo doce anos despois. Do aleatorio pasado, podía invocarse que foi o rei portugués Xoán I quen, con espírito de cruzada, conquistou esa praza estratéxica en 1415 . Engadida á coroa de Felipe II en 1580, foi en 1645 cando a súa privilexiada posición estratéxica pasou propiamente a España, cun devir non menos flutuante. É complicado falar do superlativo hispano de Ceuta sen obviar a variabilidade do seu pasado desde a Prehistoria e do transvasamento de culturas, pobos e conquistadores históricos desde aquelas terras cara ao continente europeo e viceversa. Poderoso foi o desembarco dos Omeyas en Hispania no ano 711, como tamén o fora que os vándalos e alanos cruzasen o Estreito de Xibraltar en dirección contraria no 429 e tomaran Cartago dez anos despois. Os seus cen anos de existencia ata Xustiniano foron un dos capítulos finais do Imperio Romano en Occidente, cuxas fronteiras ou limes do Norte, do Danubio e do Rhin cederan, desde o ano 166 d.C., ás presións dos pobos xermánicos nas súas relacións clientelares con Roma.

Os vándalos

Neste presente, despois de case dous mil anos, as migracións dos máis pobres seguen presionando a suposta fortaleza de fluxo de riqueza e benestar na Europa que agora se invoca como apoio. As fronteiras da UE seguen sendo inestables, e dubidoso é o apoio de EEUU á súa defensa. Gran Bretaña saíuse, Islandia votou en contra de entrar e esta fronteira do Sur é das máis virulentas do mundo. Xusto no perfil divisorio africano, a diferenza do PIB a ambos os dous lados da fronteira de Ceuta e Melilla fai constantes as advertencias que o viñetista Jean Plantu debuxou para Le Monde e outros xornais desde 1972. Doutra banda, as aspiracións do Plan estratéxico de EEUU para o Norte de África, para garantir e fortalecer o seu dominio comercial no Estreito de Xibraltar, o de Ormuz, a Canle de Panamá e o Golfo de Adén vía Suez, requiren un apoio máis sólido a diversos aspectos da vida marroquí en conexión con Israel. O antigo Plan para o Mediterráneo que, en plena Guerra Fría, americanizou España desde 1953, está a sufrir adaptacións ao tempo postindustrial que goberna a China e, neste momento, pretende adaptarse aos cambios pragmáticos que expón o control dos recursos africanos.

Neste contexto, con todo, polo menos a 22 dos países asociados na UE, non lles interesa implicarse no fronteira sur ao estilo que tenta facelo o actual Goberno español; cada cal, parece estar ao seu. Se, por tanto, hase de ser realista en asuntos tan complexos, o patrioteirismo ante o veciño marroquí nada axuda aos intereses españois. Nin a desunión interior está para soflamas, nin a hipocrisía debe notarse tanto. Quen máis gritan estes días debesen erradicar antes a contradición que supón a obstrución sistemática á atención aos menores desprotexidos que nas dúas prazas norteafricanas fan ver as imaxes da televisión e as Redes. Máis deberían atender, con todo, as constantes apelacións de diversas Ongs e sindicatos a como o 33,8% de menores españois teñen problemas de pobreza. Esta exclusión , distante da do resto de Europa, lembra un pasado non superado e que segue vivo cando empeza este curso . A inmensa maioría deste terzo de mozos e mozas non terá os recursos para sentirse iguais aos demais nas aulas e, ademais, corre o risco de desatención escolar. O queixume ocasional que suscita Ceuta -sen dúbida necesario- é unha distracción se non repercute en bo  trato e atención educativa e sanitaria á infancia. Pero é vandalismo e “invasión” cando, como queren os ideólogos de Trump, sinala obxectivos de “caza” ; pode acabar a paus e “o Aleo”, bastón do primeiro gobernador de Ceuta, Don Pedro Meneses, xa se exhibe no templo da nosa Señora de África desde o século XV.

TEMAS: Inmigracións.- Fronteiras políticas.- Intereses económicos e cultura humanitaria.- Exclusións escolares vixentes.- Medios e fins políticos.

MMC (Madrid: 04.09.2026).

A ansiedade e fatiga da tensión vacacional irritan; non axudan a vivir

Setembro chega cargado de asuntos sen resolver, e os relacionados coas condicións laborais non son menores.

Este tipo de tensión implica que terminaron unhas vacacións que non todos nin todas teñen, ou que crece o presentimento de que pronto non se terá ese dereito para descansar. Aos 22.293.000 persoas que estaban ocupadas en España no primeiro trimestre, han de sumarse 2.708.600 desempregadas, que representan unha taxa de prol do 10,83%. Este dato, optimista respecto á serie histórica do emprego, non indica que teña tensión vacacional todo o mundo. Moitas ocupacións, ás veces “indefinidas” no contrato, no sobe e baixa da estatística son tan provisionais como o índice de bolsa: entre bos e malos traballos, hai “traballos de merda” (Bulslhit Jobs), que dicía Graeber en 2018.

Antes de estas vacacións de verán, os que as tiveron sospeitaron que pronto podían non telas. Os estrategos do PP falaron de parados e abstención laboral de tal modo que, no seu Plan de 2027 -adiantado en xullo- os dereitos laborais son un exceso e “un cancro”. En concordancia cunha tradición asentada entre moito empresarios, tan atentos á súa superioridade social que non entenden que o valor do seu capital depende do bo traballo asalariado, falan como o facía, en 1892, Sallarés i Plá -preboste da industria téxtil- que, no traballo das mulleres e os nenos, dicía que limitar a “liberdade da industria” -regulando o traballo infantil e o feminino- era deixar que morresen de fame algunhas familias. Aos salarios de miseria non lles importaban os menores doutros, as súas oportunidades educativas para formarse, que quedasen expostos a un futuro incerto, ou que a elas se lle discriminase ata para ser nais. Nos anos vinte, as lexislacións de Austria, Finlandia, Suecia ou Italia introduciran o"dereito a vacacións pagas". En España, naceron como unha conquista laboral coa Lei de Contrato de Traballo de 1931, que estableceu o dereito a sete días de descanso remunerado.

Insístese agora, con todo, en qué pasa coa corrupción real e a inventada, non cesa o mercadeo cos chanchullos dos outros, e o poder de convencemento das Redes obnubila as mentes entre unha peregrinaxe verbal do ditames xudiciais. O colaboracionismo dos medios na creación dun estado de alerta confuso non cesou, e a repetición do gol de Ferrán contra Arxentina, os de Merino ante Austria e Francia, ou a multitudinaria festa en Cibeles co fútbol como paradigma español, non cesan. Poida que máis de un desexase non gañar. Pasado o trámite ladino da última Copa do Mundo, a capacidade de ser demócratas non está garantida. Ao volver á rutina do cotián, mentres sobe a inflación, e a crise de Ceuta espella abandonos da Historia, é inevitable o recordo de cando todos emigraban onde fose, moitos ilegais, sen dereitos laborais e sen ter na infancia un posto escolar digno.

Folgas docentes

As folgas de docentes, anunciadas para outubro, resucitan o tempo de cando o habitual no instituto era que o aval de moitos docentes era a amizade do director. Nos colexios, a frecuente desacreditación denunciouna en outubro de 1973 a Alternativa democrática; abundaban os provisionais do xiz e o subempleo, e os PNNs eran un recurso habitual da baratura da educación española. Non é moi distinto hoxe, cando veñen estudantes estranxeiros -sobre todo de Sudamérica- a buscar un certificado de Grao ou de Máster pola súa baratura fronte a EEUU, sitio ideal para acreditarse nalgúns perfís laborais. Desde 1991, en que un decreto de Solana abriu este nicho de negocio, isto é o que importa, e ata os títulos de FP entraron na competitividade, mentres universidades como a de San Diego denuncian imposibles competencias de boa parte do alumnado. Neste círculo de baraturas e negocios estorba xeneralizar a bondade cualitativa dun sistema educativo para todos/as, ou que a selección estudantil deixe de estar determinada polo nivel familiar de capital socioeconómico. Tras un verán de calores excesivas, a posible proximidade ás máis de 260.000 hectáreas calcinadas talvez fixese ver “ingobernable” tanto descoido encomendado ao futuro, pero o anuncio de que a mediados de outubro haberá folgas de docentes resulta coherente. As Escolas Infantís xa reviviron a longa loita por unhas condicións laborais dignas da suposta dignidade da profesión de ensinar e educar. Máis de 20 organizacións concertáronse contra as políticas educativas de Isabel Ayuso e, en xeral, contra a baratura discriminatoria que sempre -e sobre todo desde a crise de 2007-2008-, procurou soster un sistema educativo clasista.

Falar do diñeiro que custa facer que a educación teña unha dignidade apreciable por todos xerou unha gran cantidade de documentación acreditativa de que o dedicado á aprendizaxe común dos españois foi insuficiente. Desde a Constitución de Cádiz, en que se fala por primeira vez diso, procurouse desenvolver -salvo no escaso tempo republicano- un modelo diferencial, con dobre ou tripla vía educadora e confundindo -como dicía Forges en 1984- a “liberdade da educación e a educación para a liberdade”. Quen teña humor para repasar a repartición de recursos orzamentarios que fan as Autonomías neste campo, ademais das diferenzas dunhas a outras, verá como hai barrios onde -a pesar de a LOMLOE- non hai ningún público. A Lei 1/2022, do 10 de febreiro, Mestra de Liberdade de Elección Educativa, indica o horizonte do “Plan de 2026-27” do PP. Boa parte da razón que asiste aos folguistas está aí cando, á marxe do que poida suceder nunhas  eleccións xerais, máis do 70% do alumnado é atendido nas Autonomías ao estilo do avanzado en xullo por Feijóo. Os entusiastas da “vocación docente” saben que é barata e apostan pola desidia; non apostan por un bo “Estatuto da función pública docente”, unha reclamación que en outubro  de 1978 xa expuña CCOO no nº 0 do seu Boletín Informativo -antecedente do seu T.E.  BENVIDAS/OS AO CURSO 2026-27”

TEMAS: Vacacións e traballo.- Folgas docentes.- Educación, reprodución e autonomía persoal e social.- Liberdade e elección educativa.

MMC (Madrid: 31.08.2026)

A racionalidade da Historia do presente é posible.

Entre os cambios que trae a cronoloxía, un presente aguilloado polo pasado non cambia o futuro sen a acción humana.

Non é que a Historia se repita. Máis ben sucede que, por contraditoria que pareza, a mobilidade do cambio cronolóxico é inmóbil nas maneiras de resolver. Á marxe de que a memoria subxectiva sobre o acontecido medre coa idade, segundo se cumpren anos advírtese como nas versións de moitos dos problemas que subsisten unhas tenden a ser optimistas e abertas a melloras, mentres outros relatos venos de moi distinta maneira, cando non oposta. Aínda que en substancia sigan practicamente igual que sempre, cunha xestión descoidada que os fai inquietantes, estas diverxencias do aprecio, especialmente en asuntos de carácter público, mostran subxectividades da mirada en que o prexuízo é relevante.

Ramón Masats, 1959

Cabe deducir, pois, que o modo de entender e contar encerra intereses contrarios, e que ten a cotío moi dispares medios para que o relato chegue á xente. Talvez haxa que ter en conta, por tanto, que canto se le ou se oe sobre o que ocorre sempre é explicación a posteriori -non inmediata-,pero que o discurso ou liña editorial da noticia adoita ter unha traxectoria previa, que tende a repetirse . Para que se expanda o seu punto de vista, o mesmo sucede coas decisións que toman os partidos políticos, ocupados en que a súa continuidade ideolóxica marque a narratividad dos feitos. Con todo, o que un lector con ánimo de decatarse espera dun historiador cabal ou un xornalista serio é que a coherencia da súa racionalidade explicativa dos feitos teña a lóxica indispensable para que se vexan os seus condicionantes socioeconómicos ou culturais, e non un utilitarismo desinformativo que vire a natureza da noticia ou a historia. Igual que Trump poñéndose en primeiro plano mentres a selección española esperaba a levantar a copa do Mundial, pouco valor teñen informacións ditadas, escritas ás veces antes de que aconteza algo, e igual sucede con canto din algúns protagonistas dos feitos ante un micrófono sen preguntas formuladas con afán de coñecemento.

 Os mestres que non tivemos

Para tentar ter criterio respecto ao que pasa, non basta con ler ou oír, e tampouco é fácil abandonar comodíns explicativos que, no canto de axudar, dificultan ver o que ocorre e impiden disciplinar a capacidade cognitiva. Non todo vale e a credulidade non axuda cando idearios previos -espirituais, moi temporais ou mixtos- predeterminan o pensamento e, ás veces, logran que, fiado todo á emoción sentimiental, o xuízo quede a mercé de quen se aproveite de tanta  confianza. Entre pasado e futuro, o presente xa é futuro do pasado e, como está feito del en gran medida, convén reter que asuntos, cuestións e ocasións indicativas de quen e como defenden modos de proceder que, se no pasado non arranxaron nada ou entorpeceron a atención aos asuntos, hai bo motivo para desconfiar e preguntarse onde pódese ir con tal compañía. No canto de repetir o mesmo, máis vale exporse outra alternativa capaz de reconsiderar o asunto e os procedementos para poñerlle remedio.

Neste punto, é recomendable revisar o que a un o obrigaran a aprender do pasado. Son moitas xeracións as que é probable que, do acontecido nos últimos noventa anos desde o 18 de xullo de 1936, non oian nin lean senón que os defensores da IIª República -eles soíños- foron os causantes dunha guerra cruenta e dunha posguerra aínda peor. E tamén é posible que fosen seducidas pola idea de que a Transición -ese paso histórico entre o 25.11.75, e o 06.12.1978, en que se asina a Constitución actual- sería mellor se non fose por quen pelexou tanto por que as liberdades e dereitos pactados fosen verdadeiros. Non falta quen diga que antes se vivía mellor e que o futuro deste presente incerto só mellorará se se volve a el; como xa pregoan Feijóo, Ayuso e Tellado, haberá que recortar uns dereitos e pechar a porta a outros, esquecer “a memoria” do pasado para que “a primacía nacional” una a todos, ese proxecto en que pasado, presente e futuro teñen unha versión de Historia única, inmóbil e allea a canto ocorre. Se esa vai ser esa a historia do presente que vinga, o continuísmo da Historia de España contada con sinxeleza por Pemán en 1939 volve cun futuro social excluínte, xa coñecido e reiterado na  xestión dos asuntos que importan. Coma se non existirían Auschwitz, Treblinka, o Gulag, Hiroshima, Vietnam, Srebrenica, Gaza ou o Líbano -e coma se o cambio climático ou os cambios socioeconómicos non existisen- séntense entre o pequeno grupo de selectos donos da verdade da Historia, e esperan beneficios de canto suceda en Ormuz ou en calquera incendio forestal.

Agora ben, se a vida é o que nos queda por vivir, o que de aquí a setembro dispoñamos como futuro deste presente debese evitar que as herdanzas do pasado o sigan limitando. En pleno Antropoceno, é hora de construír a “casa común”, en que moitos tópicos de “Historia aprendida” entorpecen a modernidade democrática. Mestres como os que nunca deberon ter tantas xeracións seguen alentando a dúbida do transcurso do tempo no “museo de formas inconstantes”—que dicía Borges da memoria. Levantar o hábitat imprescindible para sobrevivir esixe revisar alerxias á fraternidade da xustiza social; planos e cimentos han de relegar modelos distintivos de superioridade e negocio que tan incrustados están no desenvolvismo de crecemento infinito inculcado, e ser máis de todos e para todos.

En 1904, Mark Twain denunciaba que a Gran Bretaña crecera “grazas á depredación sobre pagáns indefensos e sen Deus”, para que “a superficie roubada” fose maior. En 2026, persisten versións dunha Historia que favorece en España un elitismo sen remorso. O que xa anuncian da universalidade dalgunhas leis, e da limitación ou anulación doutras, non prioriza o público, posterga a pluralidade laica da outredad e disgrega a convivencia; o seu bronco colonialismo converte en ben a comprar a Sanidade, a Vivenda ou a Educación. Esta indiferenza  histórica ofrece campo amplo para reflexionar sobre o esencial da vida, e dá para enriquecer, ata setembro, este caderno de repasos. TER BO VERÁN!

TEMAS: Historia e presente.- Manipulación histórica.- Memoria e Historia.- Política e relatos.- Credulidade e racionalidade explicativa.

MMC (Madrid: 22.07.2026)

Acontecementos relevantes, evenemencialidade e racionalidade da Historia.

O complexo e o simple non adoitan coincidir nas explicacións do que sucede.

Os historiadores rexeitan a simplicidade, e moitos os odian a eles e á prensa decente porque o que explican non é como unha ecuación de primeiro grao, en que despexar a incógnita só esixe agrupar e simplificar. O porqué de algo que acontecera, é sempre complexo pola cantidade de causas que concorren, e polas modificacións de contexto que poida haber por medio. Como ensinaron mestres de Annales, como Braudel, os ingredientes dos feitos fan que a súa propia duración temporal sexa relevante. Non todos teñen a mesma, e igual que en Meteoroloxía , en que non é o mesmo o clima dun lugar que o tempo que nel fai, o tempo histórico en que suceden uns ou outros feitos pode ser moi curto ou evenemencial, poden ter duracións medias ou unha longa, que mesmo pode abarcar séculos, como sucede en procesos estruturais, económicos e culturais, dun territorio. Naqueles , a explicación circunstancial do que, como, por que e para quen son relevantes -á que se queira cinguir a atención- ten menos complexidade, pero esta crece nos demais, e a súa veracidade explicativa é menos precisa.

Ramón Masats, 1958

Unha guerra, por exemplo, pode ser moi curta ou prolongarse. A “Guerra dos 40 anos” non é como a última guerra de Gaza, pero ata esta última podería entenderse que leva case 80 anos en escena, desde que a resolución 181 da ONU decidise o 29.11.1947, a partición do antigo territorio palestino, e que poetas como Mahmud Darwix se sentise obrigado a escribir en 2006 En presenza dunha ausencia. Igual sucede con feitos ou máis ben asuntos de seu complexos, como pode ser “a vida cotiá”, “as mentalidades”, a educación social dun país, a súa modernización política, o feminismo ou o ecoloxismo, asuntos cuxo propio proceso pasa por contextos e situacións diversas, moitas delas problemáticas, ante as que a explicación do historiador ha de ser a dunha causalidade complexa en que non todos os factores teñen a mesma relevancia.

Para complicalo máis, quen pretende explicar algo é unha persoa suxeita ás súas propias variables evolutivas, en que a súa apertura a plurais maneiras de mirar será primordial para que a súa capacidade en reunir, relacionar, discernir e valorar documentación valiosa poida xustificar que a súa hipótese interpretativa é pertinente. Ben que se trate de algo novo, ou de reconsiderar desde outro ángulo unha explicación xa coñecida, dificilmente terá interese se non parte de que a súa achega, aínda que sexa contrastable, é mellorable. Con este protocolo básico móvese a racionalidade histórica e, por iso, son poucos os historiadores e xornalistas de verdade. Este traballo non se resolve con ocorrencias nin atallos; require unha dura disciplina metodolóxica e gran curiosidade por buscar información valiosa que responda con coherencia e verdade ás preguntas que se expoñen no azaroso andar por hemerotecas, bibliotecas e arquivos, coa mente aberta a diversos campos que poidan axudar a entender o que se pretenda explicar.

Usos e abusos

Complementario é saber para que serve este traballo. O para que da Historia -e os usos a que debería servir- sempre andan por medio. Moitas das súas instrumentacións resúmense, en boa medida, ao redor do afán de “controlar o relato” e a quen o oe ou len. É dicir, que fosen como fosen  os feitos e os seus beneficiarios, en memoriales, crónicas, biografías e similares, nun mundo esencialmente analfabeto, primaba a exaltación do suxeito axente do que contaban e as ideas que defendía. Ata despois de 1789, os feitos memorables eran dos reis ou personaxes moi próximos; o suxeito colectivo da Historia escrita empezou a aparecer despois. As maneiras de vivir e pensar de quen era os suxeitos que participaran nos feitos apenas tiveron interese ata mediado o século XX. Os métodos para contalas son máis complexos que o das fontes escritas, pero a microanálise textual de Carlo Ginzburg permitiu coñecer, No queixo e os vermes (1976), a mentalidade do muiñeiro Menocchio, enfrontado en Friul á Inquisición, no século XVI.

Aos nacionalismos e aos distintos idealismos políticos interesoulles sempre educar a través da narrativa. Os contos teñen esa carga didáctica, e detrás dos reunidos por Don Juan Manuel no Conde Lucanor (século XIV) hai unha longa tradición cultural. Tampouco faltou a esta cita o confesionalismo nas súas distintas versións, cada unha contando a súa razón de ser. Entre as de signo cristián, hai unha gran preocupación desde o século IV; a súa crecente presenza na Administración do Imperio romano leva nos dous séculos seguintes a reconfigurar a de Roma. Conta con que teñen poder, e os “mártires”, por exemplo, ou “os pagáns”, os “xudeus”, os enterros, as reliquias e o culto, a caridade e “a comunidade”, implican unha readaptación moi potente dos feitos, indicador de que a Historia, contada ao seu modo, será un vehículo didáctico para divulgar e impoñer a súa crenza. Agustín de Hipona e a súa guía práctica De catechizandis  rudibus sinalan ese camiño (ano 400). A aparición de “cismas”, “herexes” e “heterodoxos” respecto ao que se dixese desde Roma, confirmaba a orientación apoloxética que debía ter a historia oficial.

No século XIX, a alianza do catolicismo co tradicionalismo retomou eses hábitos  e fraguou os núcleos do que sería a Historia de España a aprender . Se era “mestra da vida” -como dixera Cicerón-, ensinouse prioritariamente Historia Sacra. Coa autoridade da Biblia, aquel conxunto de relatos conlevaba unha orientación narrativa providencialista e, con leves variacións, este transfondo chegou en moitos aspectos case intacto ata un presente semianalfbetizado. Coa IA e o móbil, unha comunidade virtual entende saber que pasa entre tópicos non menos sacralizados e insuficientes como explicación, que se repiten con rumbo  e ocorrencias “divertidas”, máis aptas para a rifa que para entender os feitos. Nas Cámaras parlamentarias e nas sentenzas dalgúns xuíces, a incoherencia tampouco adoita inducir a pensar que a Historia mereza a pena. Un bo exercicio de verán pode consistir en revisar a quen beneficie; en setembro, o exemplo coral dos mozos da selección española de fútbol podería servir de algo.

TEMAS: Individualismo e comunidade.- Historia de España.- Historia aprendida.- Os feitos históricos.- Narratividad e verdade.

MMC (Madrid: 20.07.2026)

 

 

O xogo do PALÉ ensinaba máis do que parecía

Seguiulle o MONOPOLY, non menos expresivo do que ensina o sistema educativo actual.

A partir dos sete anos de idade, o xogo do PALÉ, inspirado nos anos 30 no que Elisabeth Magie derivara de xogos anteriores, “instruíu” a moitas xeracións de nenos e nenas españois nas décadas predemocráticas. O divertido era o que a especulación inmobiliaria, ao principio moi grande pola miseria, e non menor no suposto benestar do nunca acabado “progreso” en que se encerellou España desde 1964. A toda nena ou neno emprendedor, o xogo ensináballe a controlar aos outros participantes. Os seus principios inspirábanse no ensinado por Adam Smith na súa Riqueza das nacións, de modo que comprar, vender e cambiar solares nas rúas da améndoa central de Madrid tiña un atractivo lúdico cuxo desenvolvemento permitía distinguir vontades que sempre estarían dispostas a defendelos e, aproveitando descoidos ou desinterese dos amigos, ocupar a vida coa alerta estatística do crecemento indefinido de ganancias . O importante era gañar e, se é posible, pronto. Daba igual que o momento fose o dunha autarquía miserable, un liberalismo algo tépedo ou o que anunciaría Fukuyama en 1992: O fin da Historia e do último home, crecientemente remiso ás iniciativas moderadas da socialdemocracia. 

En pleno franquismo, o PALÉ sinalaba claramente cal era o gran obxectivo educativo: gañarlle aos demais, mentres nas aulas, desde Primaria á Universidade, a presenza ineludible das “Tres Marías”, sobre todo a da Formación do Espírito Nacional, ensinaba a unidade patria en que había que concordar. O paso do tempo foi facendo ver de que ía realmente, xa que o cumprimento do didactismo do Palé só estaba ao alcance duns poucos, e a “democracia orgánica” só aproveitaba aos selectos de Berlanga na Escopeta nacional. Na Transición -entre o 20.11.1975 e o 06.12.1978-, eses poucos se bunkerizaron para que nada se movese, mentres os demais sufrían problemas na rúa e en moito institucións, por usar as palabras da democracia. Uns non querían cambiar as regras do xogo do PALÉ e outros non alcanzaban a que funcionasen as imprescindibles. Nos axustes dun tránsito, que sen parar vicios anteriores custou tanto, ao intento máis coñecido de golpes de estado -o de 1981- sucedéronlle desencontros e folgas como a de 1988, propiciada pola UXT contra o PSOE. Nese marasmo de transicións da Transición, o acontecido entre a crise de 2007 e a moción de censura de 2018 non desmerece, e algunhas leccións ensinan aínda as secuencias dunha serie peliculera que se roda estes días en corredores xudiciais de alto nivel xurisdicional, mesmo europeo.

Sen constancia de que se chegou ao clímax xusticiero do xusto, se entreveran entre bambalinas sinais sobre o que, ao parecer, non se axusta á “orde” debida. Reclámanse outras mans para exercer o poder e, no tapete de xogo, circulan a modo de inspiración mensaxes de altos xerarcas episcopais con indicacións sobre “bandas de ladróns”, ás que non faltan connivencias nin ecos concordantes con FAES: que “cada cal faga o que poida”. En xullo, a conxunción astral da sentenza do TXUE sobre “a amnistía” con causas máis políticas que dignas de atención dos tribunais acaparando o espectáculo mediático obriga a que, aínda que as comparacións sexan odiosas, o trazo groso de palabras que se lanzan como pedras despois de 90 anos rememore un “contubernio”. Esta expresión de Arriba contra quen fora a Múnich a otear a democracia en xuño de 1962, revive en cantos contrastan o vivido aqueles anos co que ven e oen en pesarosos tertulianos. Son moitos os parecidos con aquela Cruzada que atropelou a Constitución de 1931.

A transición do Palé ao Monopoly

Os hábitos da infancia foron parellos. Na carta de xoguetes aos Reis Magos, en 1978, ao pactar a Constitución actual, o PALÉ perdera interese. Desde 1991, a empresa americana Hasbro, asociada a xoguetes Playschool, difundiu máis o MONOPOLY, ocupado tamén en que os xogadores comprasen e vendesen propiedades nun rueiro, no que o tránsito que marcasen os dados podía ter custosas peaxes. O novo nome do xogo en España reiterou a súa gran ambición instrutiva: que os xogadores alcanzasen o monopolio do taboleiro da oferta e a demanda. Nesas datas, para que a educación se ocupase de ensinar democracia, UCD expuxo na lei de 03.10.1979 o ensino do ordenamento constitucional nunha proposta excesivamente académica, pouco próxima aos asuntos que esixían ser democratizados. En 1983, o PSOE tivo un proxecto máis prometedor con “Educación para a Convivencia” na Reforma experimental previa á LOXSE. Esta lei deixouno reducido a uns “temas transversais” tan ineficientes que, en 2006, a LOE expuxo “Educación para a cidadanía”. A iniciativa suscitou moito oposición, e o mesmo o intento de achegar os currículos ás cuestións de Memoria e Historia, tanto na Lei 52 de 2007, como na 20 de 2022. A pouca perseveranza no relevante fixo que, desde entón, ás denuncias sobre o pouco coñecemento da Historia Actual e a liberdade democrática, seguisen pronto avisos serios sobre un crecemento do afecto ás posicións anticonstitucionais en cifras superiores ao 20%. Un informe difundido por EFE o 27.04.2026, concreta que “o 68% dos mozos – nunha mostra de 5 .000 enquisados de entre 15 a 29 anos- desconfía da democracia e a metade simpatiza coas políticas de man dura”.

Parece, pois, que o gran servizo deste sistema educativo á democracia aproveitase o o mercado e axentes seus, máis proclives ao retroceso das liberdades de todos que a canto propoñen as pedagoxías do coidado. Validar esta hipótese é un exercicio lúdico para o caderno deste verán: comparar, antes de setembro, os valores que tiñan no PALÉ os solares de rúas como Preciados ou Gran Vía, co que teñan, despois do MONOPOLY, os pisos e casas de Puentegadea, a inmobiliaria de Amancio Ortega, Fortuny Real Estate, Ivory Homes ou Mabel Capital  -en que participan Abel Matutes e Rafael Nadal- tamén valen. Outra alternativa sería contrastar sentenzas dos anos setenta con algunhas de agora mesmo e como sexan vistas nos medios (unha vez que tivese lugar o partido entre España e Arxentina, da Copa Mundial da FIFA 2026).

TEMAS: Educación para a democracia.- Educación democrática.- Sistema educativo e sistema produtivo.- Políticas educativas.- Historia e Memoria.

MMC (17.07.2026). 

Mediado este mes de xullo, non é fácil saber se a alguén lle interesa a verdade

Moitas institucións, incluídas as de carácter culturalmente máis sacralizado, seguen perdendo prestixio.

Parece que foi Silvio Berlusconi quen, despois de tantos escándalos e casos xudiciais con procedementos arquivados, quen se fixo a pregunta: “Pero é que interésalle a alguén a verdade?” Logrou o seu éxito político a pesar de corrupcións coñecidas e supostas, mediante o control dunha boa parte da prensa italiana, con que calou á oposición e sostivo un inmobilismo clientelista que, contrapoñendo o anticomunismo ao comunismo -esquema clásico en Italia desde a IIªGM-, permitiu saltarse a lexislación común do Estado. Como actor principal dese xoguete escénico, manexou ao seu gusto os códigos da honra e pertenza clientelar, a repartición de privilexios aos amigos, o truco do medo para quedar fóra e o do resentimento doutros adversarios.

Le Lionel, ayant faime, se jette sur l´antilope. Henri Rousseau (1898-1905)

O recordo de Berlusconi no presente español suscítano ingredientes cuxa semellanza suxire preguntarse quen manexa os fíos da tremoia en que se escenifica a calidade democrática. Actores que saen a escena todos os días por razón da súa representatividade parecen malas copias do expresidente italiano, e outros cumpren como comparsas. Vese mellor se se observa a conxunción da secuencia de casos xudiciais, a súa expresión nos medios, e a disposición instrumental e operativa das investigacións que conlevan. O cronograma resultante, ademais dos asuntos en marcha, mostra os retardados e os que xa pasaron rápidos por xulgados de prestancia -como o caso do irmán de Pedro Sánchez-, e indican razóns e ritmos de acción e reacción tan significativos que fan dubidar da súa ecuanimidade. Por encima do que digan os máis directamente afectados -sempre pro domo sua e co “e ti máis” na boca-, non é fácil establecer, máis aló da sospeita, que estea a dicirse realmente, sobre todo cando -aínda que a selección española de fútbol estea a dar ocasións de euforia colectiva- o ético e o legal non van parellos.

O certo, en todo caso, é que a acción obxectiva dos gobernos no benestar cidadán queda difusa, e moi retardada polo cinto de castidade que lle puxo a prensa conservadora á información destes asuntos. Esta medida hixiénica preserva aos lectores de ver pecados da dereita e ultradereita, e sinala mil sospeitas sobre a honra da esquerda e os seus progresismos, unha situación que produce todo tipo de dúbidas cada vez que se pronuncian en directo os líderes. Cridos como están de ser os amos da verdade e do ben -calidades intrínsecas do “ser” dos asuntos-, canto non digan eles é pura invención de “os malos”, pervertidos para xerar desorde, trampas e sortilexios que fagan vivir a todos e todas na mentira. Os espectadores ven, igual que nas películas do Oeste, que entre os bos e os malos desta guerra maniquea sempre gañan ”os nosos”, e que na secuencia da realidade, sós ante o perigo como Gary Cooper en 1952, pásano francamente mal como lle sucedía a Grace Kelly.

Dúbidas e máis dúbidas

A estas alturas, vendo o regodeo vacacional dalgúns xuíces nas súas investigacións, cada día máis reorientadas á “limpeza de sangue”, é loable que na contorna de Ayuso nunca suceda nada fóra do que corresponde ao seu noivo ou o seu xefe de gabinete no guión. Sempre virtuosos e xente de ben, como Rajoy, home “ben intencionado”, erixido en xuíz de primacías nacionais francesas, ou como Feijóo, excelso en vixiar un paro que non lle inclúa. Estas confluencias , proclives a soster aspiracións de poder, veñen demostrar que ás calidades do “ser” -que explicaba o neoescolasticismo obrigatorio da Introdución á Filosofía, de Millás Puelles- cústelles estar vinculadas a “a verdade” e “ao ben”. É case imposible xa ligalo a “o belo”- como tamén se lle adscribía- e non parece que “ens , bonum, verum et bellum convertuntur”, é dicir, que se non son intercambiables, como lle conviña a unha Teoloxía en que “os transcendentais do ser” eran fundamento permanente de racionalidade, menos parece que o continxente ben destes líderes sexa o pertinente .

O citado libro de Filosofía, desde 1955 -en que se editou por primeira vez, e en Comúns de Letras era practicamente obrigatorio-, alcanzou no  2000 a 15ª edición. Quen tivo que lelo porque entraba no currículo dos seus estudos, e quen non o necesitaron ou adoptaron outra hipótese sobre os usos da filosofía aristotélica de que se apropiou o tomismo, son propicios a entender que o que daquela cultura transcende cando oen ou observan aos seus líderes políticos, faga dubidar, mesmo aos máis adeptos, das institucións comúns que controlan ou a que aspiran. E a súa dúbida crece cando paran a oír ou ler o que din dos seus adversarios. Cabe deducir, pois, que como nalgunhas fatigas neurolóxicas en que hai síntomas de debilidade, parálise, tremores, dores de cabeza recorrentes e alteracións sensoriais, o parlamentarismo democrático sofre esquizofrenia. Este cansazo ciclotímico acrecéntano, ademais, cantos queren seguir exercendo como “eminencia gris” -que dicía Bourdieu- e activan a ansiedade do espírito clerical para intervir en asuntos comúns como a educación ou os dereitos e liberdades constitucionais. Aproveitando unha pulsión xeral dos humanos cara ao sacro, acollen estes asuntos á vontade de Deus e mesmo preservan como “pecado” posibles delitos e infraccións civís; cando se agudiza a contradición entre o encomendado á conciencia relixiosa e o Código penal , e os seus propios fieis esixen reparación, dilatan procedementos que -independentemente dunha  moral privada- cumpran a lei común.

O cinismo de tantos actores políticos dana a todos os cidadáns, fartos de ver excepcións privilexiadas en quen non teñen empacho en buscarse atallos partidistas, ou lideran confesionalismos que non pagan impostos e, acollidos a subvencións e exencións, non paran de facer crecer  as súas posesións no Rexistro da Propiedade. Desde a CE78, estas maquinaciones intrigantes creceron e cabe preguntarse con Berlusconi se a alguén lle interesa a verdade ou o ben democrático. Abraham, ante o malhumor de Yahvé con Sodoma e Gomorra, non atopou suficientes xustos para impedir o castigo (Xen. 18, 20-33), e cabe preguntarse -como exercicio deste caderno de verán-  cantos aposten polo futuro da democracia española.

TEMAS: Democracia.- Constitucionalismo.- Privado/Público.- Ética e Política. División de poderes.

MMC (Madrid: 15.07.2026). 

O bo camiño do “tanto me ten” e o principio de Peter

Non só Feijóo, tamén Argüello vén dicir o mesmo: estamos na vía correcta para que todo camiñe cara á ultradereita.

Convén aclarar que o que din estes personaxes do momento non é a prudencia nin a quietude que recomendaba o pietista Miguel de Muíños a finais do século XVII. Tampouco se trata do precepto da prudencia práctica para “saber vivir” que recomendaba Baltasar Gracián no seu Oráculo moral. Este quietismo tende en política -e en certa  teoloxía política máis- ao doce far niente e deixar as cousas bastante máis atrás do que están. Sen un incerto consello da IA talvez Feijóo non falaría do “cancro” da abstención laboral como fixo; supónselle avezado estratego para chegar pronto onde hai tres anos que lle gustaría estar, na Moncloa, e talvez o máis rompedor que se lle ocorre é orientar os camiños deste país cara a como  estaba antes de decembro de 1883, cando a Comisión de Reformas Sociais aprestouse a facerse unha idea de como andaba. Das respostas a aquel cuestionario, individuais e institucionais, en formato oral e escrito, interésanlle as máis “naturais”, anteriores a que en xaneiro de 1900 decidísese a primeira lei social, relativa aos accidentes laborais. Iniciábase un longo camiño -aínda incompleto- para que a xustiza distributiva limitase os males dunha durísima “cuestión social”, en que a relacións laborais causaban a gran miseria da maioría de asalariados, sen contar a de quen nin salario de fame tiñan. É posible que os compañeiros de partido de Feijóo se deixasen levar polo principio que Lawrence J. Peter ensinaba en 1969 acerca de como ser promovido a postos de maior responsabilidade non implicaba ter as habilidades que require o novo posto, pois a competencia en algo adoita empuxar a non ter reparo en exhibir unha máxima incompetencia. Como se está vendo, a sensibilidade do líder galego parécese a dun empresario téxtil de Terrasa que, con motivo da Lei de 13.03.1900 -contraria ao traballo de menores de 9 ou 10 anos- e, sobre todo, a de 27.12. 1910, que non admitía menores de 16 e limitaba a xornada laboral, argumentaba que ese salario era imprescindible para que as familias obreiras non morresen de fame.

Tampouco a procura xerarquizada da verdade garante que Monseñor Luís Argüello, unha vez alcanzada a dirección da Conferencia Episcopal Española en 2024 -despois dunha carreira en que mesturou brillantemente o dereito civil cunha suposta “vocación” eclesiástica-, garante que canto expresa de palabra, obra ou omisión, sexa incontrovertible. Outros antes del fixérono e, con igual desacerto en xestos como o desa expresión equivalente á de que quen se pica allos come, nin se decata de que non é un cidadán calquera exercendo o seu dereito á liberdade de expresión e de conciencia. A ambigüidade con que tira a pedra e esconde a man dicindo o que di e tratando de dicir que non o dixo e que lle terxiversan “o contexto”, é un vello truco histórico, tamén no ámbito privilexiado da súa Igrexa. Máis pendente de servirse dos Acordos de 1976-79, que de servir a que os seus fieis crentes teñan unha liberdade acorde coas esixencias que un sistema democrático non esqueceu, o seu exemplo inmoderado talvez prefira que o Estado denuncie ese solapado Concordato. Así podería falar como calquera outro cidadán, cando queira ou estime que debe facelo porque non lle gusta o que ve, oe ou dinlle que diga. Polo texto e o contexto cronolóxico en que di o que di, non fai falta que diga de que lado se pon ou a quen defende, ampara ou xustifica. Nin na Moral católica dos libros do BAC é igual; as razóns da restrictio mentalis -tan frecuentes no século XVIII- adoitaban ser máis sofisticadas, e no partidismo sociopolítico aberto, a vía tradicionalista a que se adscribe de continuo -dentro das plurais maneiras de entender o catolicismo-, non sobrepasa o que defendía en 1929 o P. Azpiazu, S.J. na acción social do sacerdote: ”o sacerdote debe saír da sancristía para ir ao pobo; pero debe saír coa cruz alzada e o bonete posto, de roquete e estola, como a obras propias do seu ministerio. Entón, a dignidade do sacerdote nin se minora se se embaza, senón que crece e se dignifica”. Segundo Azpiazu, “O sacerdote ten unha misión máis elevada que a política, pero cando o ben de la Iglesia o pide non debe deixarse enganar polo erro liberal”, para estes ”valen toda clase de argumentos con tal que sirvan para que o clero non poida defender nin os seus propios dereitos” (páx. 342). O publicista xesuíta non contaba que, nin antes nin despois daquela suposta Cruzada polo ben, as alianzas a que respondía o seu criterio eran as que evocaba Ramón J. Sender no recordo de Mosén Millán aconsellando ao seu mozo fregués, Paco o do Muíño, en Requiem por un campesiño español (1953).

As coincidencias de camiños polos que andan estes locuaces personaxes son de antes da CE78. O político Feijóo avense máis coas reaccións ás políticas laborais activadas na posguerra, que coa reforma que o propio franquismo iniciou nos anos sesenta, ou as que, na Transición, dispuxeron aLei  de Relacións Laborais de  1976,a de Relacións de Traballo de 1977, ou as disposicións que, desde 1995 a 2015, lexislaron O Estatuto de Traballadores. Canto máis atrás, mellor: antes de 1901, ningunha lei regulaba nada neste campo, nin sequera os accidentes de traballo. Pola súa banda, ao eclesiástico Argüello se tivese en conta a historia de cando naceu en Terra de Campos e a comparase, sen máis, polo menos, co que o seu xefe León XIV expón na encíclica Magnifica humanitas como esixencia dunha ética universal, talvez fixese oídos xordos a quen lle suxerira esta perspectiva de ver en ollo alleo as vigas que non ve nos seus, ao revés de Mt.7, 1-6 e Lc. 6, 37-42.

.Estes faladores hodiernos, prolíficos en escorrer o vulto para que o futuro deste presente tosco mereza a pena, falan do seu mundo fetén do ben, combatido por malos sempre gañadores -como quería o maniqueísmo e cantos entenderon que a Cidade de Dios e a polis civil debían coincidir. Desde o Hieropagita ata Hitler ou Franco, foron moitos os que comeron a conta desta teoloxía política. Con esa cosmogonía na cabeza, a Feijóo non lle importa a longa cadea de presións e represións a cantos ousasen dignificar a vida de todos: el vira cada vez máis cara a VOX. De Luís Argüello, cabía esperar que o seu paso pola Facultade de Dereito da súa cidade -xusto cando Martínez Esteruelas e o reitor José Ramón del Sol pecharon a Universidade o 02.02.1975 máis de sete meses- ampliaríalle o campo de visión sobre a súa “comunidade” ou sobre como deba rezarse o “Pai noso”, pero alguén o converteu ao espiritual de estar de volta daquilo

M. Menor (12.07.2026)

Non é iso, non é iso

Julia Navarro publica en diversos medios o seu artigo...No es eso, no es eso

(A traducción é nosa)

Pois non, non estou entre ese 65 por cento que cre que no noso país hai "lawfare", ou sexa, que hai 

xuíces cuxas decisións responden a intereses que nada teñen que ver coa Xustiza. O que si creo, 

porque as evidencias son abafadoras, é que desde o poder político -ler Goberno e o partido e 

socios que o sustentan, ademais da armazón mediática que lles é afín-, vénse azuzando esta idea 

que xa calou en boa parte da opinión pública.

Non direi que me sorprende que desde o Poder e as súas terminais se esmerasen en convencer, iso si, con éxito, que todo asunto que chega aos tribunais, e ten como protagonistas a persoas próximas ao Presidente, ao Gobierno ou ao PSOE, son froito de campañas infamantes dos seus opoñentes políticos, e por tanto falsos de toda falsidade. A consecuencia é que calquera decisión adoptada polos tribunais, que non dean a razón ao Presidente, aos membros do seu goberno e do seu partido, ou a familiares próximos, son consecuencia dese "lawfare". E así, con esta campaña tan falaz como irresponsable, tentan minar a credibilidade do Poder Xudicial, que é un dos bastións do Estado de Dereito.

Que convencesen a parte da opinión pública, nada menos que ao 65 por cento da poboación, é sen dúbida preocupante. Non direi que non poida haber membros do "Poder Xudicial" que non actúen coa imparcialidade que deben, pero resulta pouco crible que sempre se sinale a quen está investigando ou teñen que xulgar aos que forman parte ou están nos arredores políticos ou persoais do Poder actual. De maneira que esas enquisas, aireadas para reafirmar a campaña contra os xuíces aos que lles tocou abordar asuntos do Poder, é un capítulo máis nesa batalla, que veñen librando precisamente desde o Poder, contra todos os que non se dobregan aos seus intereses. Pero non hai goberno que cen anos dure e por tanto tamén Sánchez pasará porque ninguén ten o don da eternidade; o problema é que a súa herdanza non pode ser peor: para manterse no Poder, el e os seus véñense saltando a Constitución á toureira, aliáronse cos partidos anticonstitucionalistas pagando prezos infames, dividiron o país entre os  seus incondicionais e o resto, e veñen demostrando que neles a ambición non ten límites. Pero volvo ao principio: convencer ao 65 por cento da poboación que en España hai lawfare é peor que un erro, é asestar unha puñalada á credibilidade do noso sistema do que un dos seus piares é o Poder Xudicial.

Julia Navarro 10.07.2026

O soliloquio de Trump na OTAN ten corifeos

Antes e despois da reunión anual de Ankara , actuou como a pitonisa de Delfos, pero en plan século XXI e pro domo sua.

Delfos, o monte Parnaso, o oráculo e Apolo reúnen elementos sobrados para unha parábola ou comparación co que dá de si Trump, a OTAN, a presenza de España nela e, sobre todo, a súa instrumentación. O Parnaso e as inspiracións da Pitonisa dos oráculos non eran alleas a dependencias e intereses. O Apolo pitio orixinario non tiña riquezas, pero a acumulación de donativos, sobre todo no século IV a.C, antes de que a cristianización acabase co santuario oito séculos máis tarde, foi motivo de pelexas e saqueos.

A comida frugal. Pablo Picasso, 1904.

A OTAN nunca foi gratuíta e a súa orixe en 1949, en plena Guerra Fría, igual que o da SEATO para o Sueste asiático en 1954, serviron para protexer a primacía socioeconómica americana fronte á URSS e fronte ao expansionismo chinés. A segunda destas organizacións, desaparecida en 1977, levou a EEUU a dispoñer outras maneiras de protexer os seus intereses na zona, principalmente desde Filipinas, Corea do Sur, Xapón e Taiwan. A partir da caída do Muro de Berlín en novembro de 1989, os obxectivos americanos en Europa se reconfiguraron ata as guerras de Putin no Leste europeo, e Ucraína puxo de manifesto, por unha banda que a defensa da UE estaba moi dependente de EEUU, e que a gobernaban os americanos; a quen máis beneficiou este conflito, por compra de armas e enerxía, e en canto ao oportunismo das regras comerciais e instrumentos de intercambio -e en definitiva, en canto ao balance dos servizos da OTAN ou algún substituto- é a EEUU, ata o punto de que se os europeos queren mellor cobertura de defensa militar, as condicións póñenas tamén eles. As sucesivas reunións anuais dos socios da organización, foron mostrando estas esixencias; a decisión de contribuír  cada un co 2% do seu PIB tomouse no cumio de Gales en 2014, onde se propuxeron dez anos para logralo. Na da Haia, de 2025, avalouse a idea de que o aumento do gasto anual en defensa subise ata o 5%,e en Ankara reapareceu esta cuestión. Sen que todos os membros alcanzasen aínda achegar o 2%, o Goberno español puido certificar que cumprira o anterior obxectivo do 0,9%, que a súa contribución efectiva con persoal e medios era suficientemente ampla nas frontes encomendadas, e que superaba abondaente o 2% estipulado ata antes da reunión de Ankara: se se lles esixía chegar ao 5% tería que recortar unha ampla serie de servizos sociais.

O realmente propio do mundo délfico foi o apolíneo oráculo que saíu de boca de Trump, capaz de pasar en apenas dous días dunhas airadas palabras sobre España, os españois e a súa contribución ao tesouro da OTAN, a unha mansedume expresiva sobre o “xenerosa” que fora a contribución de España. Por medio, andou a suposta enteireza do presidente español, a beatífica mirada escrutadora do presidente desta organización, Mark Rutte, sempre pendente de que o oráculo se sentise feliz entre bravatas, ameazas e sortilexios de negocios inconfesos, e non faltaron en España os corifeos supostamente populares, fieis á súa tradición de cipaios, inquietos por se o troiano americano non dera suficientes mostras de ser un dispositivo dos aqueos para asaltar os muros da polis hispana e ata europea.

Milagrería hispana   

Despois de que  falase o oráculo en Ankara, unha réplica non menor desta hierofanía reveladora da verdade e do ben acábao de encarnar o bispo Argüello. Con tal seguridade fíxoo que non coidou as costuras a que respondía, atentas sempre a que o Dereito que aprendeu na Facultade vallisoletana lle servise para coidar o seu rabaño conservador e ata ultra. Da súa sede episcopal ignora o que sabe. Por exemplo, que desde a súa catedral, e en procesión do Santísimo ata a capela, desa Facultade en 1940, a inauguración de curso valeu para mostrar como os males de España erradicábanse perseguindo mestres. Nesa diocese, sente continuador de Gandásegui, quen á parte de esixir ao gobernador que vixiase a moral dos seus diocesanos, esixía para Valladolid a honra da primeira reacción antirrepublicana (B. Ou. Arzob., 1, do 24.01.1937, páx. 4).. Fala agora de “bandas”, e acaban de lembrarlle a dos pederastas. E tampouco estaría de máis que non esquecese os privilexios económicos dos Acordos de 1979; comprometéranse a sufragar os seus gastos de supervivencia e non os cumpren, pero teñen recrecido a súa presenza no Rexistro da Propiedade mentres amparan bandas pouco democráticas para que falen por eles; O Debate volve estrañar o intento de partido católico propio, desde o que expresarse en público como calquera cidadán, dubitativo de se para entón seguirán esixindo que “mulieres in ecclesia taceant”).

Neste concurso de oráculos, non podía faltar Isabel Ayuso. Subida ao pedestal da Porta do Sol, lugar que quere manter sacralmente incontaminado do seu pasado, aproveita a Casa de Correos para exhibir os seus fervores. Ante todo, o familiarmente afectivo e, sen pedigree apropiado, tamén o da súa intimidade co ben da clase dominante en Madrid desde que era Corte dos Milagros. Nos seus xestos e representación política, isto é prioritario; os demais non existen e, se a alguén non lle gusta, que se vaia. As súas réplicas na Asemblea -ademais das súas roldas de prensa e a súa Telemadrid- cumpren as mellores expectativas de cantos ían a Delfos a escoitar á Pitonisa. Son de admirar as súas palabras de arroupamento á doutrina de Feijóo acerca do “cancro” desta sociedade. A confusión entre a abstención laboral e dereitos de paro non a goberna na Moncloa o seu partido, pero ansia facelo, cando xa máis do 70% de españois perciben o agarimo que lles teñen; as competencias que xestionan as Autonomías, por exemplo, nas listas de espera de Sanidade, cada vez máis longas desde que Esperanza Aguirre se comprometese a reducir a súa demora antes de 2003 (o ano do Tamayazo).

No caderno deste verán, esperando que España pase cuartos na Copa do Mundo con añoranza do gol de Marcelino en 1964 contra a URSS -e sen pitonisas nin pitonisos pasados de adrenalina-, é de interese lembrar que Kavafis xa deixou dúbidas en 1904 sobre que sería de nós sen “os bárbaros”, cando seguramente “fosen a solución despois de todo”. Mark Twain xa advertira en 1901 como llas gastaban en Missouri algúns conversos á democracia americana.

TEMAS: Xeoestrategia internacional.- España e OTAN.- Neocolonialismo e Soberanía.- Paro, o abstencionismo laboral e listas de espera sanitarias.- Hieropolítica e Democracia.

MMC (Madrid: 10.07.2026)

Por que medra e extrema dereita...?

O polítologo e profesor Xosé Luis Barreiro Rivas achega a súa reflexión no artigo que publica  en La Voz de Galicia de hoxe, 09.07.2026

Por que crece a extrema dereita?

Xosé Luís Barreiro RivasA TORRE VIXÍA

A sociedade europea, a máis feliz do mundo, está a vivir un paradoxo que non sabe administrar. Porque, convencida de que entregar o goberno á extrema dereita ten riscos abafadores que permanecen no subconsciente colectivo, vótaa cada vez máis —como en Italia, Alemaña ou Francia— para desfacerse da demagoxia progresista e populista que, coa soa finalidade de manterse no poder, está a vendernos os restos da utopía marxista, e amolando a cultura constitucionalista que repuxemos con enorme éxito tras a derrota do fascismo.

Ante tan radical estupidez, perdemos moito tempo buscando solucións a un problema xa estendido, o de parar aos abascales, as lepenes, as melonis, os chrupallas, os trumps, os kastes e os bukeles, sen observar que todos eles chegaron ao poder, ou xa o rozan, polo voto libre dos cidadáns, que, polo que se ve, temos unha empanada mental de prognóstico reservado.

O problema é que, incluso os pobos máis avanzados, estamos a lle perder a cara á democracia, que, de ser un instrumento orientado cara á gobernabilidade centralizada e eficaz, dependente das urnas e dunha cultura e uns costumes orientados á liberdade e o consenso, pasou a unha simplificación desastrosa —que é a conquista do poder e a permanencia nel— que se presenta agora como un requisito do benestar que admite tretas, pillerías, infantilismo e abuso do poder e da legalidade vixente. Por iso chegamos a esta estraña crise na que nunca nos saen as contas.

Se Le Pen pode chegar ao poder cunha pulseira de control, e Sánchez cre que pode permanecer na Moncloa rodeado desta tropa, deste currículo e desta chulería resistente, só se debe a que hai xente disposta a apoialos. E todas as nosas investigacións teñen que dirixirse cara aí, e non a saber se Sánchez é San Buenaventura e Abascal un Nerón que toca a lira. Porque a democracia é un sistema de goberno e non un concurso de buenismos naturais.

O noso problema é que reducimos a democracia e a súa cultura ao xogo dos tres pes —populismo, polarización e presidencialismo—. E xogando con esas cartas sempre nos saen sáncheces ou os abascales de esquerda, de dereita ou de centro, rodeados de ministros lacaios e papagaios, con programas a curto prazo e co estigma de que, votemos o que votemos, sempre obteremos o mesmo resultado e sempre será posible manipular o ditado das urnas.

Para que non quede nada en pé, tamén temos un sistema mediático que nos convence de que, cando Juanma Moreno chega ao poder con 52 deputados, de 107, o gañador foi Abascal, que lle prestou dúas cadeiras de brazos, mentres o PP saíu derrotado e inhabilitado para gobernar España.

Por iso dixo San Agustín que, se andas buscando algo que che falta, ou unha resposta ás túas dúbidas —noli foras ire— non o busques fóra de ti; mira o teu interior, e terás a obvia solución que, debido á innata tozudez humana —este engadido é meu—, nunca te atreverás a seguir.

Reafírmase o vello refrán de que o non pragmático é irrelevante.

Primum vivere, postea philosophare díxose moito nos anos en que a reforma do Ensino Medio de 1938 estivo vixente.

O tópico perviviu despois da LOEM de Ruiz-Jiménez en 1953, pero hai quen o atribúe a Hobbes, cuxa concepción materialista do ser humano, e absolutista en colectividade, quedou expresada na súa homo homini lupus. De todos os xeitos, Cervantes, xa explicara algo parecido nun soneto previo á primeira parte do Quixote, ao situar a Babieca, o lendario cabalo do Cid, falando con Rocinante. "B. Metafísico estades”, e responde este: “R. É que non como”. Boa parte dos arquetipos que simboliza a novela -o utopismo quixotesco e o pancismo utilitarista- están sintetizados nesa referencia, en que satisfacer as necesidades -o interese material- dilata ou non aguza a atención ao supostamente máis importante e valioso. Entre os humanos, a tensión deste diálogo clarifica a calidade das persoas e a súa ambigüidade. Nos tempos que corren, o idealismo diminuíu na vida relacional; creceu en cambio un  calculado individualismo que adoita antepoñerse a canto estorbe ao pensamento e a sintonía altruísta, aberta a unha ética universal.

O futbolín. Robert Doisneau, 1952.

Os modelos de referencia que os cidadáns teñen diante desde que nacen, nos medios e na vida política, no traballo e na familia, favorece que as tres redes educativas existentes retroalimenten nos medios, na vida laboral e ata na amizade, a inclinación a que, en situacións de dilema moral, se elixa o lado utilitarista máis que o do compromiso coa convivencia xusta. O sistema educativo segue tendendo, ante todo, a reproducir o sistema socioeconómico imperante, e en momentos de suposto “triunfo social”, a ética dominante adoita traslucir un primum vivere que se impón a calquera outra consideración moral e xurídica. Feijóo, por exemplo, xa predica abertamente que hai que revisar as prestacións do paro á baixa. O seu confuso entendemento do paro e a abstención laboral dá preferencia a que os empresarios perden rendibilidade; o seu desclasamento selecto non atende a como están a deixar os seus as listas de espera a cantos necesitan a Sanidade. A este paso, pronto cuestionará outros dereitos sociais, como as vacacións pagas que recoñecía a Lei de Contrato de Traballo de 1931; non se decatou de que, recobradas un pouco nos anos sesenta, figuran na Lei 16/1976 de Relacións Laborais.

Un empeño cultural e educativo añorante logrou que tamén moitos outros representantes políticos e funcionarios dos  poderes do Estado, traten de que o seu particular primum vivere se antepoña ao philosophare da convivencia democrática e as súas esixencias de igualdade. E namentres, a perplexidade dos cidadáns conscientes do dereito ao respecto institucional vai a máis na medida en que este automatismo moral o porpagan os partidarios da “primacía nacional”. Coma se de algo natural se tratase, queren facer ver o trasnoitada que é a defensa da dignidade de todos. Ese lema, adoptado agora como consigna de acción política en Estremadura, Aragón, Castela-León, Andalucía e, en aspectos do Madrid autonómico e municipal, antepón a preocupación polo DNI aos imperativos que impón o ADN humano polo mero feito de nacer, como esixe a Declaración Universal dos Dereitos Humanos desde 1948 e o compromiso con ela do artigo 10.2 da CE78. Entre os mentores deste rumbo prioritario, quen lle ensinou ao papa un Madrid limpo para que se expresase en público contradín a intrahistoria en que aludía a esta carta internacional, ao papa Francisco na encíclica Laudato si e ao que escribira el mesmo na Magnifica Humanitas.

No canto dese philosophare, as referencias dos partidarios da “primacía nacional” para os seus obxectivos políticos seguen a fascinación polo sacro que tan útil foi sempre, desde antes de Exipto e Roma. A Franco encantáballe ir baixo palio en cerimoniais litúrxicos, e moitas moedas españolas acuñaron desde 1946 a inscrición: “Francisco Franco, caudillo de España pola graza de Dios”. Esa querenza revive en supostas espiritualidades pop e en cantos compiten, ben sexa no fútbol, en negocios ou en política. Aí está Trump como gran paradigma, mesturando eses ingredientes cos máis egocéntricos e neocoloniais; o lema dos billetes do dólar: “In God We Trust” (En Deus confiamos) presidiu o seu longo discurso no 250º aniversario da Unión para dicir: “Ninguén pode ser como nós”, e orientou os seus amaños do fútbol con Gianni Infantino. As arrogancias dos partidarios dun mundo conservador de valores aristocratizantes nada teñen que ver, con todo, coa etimoloxía grega dos “aristoi” (os mellores). Implicaría gran capacidade de compartir cos demais, pero nin consta esa actitude, nin o seu ADN é -na gran maioría de casos - o de moi  poucas familias non plebeias de orixe. O pedigree das árbores xenealóxicas poucas veces é auténtico, e quen presume do que non son transmiten aquela educación distintiva en que nunca era o mesmo “ir á escola” que poder “estudar”. Desde antes de nacer a vida era desigual, e os aristócratas de verdade non eran hierofantes, senón demócratas que axudaban co seu esforzo aos demais.

Cantos predican a volta ás delicias deste xardín de “ a primacía” -á marxe da dificultade para xustificala- , discrepan ao redor do “arraigamento” e a cronoloxía documental que esixe. O Regulamento da Lei Orgánica 4/2000, sobre dereitos e liberdades dos estranxeiros en España e a súa integración social (RELOEX), referíase no artg. 123 a supostos de arraigamento, protección internacional, razóns humanitarias, colaboración con autoridades públicas ou razóns de seguridade nacional ou interese público. O factor do “arraigamento”, de indeterminada tradición, necesita outros indicadores a efectos de igualdade -ou mera aparencia- con quen poida sentirse postergado. En España, a “limpeza de sangue” xa existía antes da abolición da Inquisición en 1834, e prestou grandes servizos ao “primum vivere” de quen denunciaba a outros  para acreditarse. Ademais, desa matriz xurdiron, despois da Guerra, as depuracións dos non afectos ao Réxime. Acedo Colunga, o seu ideólogo, inspirárase naquel “santo Oficio” para erixir un Tribunal Especial contra a masonería e outras asociacións democráticas. Tamén depuraron a miles de mestres, profesores de instituto e de universidade, investigadores, escritores, artistas, funcionarios do Estado e a cantos lles veu en gana por ser demócratas. As traizóns á ética colectiva adquiriron carta de cidadanía e as represións estiveron vivas -en moito aspectos- ata o 09.04.1977 (en que se legalizou o PCE). Neste caderno de verán, o relevante é ver ata onde seguen vivas, para resolver que grao de centralidade ostenta “a primacía nacional” en setembro, despois das calorinas que transmitan os medios.

TEMAS: Dereitos Humanos.- Democracia e Educación.- Primacía nacional.- Santa Inquisición.- Utilitarismo e Idealismo.

MMC (Madrid: 08.07.2026).

Cara onde vai a política...

 Rafael Ferro, politólogo e consultor publica no seu artigo El fin de los virtuosos, en La Voz de Galicia do 05.10.2026 unha reflexión sobre o asunto que se achega moito á realidade...

As calores, a calor e o afervoado imaxinario colectivo

A importancia do clima é vital para entender que “a casa común” non se construirá con “prioridades” excluíntes.

Antes do pleno verán xa tivemos exemplos sensibles dos efectos da temperatura en España e noutras partes de Europa. Os incendios, que acaban de sobrepasar a queima de 2.000 hectáreas de vexetación en cada incendio do Bierzo, Estremadura, Huesca, Xirona, Barcelona ou Castellón, non fixeron máis que empezar: uns 16 de grandes dimensións calcinaron en España máis de 50.000 Has. no que vai de ano. En Berlín tamén se superaron os 40º, e o efecto do quecemento das augas do Danubio na refrixeración dalgunha planta nuclear obrigou a pechar en Hungría parte dunha. Este cinco de xullo, en varios puntos de España -desde Galicia a Estremadura e desde o val do Ebro a Sevilla-, superáronse os 42º. A incredulidade de moita xente -e os intereses particulares de empresas enerxéticas-, non paran a reacción da Terra, farta da inepcia dos humanos para coidar o máis básico da vida. Os modos de produción son os que erosionaron radicalmente o ecosistema humano e estas calores están a cobrarse xa os efectos do descoido tamén en vidas. Só en España, no mes de xuño a cantidade de mortes motivadas polas altas temperaturas superou o milleiro, e no transcurso do verán propiamente tal os datos estatísticos crecerán. A cuestión é que, a este ritmo, os termómetros de AEMET non tardarán en mostrar temperaturas que alcancen os 50 °C e, cando isto suceda, a tensión térmica do corpo humano, incapaz de se arrefriar, xerará máis emerxencias letais se non hai intervención médica a tempo. A este ritmo, sumado todo iso a Dinas -como a que arrasou a Horta sur valenciana o 29.10.2023- España, pronto será invivible para os españois e quen os visite- por traspasar o limiar apropiado para as condicións básicas da vida.

La vitrine. Rober Doisneau, 1947

Entre as actividades de repaso deste verán, é inevitable, por tanto, a referencia a este asunto crucial, que evidencia unha Historia compartida coa da Terra desde hai máis de tres millóns e medio de anos. A interferencia da actividade humana empezou a ser máis notoria desde que se acelerou a produtividade económica coa primeira Revolución Industrial; desde as máquinas de vapor e as súas aplicacións principais no transporte, nas fábricas do téxtil e metalúrxicas, empregáronse materias primas fósiles nunha proporción que non deixou de crecer e, con ela o CO2. Na segunda, entre 1870 e 1914, o emprego do petróleo empezou a mover o motor de explosión interna no automóbil, outras industrias e usos domésticos, e incrementou as emisións nocivas á atmosfera, e a contaminación, máis perceptible nos barrios periféricos de cidades que empezaban a crecer, desacompasou a vida, sobre todo a de quen non tiñan máis remedio que traballar. Na terceira, e sobre todo despois das dúas Guerras mundiais, a enerxía atómica e unha boa parte da eléctrica “desenvolveron” cada vez máis o “crecemento económico” a conta de multiplicar ese modo de produción en toda a Terra, á vez que se seguían depredando materias primas e vidas humanas. Todos e en todas partes empeñáronse en “desenvolverse”, e este verbo dirixiu a maioría das decisións económicas e políticas -e as súas guerras de diverso alcance- tamén desde 1945. España, que nos primeiros pasos deste proceso fora a remolque do que pasaba en Inglaterra, Francia, Alemaña ou EEUU, desde que asinou o “Pacto de Madrid” con este país en 1953 acelerou a súa posición neste “desenvolvemento”. Coa Lei 194/1963 do 28 de decembro, que iniciaba o primeiro Plan (1964-1967), unha España rural fíxose crecentemente urbana con tal rapidez que a súa poboación actual ten hábitos económicos e culturais moi distintos dos dos seus avós, e ata fala da “España baleira” como de algo case natural pero exótico.

Desenvolvementos sen futuro

Agora que a Terra reacciona aos excesos e descoidos habidos coas potencialidades enerxéticas -desde que James Watt desenvolveu a do vapor en 1769-, a cuestión máis relevante que se expón é concordar o estilo de vida coa emisión de gases que impiden á atmosfera moderar os raios solares. O quecemento global, ao que sucesivos cumios mundiais -o primeiro en Xenebra, do 12 ao 23 de febreiro de 1979- tentaron poñer freo, mostra que os humanos somos tardos para entender que o “crecemento” ten límites. Inconsecuentes cos sinais que, desde hai máis de 200 anos, indican unha íntima interrelación da Historia dos humanos coa da Terra, non nos responsabilizamos do que sucede no noso descontrolado hábitat. O Antropoceno non ten discusión entre científicos, pero no mundo político é motivo de cálculo. O poder ou o afán de telo marca a axenda e, para momentos electorais, os lobbys enerxéticos e as presións de países como EEUU, lograron que Europa reduza a súa formulación dunha “Europa verde”, e en países como Alemaña -que antes do conflito ucraíno era punteira nesta sensibilidade-, a marcha atrás vai a máis. É dicir, que -a pesar da democracia- o crecemento da temperatura e doutras anomalías climáticas seguirá facendo que cada vez sexa máis difícil parar a degradación do medio.

En España, estas cuestións non alcanzaron unha masa crítica suficiente para que os votantes poñan reparos a cantos esquecen o hábitat; tenden, mesmo, a que quen expoña ser consecuentes cos datos científicos, sexan penalizados ou excluídos. A “primacía nacional”, que Moreno Bonilla subscribiu en Andalucía, inclúe un capítulo dedicado ao medio ambiente, de modo que “a vía andaluza” da harmonía ambiental desmantela políticas de protección e calidade da  conservación de espazos naturais e biodiversidade. O “gasto ideolóxico” que impón este acordo -igual que o das autonomías onde Vox pactou co PP as súas primacías- exclúe recursos que non sexan para xestionar a auga ou previr incendios, e non atenderá a transición ecolóxica e sostible.

En setembro, a precampaña das eleccións xerais reiterará -de viva voz- acaloradas reaccións contrarias ante o que se vén encima. Se no caderno deste verán empézase por reflexionar sobre datos obxectivos, evitarase que a ignorancia e a estupidez decidan que prevaleza a primacía do DNI sobre a do ADN que todos compartimos coa Terra.

TEMAS: Eleccións xerais.- Medio ambiente e “desenvolvemento”.- A Historia da Terra.- O DNI e o ADN.- “Gasto ideolóxico”.

MMC (Madrid: 06.07.2026)