As viaxes “apostólicas” son recentes na historia da Igrexa.

Invocar “razóns de Estado” para solemnizarlos en espazos públicos urbanos, fóra do Vaticano, pouco explica do seu sentido.

A expresión “viaxes apostólicas” é linguaxe ritual actual para nomear os que realiza o papa fóra de Italia. O de Pío VII a París en 1804, fora para coroar a Napoleón Bonaparte, e foi en 1964, cando Pablo VI iniciou, cunha viaxe máis ben diplomática a “Terra Santa” -Xordania, Palestina, Xerusalén e Israel-, inaugurou as viaxes papais contemporáneas. Xoán Paulo II iniciounos a España por motivos en que o “apostólico” mestúrase con razóns estratéxicas da institución católica desde que, en 1870, o papado perdera poder político territorial, salvo no Vaticano. Cando en 1894 León XIII recibiu a unha “peregrinación nacional obreira”, organizada desde España polo IIº Marqués de Comillas, o himno que oíu na Basílica de Santo Lorenzo Extramuros, o 18 de abril, estaba dedicado ao “papa prisioneiro”. Sería en 1929, con Mussolini, cando nos “Pactos Lateranenses” o cardeal Gasparri pactou, en nome de Pío XI, unha saída á “questione romana”

Estudo para o punto. ManRay, 1952.

A “razón de Estado” -e o que conlevaba para O peto reservado do Rei- pertence a unha época de monarquías absolutistas. Invocala hoxe, nunha democracia, alude a privilexios residuais, estraños aos dereitos e liberdades cívicas. No haber das institucións, palabras como estas din menos que os actos con que protexen os seus obxectivos e, respecto ás relacións entre a Igrexa e o Estado, polas repercusions que teñen no espazo público de convivencia plural, no canto de fiar o seu valor a crenzas privadas, máis vale fiarse dos datos historiográficos, que dan á memoria das pasado perspectivas máis atinadas. Para o que ocorre nesta viaxe papal, obrigan a non esquecer que a lei Briand regulou en 1905 os intereses que as separaron en Francia. Atender a linguaxe dos feitos, máis expresivo que o verbal e ata evanxélico, é recomendación de Mateo  23,3: fronte ao parloteo falso, “Facede o que din, pero non o que fan. 500 anos antes, Confucio expandira na China unha moral similar nas súas Analectas: “Actúa segundo o que pensas e dis. Practicar dando exemplo e aplicando os coñecementos é a maior das intelixencias”. E reiteraba: "O home superior actúa antes de falar, e despois fala de acordo ás súas accións”.

En consecuencia, se a significación da linguaxe dunha institución establécea a súa evolución temporal, a longa duración dos seus feitos sempre di máis que unha transitoria evenemencialidade. Se do Estado falamos, integrar a ciudanía como suxeito da súa estrutura organizativa, desde finais do século XVIII, non foi fácil onde se conseguiu . Pola súa banda, a simbolización hierocrática da Igrexa católica no Vaticano é herdeira dunha estrutura que, asumindo vellas formas orientais e neoplatónicas, entre o século IV e VIN deulle o toque de “cristiandade” a un complexo construto que, en alianza co poder temporal, foi a base dunha cosmogonía cultural dominante desde o Baixo Imperio Romano ao final do Antigo Réxime. En España, do longo proceso de relacións mutuas quedan restos, e a Constitución do 78 é testemuña de contrastes dunha transición democrática inacabada, despois de que, en pleno século XX o confesionalismo católico servise de xustificación política ao franquismo. Con todo, desta amálgama, tan viva nesta sociedade sobre todo ata entrados os anos sesenta, ten interese, en todo caso, non esquecer que no seu humus -igual que na restante historia dos confesionalismos- xurdiron movementos que, con variada intensidade de entusiasmos, fixeron que persoas e grupos diverxentes desen vida e apoio a outras propostas sociopolíticas. Antes dos anos oitenta, plural “Igrexa de base” -nada oficialista- nutriu o antifranquismo desde movementos liberadores de barrio, folgas, nacemento de sindicatos e partidos, MRPs; “alternativas do ensino” -como a do Colexio de Licenciados e Doutores de Madrid, no ano 1976-, editoriais e revistas de pensamento social contribuíndo “fraternamente” á consolidación do afán democrático que, desde a Porta do Sol madrileña, era reprimida pola Dirección Xeral de Seguridade, (ás veces, coa colaboración dalgúns bispos).

Un aconfesionalismo incompleto

Desde 1981, aquel dinamismo quedou freado entre coerciones limitadoras dun inacabado tránsito cara a unha igualdade democrática que, en asuntos clave como a educación, foi un terreo en que a síntese entre sensibilidades políticas sempre foi fráxil. Coa atención ao público por medio, a conxunción de “ liberdade” e “universalidade” -traducida en dignidade democrática-, foi máis valiosa para a retórica que para a verdade. Neste presente-futuro, sen esa concordancia, a igualdade “na casa común” que a democracia necesita construír con urxencia seguirá, sen transparencia na dinámica dos desacordos e confrontacións que xa erosionan a convivencia política. Sen vontade de limar os aceirados extremos que cada cal teña na súa memoria, crecerá a incapacidade de colaboración no que é urxente. A “primacía nacional” alenta o pesimismo.

Neste contexto, os máis conscientes de que a linguaxe de institucións como a Igrexa católica non foi modélico na procura do ben e a verdade común, han apreciar as mensaxes deste papa por encima do aparello e o márketing en que se move. Sen esquecer esa historia en España, nin que o paraugas do “aconfesionalismo” condiciona dereitos e liberdades oficializadas na CE78, a Magnifica Humanitas ten artigos -como o 144, por exemplo- moi aptos para examinar o alcance que “a desigualdade” lograse na combinación de atencións ao público e ao privado dentro do sistema educativo. Entre o “deber ser” que propón e o “ser” que confire o apoio sociopolítico práctico da dobre rede escolar á “dignidade humana”, as organizacións confesionais teñen sobrado peso para que a súa ampla elasticidade sexa confrontada coa norma moral de Mt 23,3 e o “ben común”. Se León XIV lograse influír de verdade na atención que a rede católica de centros presta a “os pobres” e “máis fráxiles”, a súa viaxe tería gran interese -como razón de Estado- para modificar a cultura de silencios e ausencias existente.

TEMAS: Aconfesionalismo.- Liberdade educativa.- Universalidade escolarizadora.- Mercado e ben común.- Exclusión social.

MMC (Madrid: 02.06.2026)