Comezo de curso

 A imprecisión con que se inicia o outono propicia o oficio de difuminar a necesidade de pactos educativos coherentes.

Os datos estatísticos din cousas que as opinións máis frecuentes adoitan expresar rozando de modo impreciso a realidade do que acontece. O correcto, xusto e necesario sería que houbese coherencia entre o un e o outro, e poida que así fose se os falantes non tivesen vivencias, intereses e afectos condicionantes das súas afirmacións e negacións.

Educafakes

Repasar o que din as webs oficiais de Moncloa e das Comunidades autónomas sobre educación tampouco é moi alentador; adoitan insistir na contitatividade de centros, profesores e alumnos por etapas e ciclos formativos. Para tranquilizar aos votantes, adoitan falar de récords, clasificacións superadas, hipoteticamente expresivos de melloras ocorridas respecto a un pasado igualmente indefinido, impreciso en datos históricos e contextuais. Igual que os discursos oficiais, para xerar placidez non sementan dúbidas sobre a xestión e difunden a idea de estar nun proxecto inmellorable. Desde que Sócrates padeceu o uso mentireiro dos sofismas, son incontables os cidadáns que sufriron campañas ben orquestradas de medias verdades e puras falsidades, presentadas como verdade, pura verdade e, mesmo, verdade absoluta. A cantidade de enganados segue crecendo, dada a gran facilidade que ofrecen as redes sociais para esparexer trolas interesadas, e o gran número dos dispostos a difundilos negando evidencias manifestas.

No que incumbe á educación española, basta con repasar os prólogos de todas as leis proclamadas na  Gazeta de Madrid no século XIX, ou no  BOE/BOE a partir de  1936, para observar as repeticións de incumprimentos. Despois de varias constitucións -desde 1812 a 1978-, e de miles de leis, ordes, decretos e resolucións para levar a efecto reformas e contrarreformas, segue habendo grandes lagoas no sistema educativo que, ás veces, nin se mencionan, pero que nas aulas reais restrinxen a súa eficiencia.  A gran habilidade dos xestores do sistema, e de boa parte dos seus guionistas, consistiu en lograr que os problemas serios –sempre intocados- quedasen ocultos, mentres se promovían debates ao redor de palabras de gran elasticidade semántica. Falar de “esforzo”, de “igualdade de oportunidades”, de “liberdade educativa” e de “nivel”, de “currículum actualizado”, de “avaliación”, e ata de “integración” e “igualdade”, de metodoloxías dun ou outro tipo, de IA e dixitalización, é entretido mentres non se baixa aos detalles da  socioloxía real dos centros e á súa diferencialidade profunda, insondable ás veces, e persistente en todo o percorrido histórico.

Contradicións latentes

O primeiro día de cada  curso, por exemplo, cando un mestre ou profesor entra en coloquio co alumnado que lle caese en sorte, sabe que, segundo o distrito e rúa en que vivan, o traballo e o nivel de estudos dos seus pais ou o tipo de afeccións lectoras e culturais da familia, varían sensiblemente as posibilidades duns e outras para que ese curso represente ou non un paso relevante no desenvolvemento das súas capacidades para moverse na sociedade. O docente, con todo, pouco pode facer. As enquisas, informes como os da OCDE desde 1965 -ou de PISA desde 2001- e estudos ben contrastados, non cesan de reiterar que as diferenzas de clase reprodúcense no sistema educativo. Hoxe, a práctica totalidade dos adolescentes inferiores a 16 anos está escolarizada, pero a igualdade de trato segue sendo moi dispar. De entrada , por exemplo, segue non sendo o mesmo “ir á escola” ou ao “colexio” e, como sucedía despois da Guerra –en que moitos non tiñan posto escolar-, o actual sistema educativo español segue mostrando un nivel de “fracaso” dos máis altos da UE. Resolveuse a escolarización, pero non a educación digna de todos. A eficiencia do sistema vixente, crecentemente diferencial, depende, cada vez máis, dos recursos de que dispoña cada familia desde antes de que un  neno ou nena vaia por primeira vez a unha aula escolar.

                                    Escultura de Antón Faílde. Paseo de Recoletos. Madrid

Os datos estatísticos corroboran que, paulatinamente primeiro, e aceleradamente nos últimos cincuenta anos, creceu a opción polos centros privados –subvencionados antes de 1985 e concertados despois moitos deles-, evidenciando que “estudar” cumpre obxectivos sociais alleos ao saber e ao logro de condicións socializadoras similares para todos. Que un terzo do alumnado evidencie diversos tipos de problemas como abandono temperán, repeticións de curso e un difícil logro de “competencias” básicas para “ler” o alfabeto deste mundo tan cambiante, non parece que sexa o estímulo máis apropiado para dicir, sen mentir, que lográsemos “o mellor” dos momentos educativos. E menos cando, adicionalmente, advírtese que se trata de limitar o fracaso sistémico mediante o aumento de axudas -con diñeiro público-, ao ensino privado e concertado, ou encómiase e bendí a baixada de impostos como panacea de benestar social. A relación de ambas as cuestións nunca se aclara de modo convincente para unha cidadanía democrática, e aí segue, coma se obedecese a un voto sacro. O contraído en tempos de máximo fervor pola unidade político-relixiosa nacional -con acordos  concordatarios en 1851 e 1953-, non foi desmentido polos  Acordos coa Santa Sede, en xaneiro de.1979. Tampouco se moderou nos últimos anos: cumprir as prácticas relixiosas cambiou drasticamente, pero a rede privada-concertada –de propiedade confesional en gran medida- segue estendéndose como oligopolio empresarial. En paralelo, o aprecio polo ensino de todos, con rutinas erosivas complementarias, segue xerando noticias como esta: “Os institutos habilitan aulas en bibliotecas, laboratorios e cuartos de baño para reducir cocientes.

Para tratar de atallar tanta contradición, Jesús Rogero e Daniel Turienzo acaban de publicar: Educafakes. Oxalá que a prestancia cualitativa da educación non se seguise fiando á voluntariedade “vocacional” dos traballadores a quen está confiada! Xa non haberá manifestacións nin folgas por razóns tan graves como as que se veñen protagonizando desde que os veciños de Palomeras Baixas deseñaron a camiseta verde en marzo de 2007 para denunciar incesantes recortes de recursos ao ensino público? Non se racaneará máis coa formación que os docentes deban ter antes, en e durante os tempos da súa carreira profesional? Moita sorte a todos co novo curso!

TEMAS: Expectativas escolares.- Políticas educativas.- Diferencial sociolóxico.- Fracaso escolar.- Historia da educación española.

MMC (09.09.2024)

Sen présas nin pausas, veremos que afán é posible cada día

Dos límites e ambicións do novo Goberno -entre o posible e o desexable- falou Isabel Celáa nunha entrevista a Eldiario.es

Poden estar aí non poucas das pautas que, con realismo, pretende o seu proxecto educativo, a outra competencia da portavoz gobernamental. Ante todo, que facer coa LOMCE. Desmontala”por partes”, dando prioridade aos aspectos que, desde 2013, acentuaron a desigualdade, parece un bo obxectivo sempre que “a medio e longo prazo” -cuestión aleatoria neste momento- culmine nunha máis xusta estrutura educativa que resulte difícil de remover ao primeiro de vez. O pasado foi pródigo en enconadas alternancias estériles.

O demais é aclaratorio do principal. E é que a LOMCE sintetizou gran parte das aspiracións dos sectores máis reacios a que o sistema educativo se modernizase en profundidade e fora quen de adoptar as mellores prácticas en beneficio igualitario de todos os españois. A liberdade e a universalidade do dereito á educación que recoñece o artigo 27 da CE han ter nesta lei a súa interpretación máis parcial. Desexable, xa que logo, é que se revise a fondo ese articulado, de modo que se compatibilicen ambos dereitos e se blinde o seu exercicio sen demérito para o ensino público; e posible é ir dando pasos significativos nesa dirección “sen présa pero sen pausa”, con fórmulas concretas que freen o deterioro sufrido. O intolerable é que a educación siga sendo o primeiro chanzo para privilexiar modelicamente a grupos que aumenten, con diñeiro público, a fenda social a medida que medre como negocio e forma demostrativa da diferenza. Só será excelente se cumpre como sistema de cohesión social e unidade moral de convivencia.

Nas palabras da ministra se trasloce, ademais, unha relevante atención á Formación profesional. A súa experiencia no País Vasco poderá serlle de gran utilidade para que esa vía educativa alcance, ao fin, no imaxinario colectivo recoñecemento suficiente. Máis aló do ampliado nome do seu Ministerio, será crucial unha mellor redefinición da segunda etapa diso de modo que non resulte tan temperán discriminatoria como está sendo. Desde a reforma primeira na LOXSE -e desde as precedentes nos anos sesenta e setenta de Lora Tamayo e Villar Palasí-, a definición polivalente dese final da Secundaria Obrigatoria converteuse en clave para a calidade do sistema educativo. En todo este tempo, o discurso -social e político- sobre a educación, sempre estivo viciado por razóns máis ou menos relacionadas con esa etapa. Recórdense aqueles estigmas de “baixada do nivel” ou de “exebeización do sistema” que tanto serviron de escusa para frear os intentos democratizadores. Pero como expoñente de fallos e progresos, aí seguen os tercos datos do moi azacaneado “fracaso e abandono escolar” existente, o gran reto a superar sen portas falsas máis aló dos compromisos con EUROPA-2020.

Que eixe vertebrador?

Sen desmerecer de tan principais asuntos, nas respostas de Celáa aparecen conexos outros de gran valor. Veremos se unha vez máis, e ata onde, son instrumentados para vender o posible como substituto do necesario, esa historia cansina que, desde 1812, na Constitución de Cádiz, non cesa. Nela entran a Relixión ou as relixións e a ideoloxización -cuestión bastante máis ampla que a que pretende cinguirse á súa presenza no currículum-; o papel da privada e dos colexios concertados no sistema, que tanto alenta unha das liberdades menos libres: a da elección de centro; e, cun alcance maior do que cabe intuír na entrevista, a formación do profesorado, ese intanxible tan sobado como desatendido, e a participación democrática na xestión modernizadora das aulas, un dos mellores signos do valor que se lles asigna.

Se no medio de tanto avatar impredicible como o da política actual-“de urxencia”-, a ministra e o seu equipo poden manterse consecuentes con que “o ensino público é o eixe vertebrador do sistema” e non a criada de servizo, xa será positivo. Será digno e xusto, equitativo e saudable.

TEMAS: Educación pública. Pactos educativos. Programa de Goberno. ISO. LOMCE. Formación profesional. Fracaso escolar

.

Manuel Menor Currás

Madrid, 21.06.2018