O Informe PISA constata a vixencia desa inclinación
en moitas vidas.
En 1951, Ignacio Aldecoa escribiu un dos seus contos máis certeiros sobre aquel mundo de finximentos . En Seguir de pobre, unha cuadrilla de seitureiros vivía un verán moi distinto do que ao escritor arabés pintaba a propaganda das Caixas de Aforro, onde as espigas de trigo acompañaban a unha hucha de barro e falábanlle de alegres labregos con “parellas de bois, vacas, maquinaria agrícola e un fillo estudando na universidade ou o seminario”. Aquel aire “de felicidade conquistada” non era o de quen, finalizando a primavera, cruzaban os camiños do país á procura “do pan do traballo” para segar campos doutros. Pasaban ante as portas do pobo á hora temperá buscando, “en oración de esperanza”, un salario de miseria entre suspicacias dos contratantes; desde antes de que saíse o sol ata bastante despois da súa posta, a esgotadora xornada e a mala alimentación deixábaos con máis ganas de descansar que de lavarse e, antes de repousar algo na palleira, revisaban fouces, abarcas e dedís. Sen deixar de soñar, facían toda a campaña da sega en campos afastados aos da súa terra, á que volvían con “un feixiño de billetes pequenos”. Cantaban que, “ao marchar á sega/entran rancores/traballo para ricos/seguir de pobres”, pero esperaban que o seu traballo de andoriñas migrantes lograría que os seus fillos puidesen vivir un sistema en que, cando preguntasen algo, ninguén lles dixese: “Canto máis ignorantes máis queredes saber”.
Rosalía de Castro xa
lamentara en 1863 que aqueles traballadores baratos saísen das súas
aldeas “como rosas” e que, á súa volta, regresasen “como negros”. Este poema
dos seus Cantares galegos aludía a unha penosa realidade
socioeconómica, da que quedou constancia, mesmo na Información oral e
escrita que a Comisión de Reformas Sociais publicou entre 1889 e
1893. Nos anos sesenta do século pasado aínda existía esta trasfega estival, e
non por estrada -como no conto de Aldecoa-, senón nos vagóns de terceira, onde
se acompañaban das súas fouces, protexidas con anudado cordel para que o seu
fío non danase a ninguén. Mentres as chairas castelás poboábanse de máquinas seituradoras,
en Frankfurt, Düsseldorf ou París, en Róterdan ou Xenebra, estimaban aquela
man de obra sumisa, medorenta de que lles devolvesen ás súas casas. Moitas
veces a súa laboriosidade era ilegal, e era menos paga que a dos nativos, que os
acusaban de “invasores”. Aínda sendo minorados, fascinábaos o “milagre alemán”
e un “Plan Marshall” que melloraban as súas vidas.
Aquel “desenvolvemento” iniciara
lento a súa andaina en España co Pacto de Madrid en 1953, despois de
unha autarquía moi rendible para algunhas familias. Eisenhower asinouno en 1959
e, tras un duro Plan de Estabilización, selouno o 03.08.1961 a entrada
na OCDE. En 1964, inicia a súa industrialización o Primeiro Plan de
Desenvolvemento ata 1967 e, a continuación o Segundo chegará a 1971. Urxía
entón sanear tamén outros asuntos de modo que, sen modificar o Movemento
e a súa Cruzada, parecese que todo se modernizaba ao estilo do que os
emigrantes vían fóra, e nese transformismo andou tamén a OCDE. Había que reformar
un sistema educativo obsoleto desde a Guerra; a Lei de Ensino Medio de
1938 compasara a depuración dos mellores avances pedagóxicos que viran os
2000 bolseiros da Xunta de Ampliación de Estudos (JAE) en Europa, entre 1907 e
1934. Desmantelados os seus programas e perseguidas as iniciativas da ILE -entre
elas os Institutos-Escola, como o do Retiro e o de Hipódromo, en
Madrid-, as medidas censoras pecharon moitos institutos: en Madrid, por
exemplo, deixaron 7, dos 13 que había- e cambiaron a súa orientación
educadora. Aquela “cultura escolar”, imposta durante 30 anos, torpedeaba a
estrutura económica en que se pretendía entrar; o SEAT 600 alterara o imaxinario
social en 1957, e facían falta operarios cualificados para tarefas que puxesen
rapidamente en mans dos consumidores enxeños e útiles vistosos. Debía parecer
que cambiaba todo, e foi entón cando a OCDE aconsellou moitas novidades do Libro
Branco que precedeu á Lei Xeral
de Educación (1970).
Variacións últimas do
“desenvolvemento” educativo
Sobre a pobreza daquela
educación -apenas modificada nas leis orgánicas posteriores ao artigo 27 da
CE78- o último Informe PISA -patrocinado pola OCDE- mostra signos de que,
como sucede no sistema económico en que se move, é especialmente pobre para
moitos dos mozos e mozas que, aos quince anos de idade, teñen serios problemas
para ler e, polo tanto, para resolver problemas que lles poidan xurdir desde perspectivas
matemáticas e científicas. En instante histórico
-entre o31 de marzo e o
16 de maio de 2025-, os seus cuestionarios foron aplicados nos centros a mozos e mozas nacidos en 2010. Viviran unha crise como a pandemia (entre xaneiro de 2020 e
maio de 2023) e, antes, o recorte dos orzamentos de educación no Real Decreto-Lei 14/2012, do 20 de abril
impuxo o aforro duns 3.000 millóns de euros ao sistema público, e que parecese
irrelevante aumentar a cociente de alumnos, suprimir horas de reforzo e apoio
aos máis necesitados, ou aumentar horas lectivas aos docentes, desatender a
formación destes , e recortar bolsas ou axudas. E este é agora o gran motivo do “fracaso” do sistema,
que detecta este Informe PISA;
incumbe aos centros privados e públicos de todas as Autonomías, sen mencionar
que o soporte cultural desta baratura vén de 1812. Cando a Constitución de
Cádiz dedicou o Título IX (artgs. 366 a 371), á “instrución pública”, xa lle asignaba
un orzamento en que a atención ás capacidades de toda a cidadanía sería sempre escasa
ou nula.
Aí seguimos. En nome de
“a liberdade de elixir”, a ignorancia das débedas do sistema educativo cos
cidadáns/ás ten tendencia a que non sexan saldadas nunca. No canto de a
memoria histórica do vivido, cóidase “a primacía nacional”, ese proxecto en que
pasado, presente e futuro teñen unha versión de Historia única, allea a unha maioría
cidadá, en que un 33,8% de nenos “SEGUIRÁN DE POBRES”. Hoxe, o selecto
negocio da educación ten a primacía: move máis de 20.000 millóns de euros e
segue crecendo.
TEMAS: Educación
pública.- Políticas cívicas.- Orzamentos educativos.- Modernidade pedagóxica.-
Pobreza, igualdade e segregación educadora.
MMC (Madrid:
11.09.2026).
