Os criterios para ser políticos moi votados tamén cambian

 Non interesa tanto que sexan intelixentes ou persoas con criterio moral elevado, senón caer ben aos votantes

Palabras importantes como “democracia” ou “liberdade” cambian de significado e xa non soa raro dicir que o desembarco dos americanos de Trump en Irán é semellante ao comandado por Eisenhower en Normandía en xuño de 1944: se aquel axudara a reinstaurar a democracia en Europa, este faino no territorio do antigo imperio persa. Así mesmo, é frecuente que a “liberdade” que algúns líderes e lideresas invocan teña pouco que ver coas proclamas de dereitos entre 1789 e 1948; moito custou logralas, pero nada importa se aluden á gloriosa cuestión de pasar o intre e beber nunha xocosa terraza de bar.

Entroidada. Laxeiro, 1931

Nin é unha moda pasaxeira á que se deu pábulo de modo coxuntural, nin cabe imaxinar que moitos dos políticos que lideran as decisións políticas nos seus países son parvos e propensos á estupidez por canto din e insinúan. O fenómeno exhibe personaxes moi activos e todo propicia que outros candidatos se lles sumen no acceso a cargos do poder executivo –e do lexislativo e xudicial-,  moi cualificados para aplicarlles con propiedade estes termos, tan similares, por outra banda, aos que alguén reuniu, a partir do escrito por Schopenhauer, como A arte de insultar. Son moitos os que se delatan pola asiduidade en usar esta antoloxía, e o certo é que os seus espécimes crecen. Entre os últimos xestos, palabras e ratificacións nesgadas, moi cargadas de parcialidade e conservadurismo neoliberal -e ata ultra-, e o recente agasallo postinero á venezolana María Corina Machado ofreceu unha gran mostra expositiva. A coreografía que a seguiu desde a rúa Xénova á Porta do Sol, as palabras con que a piropearon, os seus xestos modosos na recepción da chave de ouro da cidade -e da medalla de ouro da Comunidade-, viraron ao redor da “liberdade e a democracia”, palabras cuxo alcance limitou a candidata á presidencia de Venezuela advertindo que departir cos xestores actuais do Palacio da Moncloa “era inoportuno” para o seu “regreso a casa”. Segundo dixo, este camiño empezaba o sábado e os corifeos que a acompañaron neste paseo, especialmente dedicado aos compatriotas que compran o mellor do urbanismo madrileño -e impoñen nel o seu propio estilo de civilidad-, confirmaron que o que os líderes de España, Brasil, México, Bolivia e outras personalidades trataban naquel momento en Barcelona uns “xestores de países sumidos na pobreza” era unha reunión de “narcoestados” e “guateque do comunismo”. Segundo Isabel  Ayuso, por exemplo, “non podemos coquetear con países que non respectan as eleccións libres, o labor sindical ou a liberdade de prensa”, mentres que a súa foto con Corina representaba a reunión “do mundo libre”.

Crece a degradación semántica das palabras máis prezadas e, á luz dos xestos teatrais de Trump e Netanyahu, sobre todo, historias como a da vitoria de Peter Magyar o pasado día 12 en Hungría, fronte a Viktor Orbán, parecen unha gran vitoria democrática cando só foi un mal menor, é dicir, que “a democracia” no seu sentido pleno segue lonxe daquel país. E en España, parece afastarse. Inmersos como estamos nunha secuencia de eleccións autonómicas, en Estremadura aplauden que acaba de culminarse un pacto entre PP e VOX tras catro meses de supostas conversacións, polo que María Guardiola volverá gobernar. A conta de que cumpra 74 medidas sobre servizos sociais que ha de recortar, en sectores como a fiscalidade, a enerxía, a sanidade, a familia e a agricultura, rebaixada sensiblemente a súa calidade, os inmigrantes –nun territorio onde a xente se vai-, as mulleres e a educación verán que os seus dereitos adquiridos e os que quedan por adquirir limítanse, e unha diminución democrática en tales asuntos restrinxirá de inmediato a convivencia plural.

Unha hipótese explicativa

A descrición destes líderes, tan adictos a rebaixar a autenticidade do mellor sentido das palabras cruciais do vocabulario democrático –e de conceptos moi conexos como “educación común”- propicia, en todo caso, a relevancia de como entenden e enténdense coa xente que lles interesa. Coñecen as características dos votantes pendentes do seu individualismo nunha sociedade propicia á competitividade dos seus intereses, e tratan de gañarse a súa simpatía con palabras e relatos que masaxeen convenientemente os seus oídos. Para propiciar a adición ao seu discurso, usan compulsivamente as formas modernas da mercadotecnia e as técnicas repetitivas de Goebbels , unidas á arte de ter sempre razón cuxos principios desenvolveu tamén Schopenhauer, e fan da “dialéctica erística”, -infestada de sofismas, trolas e mediatizados significados-, un gran instrumento. Cantos traballan en medios, equipos e estratexias de comunicación alleas a toda ética non pragmática, coñécenos ben. Son os primeiros en saber que non é indispensable que un líder sexa persoa ilustrada, culta ou de probada moralidade; só precisan a súa dispoñibilidade cara a quen lles provea os medios económicos: a IA e as súas redes traballan a favor de quen pague os seus algoritmos. E os seus donos están de ordinario polo labor se lles axudan a diminuír as esixencias dunha democracia de calidade. Mentres, os “emprendedores”, ansiosos de ascenso social ante posibles competidores, aplauden a privatización monopolística dos recursos públicos.

O aburguesamento que trouxo a moitos estratos sociais o benestar económico, é indiferente aos problemas que xurdan e á calidade democrática, se non é como pretexto para o xogo das propostas neoliberais. Este oportunismo foi máis sistemático desde os tempos de Thatcher e Reagan; a impulsos do crecemento do IPC coas crises, a inflación acelerou a ansiedade do consumo e, a medida que diminuíu a cantidade e calidade da cesta da compra, tamén a democracia –e a educación- foron un produto máis a comprar aos vendedores de palabras baleiras. Segundo o ensaísta sobre ayusismo, David Fernández (Entresijos y gallinejas, 2026), poida que MAR (Miguel Ángel Rodríguez), o titor imprescindible da lideresa do PP en Madrid –experta en blogs de supostas biografías de animais simbólicos-, fose un gran deseñador de que o que importa en política é “que che entenda a xente”: en 1998 , xa deixou escrito na súa novela El candidato muerto se “valería todo para conseguir o poder”. Cando estes perfís políticos controlan os orzamentos do erario común, procuran que o Ensino de todos non mereza a pena: non sexa que a xente se decate do desvergonzado sobo e reclame.

TEMAS: Democracia.- Populismo.- Aburguesamento.- Ayusismo.- Semianalfabetismo.

MMC (19.04.2026)

Cando o presente repite o pasado, cal é o futuro?

Chegados a unha idade suficiente para calibrar que o que queda por diante é bastante menos que o vivido, esta pregunta é pertinente.

 

Quen non teña esa idade dificilmente se pode facer a pregunta e, se preguntan, é porque están fartos de rutinas ás que non lle ven sentido ou imposicións que non aguantan. Para isto último, calquera crianza é quen de atopar razóns, e máis os que, despois de andar entre algodóns, saen caprichosos e antolladizos. De consentidos que son, preguntan, pero para dar a nota na aula, como saben os docentes máis pacientes.

 

De cinco meses acá -sen buscar antecedentes-, a pregunta ten sentido para todo tipo de cidadáns e especialmente, como queda este, para quen peitea anos. Entre os adornos desta etapa sociopolítica, está o que lles lembra moito os tempos escolares, sobre todo a parte que brindaba o segmento de recreo no patio do colexio ou a escola. Era un tempo breve, sempre incongruente pola súa curta duración; polo menos , iso parecía a mozos –e mozas- que en idade medradeira, que non vían sentido a tantas horas de aula. Sedentarias e case sempre amarradas ao pupitre en silencio, parecíanlles ridículas fronte ao tempo escaso en que, a media mañá, era un pracer correr, moverse, dar patadas a canto puidese rodar ou, se se terciaba, botar uns “guás” ás canicas, xogar ao marro ou a outra habilidade estimulante entre iguais.

 

O problema do recreo, para a maioría, era que, á marxe das disposicións regulamentarias que houbese –cuestión que en internados e similares, podía ser atafegante-, mentres non se tiña formada unha personalidade recoñecida polos demais sempre reinaban no patio uns cantos que dominaban a escena e trataban de ter a man unha corte de vasalos. Era un asunto algo mafioso. O xefeciño exercía como Don ou Boss de película, cunha chulería que podía ser estridente cando ía acompañada dunha gama de violencias anticipatorias do mobbing actual, capaces de amargarlle os días a calquera que ousase levarlle a contraria ou non facerlle caso. Era evidente que eran os donos do recreo e, se os vixiantes estaban na lúa, non eran difíciles as rifas. Se o colexio en cuestión non estaba situado no barrio onde se vivía, tampouco era raro que, antes de chegar de volta a casa, se repetise un ambiente similar entre colegas: as cuadrillas reproducían o mesmo esquema relacional, e en áreas periurbanas non eran raras pelexas en que as pedras sobrevoaban un escampado máis ou menos propicio para disputarse o control da zona cando os maiores non circulaban por alí.

 

Non fai falta vivir aqueles ambientes escolares; sen melancolías daquel pasado, todo cidadán pode ver aquel estilo pendenciero nos díxomes, díxomes da tele. Rexorde nas secuencias televisadas dos supostos debates no Senado, o Congreso e algunhas Asembleas de Comunidades Autónomas, onde os modais ao uso entre os representantes políticos teñen grandes analoxías con aqueles patios. Neses espazos privilexiados da democracia e, coma se non tivesen máis que facer, malgastan o tempo entre rifas ás que levan preparada a esceniña, o atrezo e, sobre todo, as pedras para tirar aos da outra bancada, con voces ben adestradas e xestos que fallan ás veces, pero en que o que nunca marra é a intención de ver se, tirándolle ao de en fronte un asunto, tatexa e faille morder o po da humillación. Nestes espazos de desencontro, o último en estratexias son as sorpresas. En tempos de tanta fragmentación, non é doado soster a suposta cohesión imprescindible para saír ben da pelexa. As fidelidades de cuadrilla fraquean ás veces; sempre media algún cabreo, celoso por un mal xesto, unha desavinza ou malentendido que, manexado habilmente por xornalistas amigos, deixe a alguén descolocado e sen a imaxe debida.

 

Alonso Berruguete. Sibila. Século XVI. Museo de escultura de Valladolid

Habilmente manexado o tropezón, é útil para a bancada propia, que escacha co riso. A política parlamentaria española ten actualmente un certo aire infantil, por graves que sexan os asuntos que por alí pasan ou parece que pasan. Importa máis, por exemplo, un gol deste tipo que a mellora da Saúde ou da Educación. Reprodúcese, a escala, a política de moda no panorama internacional, en que o curmán de Zumosol , ao que se recorría, quere que xoguemos sen a súa protección e que aprendamos a defendernos, aínda que xa verá que fai se advirte que somos infieis á súa patriarcalismo hexemónico. El, pola súa banda, ten a sensación de estar a perder calidades ante outros posibles primos do seu rango, e bota contas de se, no campo de recreo global, de toda a Terra, fáltanlle cromos e xoga a súa partida coma se non existise Europa. Naqueles recreos afastados, quen non soubese de corrido dous ou tres aliñacións de futbolistas, e non fose recoñecido cun mote ou pseudónimo en que un recoñecido campión de cada domingo fixese de talismán protector, era un pringado ao que a clasificación futboleira situara como un perdedor.

Volve unha repartición de roles forte, en que as fendas da memoria escolar advirten nas preocupacións do presente, ante todo, a persistencia do pasado; coma se  o tivese adiantado, é posible que non se fose e que siga aí. Os partidarios da circularidade do tempo non teñen fácil demostrar que teñen máis razón que os que, sen saber que é o tempo –como confesaba Agustín de Hipona-, aseguran que máis ben é lineal e, en si mesmo, infinito. O que en todo caso é difícil a uns e outros é explicar como, na realidade cotiá, a relatividade das estatísticas repite curso a curso, verso a verso, descoidos importantes. Por exemplo , a consistente mutación do analfabetismo en semianalfabetismo , un panorama crecente do que os datos obxectivos da súa proporción no presente son tan altos que facultan entender a persistencia -non menos pertinaz- dun amplo pasado de credulidades, negacionismo e ignorancia. A autonomía persoal está en risco, pero parece non importar.

Que Trump se sincere respecto ao pouco que lle importa no seu corraliño a Educación, pode ser un adianto do que o mal exemplo parlamentario hispano, con xestos, voces e rabechas, dirá pronto sen andrómenas. Tempo ao tempo; varios personaxes xa están a piques de mostrar cal é a súa autonomía persoal ou si farán como Europa, que se debate agora sobre si mesma. Algún hai que  canto máis corean os cidadáns a súa incompetencia probada, xesticula moito pero amárrase á cadeira de brazos como Odiseo ao mastro e trata de sortear a tormenta. A IA, disposta a ser a Sibila de Delfos, diralle o que queira oír; o ChatGPT está adestrado para que aguante e, tamén, para que recoñeza que se terminou o tempo de recreo. Namentres, os espectadores destes xogos reunidos entretéñense coa  filosofía do tempo e outras series televisivas en que non pasa nada, cando o preocupante deberían ser as amnesias, desmemorias e descoidos deste tempo: non é de adultos xesticular dos nervios e votar ao chou. Benedetti, falaba de que a Historia, “maltreita”, xa non ten quen lle peitee as mentiras”, pero coma se chovese.

 

TEMAS:  Filosofías do tempo.- Analfabetismo.- Semianalfabetismo.- Educación pública.- Políticas privatizadoras.

MMC (24.03.2025)

Demasiados elefantes

Como nos contos, todos os días trata o lobo de engatusar a Caperucita. Haberá que estar atentos á roupaxe do contista. Ollo coa inocencia!

Xa hai 18 anos que George Lakoff meteu nun pequeno libro a síntese dunha longa serie de investigacións sobre a importancia da linguaxe; acababan de ter lugar os triunfos do republicanismo conservador fronte a uns demócratas teoricamente máis progresistas. Non parece que sirvan de moito as súas leccións; os modos de comunicación e linguaxe esgrimidos nas recentes eleccións de metade de lexislatura en EEUU volveron  ser decisivos para o futuro democrático daquel país.

A loita polos titulares

En Europa e máis concretamente en España, a análise levada a cabo naquel país polas instancias conservadoras e retrógradas, para darlle a volta á imaxe dos seus opoñentes e ser capaces de definir, con voz propia, as grandes cuestión propiciando unha opinión pública favorable, suma cada día adeptos. Aprenderon dos seus colegas americanos, con quen gardan estreita colaboración. Ao mediatizar a vida política e reducila a unha loita de frases máis que a unha loita de clases -que é o que é na súa crúa realidade- , tamén aquí procuran ampliar as súas cotas de pantalla e de micro, e a atención de posibles votantes.

O salto que hai entre as crenzas e valores morais básicos de calquera grupo político, e o modo de facer que a complexidade da realidade política vire ao redor deles, traducilo a linguaxe fácil e asequible, coherente e emocional, e que chegue a todos, incluídos os que menos posibilidades haxan tido para non pasar do semianalfabetismo, implica unha enorme cantidade de traballo sistémico ata atopar os modos mellores dun marco lingüístico propicio á súa difusión. Non é fácil de facer, require grandes recursos detrás e unha paciente constancia; non se improvisa caseiramente. As grandes marcas non improvisan a súa publcidade É un erro por tanto, pensar que quen utilizan esas estratexias son ignorantes, pouco preparados ou niñatos máis ou menos consentidos: craso erro chegar ao insulto con eles, porque se dá máis vantaxe ás súas tácticas; non é cuestión de “mala educación” -aínda que tamén poida selo-, senón de estratexia coa que hai que contar, en que está en xogo conectar co público nunha sociedade de consumo.

Segundo a formulación de Lakoff -unha autoridade en estudos lingüísticos-, é primordial detectar a conexión sentimental e afectiva que hai entre o marco conceptual e moral de quen están nos debates políticos. Viña dicir que tras o marco significativo da linguaxe está un cambio social, que varía o modo de ver a realidade e de dicila para que pareza proveitosa a quen oe ou le a mensaxe. Convén estar atentos a ese transfondo, tan ben coñecido na teoría de xogos, se se quere facer entender e presentar unha alternativa coherente que mereza a pena. Deixarse guiar pola provocación nestes casos, induce a perda de control sobre o que importa. A proposta de Lakoff non ía propiamente de elefantes senón de como facer ver aos demais de maneira clara e firme que pensamos e sentimos acerca do que ocorre e interpélanos; diso vai a política na tradición máis aristotélica, non de politiquerías máis ou menos graciosas e provocadoras, capaces de voar polas Redes sociais.

A crúa realidade

Non fai falta moita listeza para detectar todos os días candidatos que xogan coa nosa confusión. Son tantos que se pode crer que temos non un elefante senón un rabaño de elefantes pisando o territorio, sen escapatoria, nun debate cruento no que se xogan as supostas bondades que teña a convivencia democrática: a crúa realidade socioeconómica é inquietante, os medios e recursos escasos para soster unha calidade de vida decente e os partidarios dunhas ou outras opcións fan ver que as súas ideas e valores morais merecen preferencia nas eleccións que se aveciñan.

Os verdadeiros elefantes adoitan estar detrás dos que poñen como trampa visual. Os que por idade tiveron un pasado en que as feiras de gando eran un foco social relevante, poden volver ao recordo as múltiples manganchas que os tratantes aproveitados usaban para facer pasar por bo un animal enfermo ou moi vello ante un incauto comprador que acudise á roda da venda: aqueles “listos” sabían moi ben que vendían. O escenario cambiou , pero os sofismas que persoas como Ayuso soltaron estes días en Madrid mentres o persoal da sanidade pública se lle declara en folga é similar. Unha xestión e planificación da saúde dos madrileños, da que se senten frustrados mentres os beneficios da seguridade e medicamento privado non cesan de medrarr, non se arranxa culpando a “a esquerda“. Nun asunto que levan os do seu partido trinta anos, e que cada vez está máis negado no destino dos recursos dispoñibles, é como culpar ao mensaxeiro da mala noticia de que é portador. A este influencer da política saélle máis barato sementar un medo antigo e non facer nada por corrixir políticas orientadas explicitamente cara ao privado. Sabe que a natureza humana, ben manipulada, pode chegar a crer que a cultura e a política son prescindibles se non axudan a prosperar a uns poucos. Este marco conceptual, moi elaborado en EEUU, é o que axita a lideresa madrileña, o da antipolítica; os seus opoñentes teñen dificultade en desbancala e non poden desculparse coa habilidade que ela teña para coar a súa presenza continuada nos medios para tapar as súas vergoñas.

Exemplos deste signo xorden todos os días. Os problemas de Ceuta e Melilla cos inmigrantes e marroquís farán ver moitos elefantes estes días. A guerra en Ucraína non cesa en mostrar outros, desviando a atención dos intereses culpables desta guerra e de que Europa estea a perder peso. As guerras sempre foron prolíficas en xerar elefantes, e algúns non deixan de perseguirnos. A Feijóo, por exemplo, que digan os historiadores recoñecidos e competentes en esclarecer a última española hai 86 anos, tráelle sen coidado; o que escriba ou este Orwel tampouco lle importa, e non parece que se llo explicaron no seu colexio, estivese moi atento. Segundo el, aquilo foi unha pelexa dos nosos avós. Pero, ata na súa aldea, cando os avós pelexaran por algo serio, a distancia entre as familias alongouse perigosamente máis da conta se non mediaron a dignidade e o respecto mutuo. O elefante que trata de ocultar é o de crer que dicindo cousas absurdas os que o puxeron aí pensarán que é un tipo duro e que defenderá cal Cid Campeador -o auténtico, non o mitificado en falso-, os intereses máis ultras. O espello do acontecido ao seu antecesor faille perder o seu ser; nas súas cada vez máis nerviosas declaracións –e xa é experto en case todo- seguirá tratando de ocultar as súas carencias de centralidade e “boa xestión” con ese reclamo. Sorte co outono! É propicio para a camuflaxe.

TEMAS: Linguaxe política.- Trampa visual da comunicación.-Semianalfabetismo.- A “pelexa dos avós”.

MMC (Madrid, 09.11.2022)

O cabalo de Troia segue vivo

Neste presente, as formas trileiras de distracción seguen sendo múltiples, moi aptas para intereses alleos a unha sa convivencia democrática.

Desde que Homero contou cara ao século VIII a.C. a “oca emboscada” de que se valeu o astuto Odiseo para derrotar aos troianos, serviu de metáfora para contar estrataxemas con que aproveitarse da credulidade. Múltiples foron as versións artísticas e literarias, particularmente as de Eurípides e Virxilio, a esta invención enganosa. Dicir hoxe «cabalo de Troia» segue sendo habitual alegoría do uso da aparencia de verdade para proveito propio a conta do dano alleo. Aí están as advertencias sobre malware que pode danar o software do móbil e do computador, “troianos” que rouban contrasinais, contas bancarias e datos de valor para o descoidado. A técnica de distracción de Ulises é habitual nas estratexias militares, nas transaccións económicas, en xogos tácticos como o xadrez e, por suposto, na publicidade e outros aspectos da vida cotiá.

 Os noticieiros

O “cabalo de Troia” está presente en moitas decisións que outros toman e nnos afectan. Por iso os noticiarios son un magnífico escaparate para observar a viveza que mostra na narrativa de noticias, en que nos coan información interesada e non sempre veraz. Houbo un tempo, nos anos oitenta, en que se puxo énfase en que fose obxectivo relevante do ensino o logro dunha lectura “crítica”. É dicir, que non se dese por bo o que calquera libro, xornal, revista, radio ou televisión puxese en circulación, debía afrontase sempre cunha bagaxe de desconfianza antes de dala por boa. Para non perderse, logralo require tempo e paciencia a quen aspire a ter competencia en “lectura comprensiva”. Corenta anos máis tarde, cando medrou exponencialmente a información e a súa circulación nos dispositivos electrónicos, este obxectivo complícase. Non parece, que se logrou moito neste campo máis aló da lectura “mecánica”, hoxe accesible a todos e moitas persoas de todas as idades teñen dificultades para discriminar autonomamente información fiable que mereza a pena.

Creceu a monotorización estandarizada da manipulación de mensaxes; expertos como Umberto Eco, Chomsky, Lakoff ou Noemí Klein, mantivéronnos advertidos, pero nas respostas que transmiten as culturas urbanas dominantes predomina unha alta dose de semianalfabetismo lector. Tería lóxica se se contemplase unicamente a parte alta da pirámide de idades, cuxo input escolar foi malo, mediocre ou inexistente. Pero cando se constata que esa incapacidade de ler ben alcanza de cheo ás cohortes do alumnado posterior aos Pactos da Moncloa, advírtese o seu nivel antidemocrático; detectáronse en 1977 graves problemas de escolarización e a clara divisoria que se estableceu entre ensino privado e público. O problema é que eses signos continúan visibles nos índices de “fracaso escolar”, e os pasos diferenciais cara a el, nas diversa formas de abandono aínda existentes no actual sistema educativo. Este fracaso do sistema -colateralmente dos cidadáns- é máis grave aínda se se ten en conta que, en cidades como Madrid, a Comunidade teoricamente máis rica, pero con menos investimento en educación pública entre todas as demais, só un 40% asiste xa a centros da rede pública, mentres crecen as axudas á rede privada por distintos medios. Mesmo “os non nados” contan, antes de nacer, a efecto de solicitar bolsas para estes centros aínda que os ingresos familiares superen amplamente os 100.000 euros.

 Igual que en Sanidade, o modelo educativo de Madrid -que se exporta pouco ás outras Comunidades-, defende que todo irá mellor se todos os cidadáns acabamos privatizados nunha entidade aseguradora e nun ideario “privado” de ensino. A “liberdade á madrileña” crece co liderado de A. N. Feijóo: a intención de voto xa o prefire respecto a outras opcións, aínda que os seus seguidores non ven aos pobres do último informe FOESSA: tres millóns de persoas das que millón e medio estarían en situación de exclusión. Crece a fenda social respecto ao 18% dos que teñen as maiores rendas, e o rampante semianalfabetismo, proclive a todo tipo de bulos e supersticións en mensaxes de móbil, é fonte de votos tan aceptable, que o neoliberalismo pastorea nel os seus “cabalos de Troia”. Crecen os indicadores de desigualdade, pero a moita xente élle indiferente o que diga a Constitución sobre os seus dereitos. Se polos feitos nos guiamos, e non polos lemas en que insisten moitos gobernantes –e indirectamente os medios-, o semianalfabetismo é rendible. Empeza a dar igual que nos apartados 1-4 do art. 27CE  se pactase unha escolarización universal digna, apta para “o desenvolvemento da personalidade” se estruturalmente segue sendo desigual. Que máis dá que o cumprimento do art. 43 esixa unha “organización”, “tutela” e “protección” do “dereito á saúde” se medra aceleradamente a tendencia privatizadora.

A mediocridade lectora actual dana a sa convivencia, ao ser incapaz de distinguir que a boa información presta atención a como os indicadores de ambos os dereitos evidencian unha crecente cronificación da desigualdade. A regresión acelerada a onde adoitabamos andar antes de 1975 está a xerar bos lectores que, para entendelo, confesan ver na historia da torre de Babel e o seu “vurullo da linguaxe” (Xénese, 11, 9), non un acontecemento do pasado, senón unha  premonición dun presente en que os mandamentos contra a mentira, o roubo, o falso testemuño e a cobiza (Éxodo, 20, 12-17) nutren as políticas actuais en canto ao uso de recursos públicos en proveito de intereses dos ricos. Viron, ademais, que naquela atmosfera do xudaísmo bíblico, en que esta palabra non tiña boa prensa, xa existía “a chusma de malvados, turba dos axentes do mal, os de palabra envelenada contra os íntegros sen temer nada” (Salmos. 64, 3-6). E que, nos Evanxeos cristiáns, os fariseos, sepulcros branqueados (Mt. 23, 13-32) e timadores da credulidade, teñen tanto protagonismo como Herodes, Poncio Pilato e os mercadores que fan do templo “unha cova de bandidos” (Mt. 21,13).

 Este verán

Xullo e agosto adoitaban ser, non fai moito, o tempo en que os xornais inventaban máis noticias; as que tiveron a man os nados despois da Guerra, por como mudaban o sentido de acontecementos, non foron menos míticas que a do monstro do Lago Ness; a intensa manipulación da Historia de España, o currículo escolar e a censura, impedían coñecer os que afectaban de cheo ás súas vidas. Na democracia actual, a liberdade informativa acumula tantas modalidades de ficción mentireira que, ás veces, coa saturación de indiferenciada información, semella unha nova reprobación inquisitorial. A súa relación co cabalo de Troia é moi rechamante este verán; tan premonitorio é do intolerables que poden ser os que veñan na década seguinte, que é asombroso o sesgo das noticias sobre incendios, climatoloxía, turismo, a guerra en Ucraína e os seus efectos inflacionarios. O escenario de futuro é inquedante, pero case todo este material, de aparencia moi testemuñal ás veces, procura infantilizar a lectores e oíntes para que non miren máis aló deste fugaz presente. Con todo, deséxolles un feliz verán, sorte e… deica setembro.

TEMAS: Manipulación informativa.- Memoria histórica e democrática.- Semianalfabetismo.- Educación e Sanidade públicas.- Cambio climático.

 MMC (20.07.2022)

A COVID-19 AMOSA, ADEMAIS DOUTRAS, A GRAN FENDA DIXITAL

Xa non é mera prevención ou presaxio de futuro. Temos datos precisos por idades e referencias ao acceso, uso habitual, e uso relevante de Internet.

Igual que coa lectura e os seus graos, os niveis destes dous aspectos son moi significativos; non abonda a posibilidade de acceso, senón que estamos nunha etapa de desenvolvemento tecnolóxico que, trala contribución indirecta da Covid-19 ao acelerón de cambios sociais, o uso que impoñen as TIC dependerá da comprensión que teña cada usuario deste instrumental tecnolóxico.

Xa están visibles, cada vez máis, as diferenzasque marcan, por idades, por xénero e por rexións ou áreas territoriais, os grupos e cohortes de cidadáns e cidadás que, no momento actual, teñen maiores problemas nestas formas de comunicación. Por exemplo, ser muller, ter máis de 75 anos e vivir nunha zona en que o uso dalgunhas delas -máis aló do móbil como teléfono tradicional- teña dificultade de conexión, é indicio case seguro de exclusión de moitas das expectativas actuais.

Nos trámites administrativos e xestións ante as entidades bancarias o seu vigor xa é condicionante de moitas transaccións cotiás e medra o número de persoas que se senten como especies en vía de extinción ou, cando menos, desprotexidas ante a avalancha de situacións para as que non teñen a alfabetización imprescindible. Repítese, noutro plano, un problema endémico na cultura española, ligado á tardanza en resolver o outro analfabetismo do saber ler e escribir, sen que se resolvese satisfactoriamente aínda o semianalfabetismo que, tantas veces traslocen múltiples manifestacións. No apartado dos Pactos da Moncloa de 1977 sobre urxencias educativas, ben patente quedou a necesidade de prazas escolares que desdiciu toda a parafernalia retórica que, desde o golpe de Estado do 36, torpedeou os plans escolares da II República; e no Informe PIAAC de 2013 (da OCDE), aínda se poden ver mostras significativas de como o duro analfabetismo está presente nas cohortes dos que eran nenos nos anos cincuenta, a quen “a liberdade de elección” no exercicio deste dereito fundamental foilles negada radicalmente. Ademais, mentres preme a fenda dixital, entre os problemas e carencias que segue tendo o noso sistema educativo, ben está claro igualmente a dificultade que, para titular na etapa obrigatoria- ten case un terzo dos adolescentes aos seus 16 anos.

Suma e segue

Como outras moitas historias da nosa vida concreta -tan distinta da que os medios adoitan manexar para seducirnos-, a fenda educativa extensa -que inclúe a dixital- xa está incrustada nos nosos hábitos como “algo natural” pese a tantas reformas e contrarreformas. Está aí como o estivo o mal pasar crónico dunha cultura de andar a medias en case todo e crendo, ademais, que o noso era especialmente magnífico, extraordinario e ata -segundo moitas leccións que nos fixeron recitar- contaba con protección do ceo. Non cabían nese relato tan infantilizado os máis mínimas físgoas de crítica nin de glosa marxinal razoable; todo era perfecto. Tanto, que algúns prohomes da palestra política, non se sabe se por defecto cognitivo ou por brincadeira co twiter partidista, seguen dicindo cousas en público como a de que o problema da República foi a disxuntiva entre “democracia sen lei ou lei sen democracia”, tese tan doutrinaria que supera todos os revisionismos e, dun golpe, elimina a responsabilidade dos sectores reaccionarios no que lle fixeron a un Estado democrático e ás expectativas de convivencia de cantos o votaran; nesta sentenza de ínfulas aparentes, quedou xustificada, ademais, a insana violencia autoritaria que seguiu, segundo uns ata 1978 e, segundo moitos outros, polo menos ata 1981; parece que fose pouco e que os españois merecesen máis trato deste estilo simplista e desvergoñado.

Deste cariz, veñen sendo con intensa rumoroloxía moitas mensaxes que circulan polas redes desde que o conservadurismo perdeu o control do Goberno central, sen máis obxectivo didáctico que propagar o despiste. Independentemente de que sexa unha estratexia elaborada para desgastar á coalición gobernante, parece que desexen que canta máis xente ignore a nosa “Historia actual”, mellor, e que canta máis comparta a idea de que é opinable -como calquera cor de moda-, mellor. Canta máis ignorancia haxa da Historia baseada na documentación acumulada nos arquivos, e non ter unha explicación veraz do acontecido, máis manipulable será o presente. Do mesmo xeito, xa que logo, canto máis profesor de Ciencias Sociais Historia da Arte, Filosofía ou Literatura, teña medo a explicar canto conecta directamente co noso presente, máis fácil resultará a aposta por un conservadurismo que incapacite para mover nada. Mark Twain dicía dos señoritos sureños de Misuri que se empeñaban en que os escravos lles limpasen as botas e que, despois, desprezábanos porque deduciran que só valían para iso.

Séguese levando, como “algo natural”, a ignorancia como método de felicidade -ese anhelo de perfís imprecisos-, que así queda máis vaga como obxectivo publicitario das vidas persoais e convivenciais. Alegan os que o propugnan que o afán de saber obedece a ganas de molestar a tranquila vida cotiá; din que os que avogan por un coñecemento consistente e razoado de canto suceda antes, queren “reescribir” a Historia. Deste xeito, torpedean non só a Historia, senón a nova Lei de Memoria Democrática; saben que nunca se repiten os feitos -pois non estamos ante unha moviola do tempo-, e queren controlar o relato como algo exclusivamente seu. Baixo o pretexto reiterado de “non desenterrar vellas feridas, nin descoser o perdón que selaron os nosos pais e avós”, non recoñecen o dereito á verdade da variada gama de sufrimentos que as vítimas do pasado fascista tiveron que sufrir e da que aínda moitos son testemuñas.

Cultura relevante

A Covid-19 coa súa maraña de cansazo e problemas inducidos non é bo momento para parar esta propensión á ignorancia que moitos desenvolven conscientemente. Igual que na rúa triunfan as terrazas dos bares sobre o silencio tranquilo dos veciños, en moitos centros ten prevalencia dispoñer dunha boa cafetería no canto dunha boa biblioteca e que sexa moi usada. Todo se volverá cada vez máis fráxil se as nosas escolas, colexios e institutos non medren na súa capacidade de propagar coñecemento, saber e boa comunicación respecto do que nos pasa; se os que a elas acoden non perciben o beneficio que poidan traerlles a súa obrigatoriedad, a superación da fenda dixital seguirá confirmando a obsolescencia que, en moitos aspectos, detentan. O dixital por se só é un instrumento cada vez máis urxente e imprescindible, que se non vehicula nada valioso -e non o manexan docentes ben formados profesionalmente- será unha prótese inútil e, ata, atafegante, no mesmo ronsel de moitos xeitos tecnocráticos do pasado, que intentaron innovar sen cambiar nada substancial no sistema educativo.

É máis, historias como a da sentenza recente do TC (Tribunal Constitucional) á propósito do Estado de alarma, ou a do líder do PP a prol do silencio sobre o pasado histórico recente, fortalecen rutinas e valores establecidos como tradicional “cultura interna” de moitos centros educativos. Facendo máis “natural” o seu inmobilismo, a súa contribución á comprensión da realidade social será cada vez menor; pouco valiosa pola cerrazón a formulacións humanistas, consolidará as neolinguaxes dominantes e o que as modalidades do conservadurismo demandan para que a educación sexa rendible.

TEMAS: Políticas educativas. Fenda dixital. Semianalfabetismo. Culturas escolares. Alfabetizacións segregadoras.

Manuel Menor Currás
(Madrid, 29.07.2021)