O barrio e o fútbol non son o que eran

O fútbol da tele é outra cousa; abundan as historias en que o barrio non ten “campitos”.

Ninguén sabe que é autodidacta ata que as destrezas que as circunstancias fan necesarias mostran que o que no currículo educativo se puido transitar foi curto para desenvolver as tarefas e enredos cotiáns. Non é raro, por tanto, chegar tarde -ou talvez nunca- ao que nalgún momento podía ser un cambio de rumbo cara a un oficio distinto. Esa posibilidade nunca se desenvolverá, pero pode quedar colgada na imaxinación sen que o tempo lograse restarlle o seu atractivo, e crece ao tempo a sensación de que case sempre se aprende sobre a marcha. De feito, unha gran maioría de cidadáns/as non tivo máis remedio, pois foi a partir dos anos sesenta cando España se fixo urbana, e pouca xente pode dicir que segue vivindo no mesmo territorio onde naceu.

Ramón Masats, 1962

En 1940, ao terminar a Guerra, a poboación rural era dun 50,5%, un punto e medio máis que a urbana. En 1960, cambiou a tendencia; esta sobrepasábaa xa en 15,4 puntos e, entre 1960 e 1970, o éxodo rural reducira a actividade agraria ao 29%. En 2007, só traballaba o campo un 4,5% e, froito do cambio, 38 millóns de persoas, concentradas hoxe en cidades, unicamente ocupan o 3,9% do territorio (urbano e urbanizable), mentres algo máis de 9 millóns -o 20% da poboación- é rural. Á vez que daba un envorco a estrutura poboacional, as cidades, os seus barrios e demais espazos cambiaron profundamente: os solares rendibilizáronse máis e construíronse outro tipo de edificios. O problema da vivenda tamén foi cambiando; as persoas e as familias, dedicadas a traballos ben distintos dos que se facían no campo, sen que en moito casos deixasen de ser precarios, viron que todo cambiaba moi apresa. Os modos de vida e os costumes facíano rápido e, para saír adiante, sempre chegaban tarde ás novas maneiras de gañarse a vida. Ao gran cambio vivido por quen, migrantes nunha cidade, naceran nunha aldea, súmase o de moitos que, criados nun barrio, foron parar a outro moi distinto ou, mesmo, a un xeriátrico. A posibilidade de contar as súas historias de “chegar tarde” talvez entrase nesa fase en que os fillos e, sobre todo os netos e netas, son moi hábiles para dicir que xa está ben de “batalliñas”.

Estes días, agroman as historias do fútbol da infancia, xusto cando o telexornal, a radio e as constelacións mediáticas decidiron que o fútbol de Infantino e a FIFA é o que hai que ver e oír para estar ao día, e para adourar aos novos santos, heroes e mártires da relixiosidade futboleira. O cero a cero do debut de España-Cabo Verde, ou o sufrido triunfo de Francia sobre Senegal, deron sinais de como evolucionan os dogmas do pasado e o encadre de novidades. En canto ao primeiro, reafírmase a dimensión propiamente temporal e económica que a circulación do diñeiro confire a este deporte. A súa capacidade de unificar recursos para que as ilusións dos seus fieis practicantes lles sexan venturosos, resulta especialmente atractiva en ecosistemas sociais onde a pobreza é maior e o esforzo para desenvolver as destrezas apropiadas está garantido. Este fenómeno lembra moito o que tamén acontece noutros ámbitos. Por exemplo , no dos atletas de maratón, en que destaca Etiopía de tal modo que, ademais de ter en Lucy un precedente significativo da evolución  humana (con 2 millóns e medio de anos segundo o C 14), é un referente no uso do bipedismo. E sucede igualmente en canto á orixe primordial do clero español ata os anos sesenta, en que empezou a decrecer o seu número, porque o crecemento das cidades non lle sentou ben ás “vocacións”. Na súa gran maioría eran de orixe rural, e é significativo que moitas das que hoxe levan o culto católico proveñan de similares situacións de desvantaxe económica. Julio Llamazares, ao percorrer os pasos que levaran ao seu pai á Guerra, ao chegar a Alcañiz conta que cambiou tanto a presenza de curas na súa colexiata e comarca, que só dúas, “e os dous vidos de Hispanoamérica”, aténdeno “todo” (A viaxe do meu pai, páx. 230). Esta novidade, ademais, non é exclusiva do que sucede na relixiosidade católica, pois tamén nas de carácter laico -como o fútbol ou a propia política-, as diferenzas internas que poidan ter os fieis do mesmo credo, sostidas en variables como a superioridade social ou cultural duns poucos, adoitan asoballar a outros e, para illalos, asígnanlles algunha heterodoxia displicente. No fútbol dos últimos corenta anos, sucedeu o mesmo que no cristianismo, que xa no século IV -o momento clave das definicións dogmáticas que transmitía o Catecismo a case todos os españois- chamar “superstición” a algúns rituais, foi un modo de fixar moitas historias socioculturais. No mundo académico, e sobre todo no da crítica literaria e artística -en que “o gusto” é máis voluble-, costa admitir que siga sendo así. No mundo das Redes sociais, éo moito máis.

Aprendizaxes básicas

 

Nas xeracións maiores a resolución de problemas, sen os mestres debidos, estivo especialmente condicionada, e as súas historias do fútbol permiten un achegamento xenealóxico a como era o barrio, o colexio, a vida. Na longa posguerra, ritmou a súa utopía doutra forma de vivir no medio da ruína física e moral. Para moitos -cando era case exclusivamente de mozos-, o modo de arrouparse uns a outros formando equipo produciu moitas anécdotas nas que  a  pobreza trasloce pautas concordantes coas imposicións franquistas. Emilio Castillejo mesmo di que “Os centros escolares deberían abordar o corpo como unha fonte histórica máis", en: Ensinar Historia á marxe dos corpos (2022). Para a educación social deste país, á parte do “gol de Marcelino” -como signo de modernidade- foi especialmente relevante o fútbol que moitos viviron en centros de réxime confesional, onde as contradicións na xestión do deporte traducían as do sistema político.

 

As historias dos maiores da tribo pode axudar aos máis novos a demandar -nun sistema educativo avariado polos mesmos que cambiaron o fútbol- contextos deportivos en que o goce sexa leal ao que a convivencia de todos require. O consumo pasivo destes días de Mundial na tele ou nas superpantallas ten demasiada prepotencia, agresividade, segregación e racismo. Este tipo de fútbol -igual que o escorregadizo proxecto de paz de EEUU con Irán- é unha especie de legalización do bullying como sistema.

 

TEMAS: Cultura “popular”- Mundial de Fútbol.- Deporte escolar.- Historias de barrio.- Fútbol e Política.

 MMC: Madrid, 17.06.2026.