Os abusos do poder tradúcense en atropelos da linguaxe.

A caprichosa mentira, por “divertida” que aspire a ser, nunca concorda co coñecemento que proporciona a investigación.

Dentro do noticiable que sexa en Ecuador un toque de queda recente, ao tratar de localizar, preto de Quito, barrios en que houbo problemas, Google-Maps aflorou unha rúa, de nome “Colesterol”, en que se serven comidas supostamente típicas, abundantes en graxas saturadas, propias para que as arterias se atoen. Hábitos dese tipo, entrefebrados con outras pautas son “a cultura” en que conflúen modelos de pertenza sancionados por un grupo social, cuxa normalizada marca perdura no tempo polo recoñecemento mutuo que conlevan. Etnólogos, antropólogos e sociólogos teñen nesas condutas un campo de investigación inesgotable polos seus lentos cambios e porque engolen e asimilan formas concordantes de comportarse e actuar en campos soamente distantes nas análises académicas. Na realidade, as súas confluencias engloban maneiras de proceder en manifestacións tan diversas como as de carácter social, festivo, relixioso e ata económico, e expresións artísticas correlativas na danza, a música ou a literatura oral. Nos espazos e tempos educativos, tamén dan ocasión a estudos etnográficos moi clarificadores de canto sucede neles.

A verbena.Maruja Mallo, 1927. Centro de Arte Reina Sofía

As esferas de poder non son inmunes a ese conxunto. Pautas “culturais” de similar carácter ás que rexen nos menús da “rúa do colesterol” gobernan a rápida xestualidade con que Donald Trump, en liña co desmantelamento democrático que está a levar a cabo no seu país, e seguramente para resarcirse dos seus erros en Irán, dirixiu a súa caprichosa hiperactividade a dicir que, en Cuba, fará “o que queira”. Esa prepotencia, blindada por un orgulloso narcisismo, non advirte risco ningún en menosprezar o dereito, non se preocupa polos danos que poida inflixir á economía, nin que a súa aventura extemporánea poida levar ao seu país a outra inacabable guerra de dez anos como a de Vietnam  (1955-1975). Aquel pretexto da “expansión comunista”, nas guerras do Golfo eran “armas de destrución masiva”, variou agora en “perigo nuclear”. Oculta dicir que Irán era un risco para o Israel xendarme da área, nada di sobre os 11.000 millóns que a industria militar gasta cada día ao tesouro público, e tampouco do medo para perder corda no liderado mundial. Esta “ cultura” trumpista -a do máis forte dominando o rabaño- non logrou impoñer, en case tres semanas, a superioridade da súa IA, os seus foguetes e bombas, topou cunha “cultura” iraniana que ten tras si unha traxectoria secular e, desde a sala oval de Whasington, resolveu pedir outros 200.000 millóns para proseguir a guerra.

Culturas rivais

En España, a conquista de América tamén volveu a ser motivo de pelexas entre “culturas” rivais, por recoñecer en público Felipe VI “moito abuso” na peripecia atlántica iniciada, en 1492, por unha Castela conquistadora, máis feudal que moderna. As características que tivese, ou as da colonización que seguiu, non foron tan etéreas e, antes de que no reinado de Fernando VII a administración daquelas terras empezase a decaer, e o Tratado de París con EEUU fixese que Cuba, Porto Rico e Filipinas se independizasen de España en 1898, “os abusos” xa existiran . As denuncias -entre outras- que o P. Bartolomeu de las Casas fixo no século XVI seguen molestando a moito patriota confuso e forman parte dunha “cultura” empeñada en ver niso unha conspiración incesante contra a bondade hispana. Un malestar que curaría cun mínimo de paciencia para ler a moita documentación que os historiadores competentes estudaron, desde antes de que, no plan de estudos de Sainz Rodríguez, en 1938, para o Ensino Medio, Demetrio Ramos -entre outros- lograse, en 1942, que a súa Historia do Imperio adaptada ao cuestionario de sexto curso (Burgos: Hnos Rodríguez) fose libro de texto. Se Eduardo Galeano vivise para ver as reaccións ante a escena no Museo de América hai tres días, á parte de rexeitar tanta desmemoria, talvez contaría outra vez como As veas abertas de América Latina (1971) ensinan que esa terra segue controlada por colonizadores substitutos da suposta “civilización” española en que a escravitude foi legal ata case a crise de 1889. Pouco empeño parece que houbese durante case cinco séculos en que  –sen “abusos”- nativos e mestizos fosen realmente libres fronte a señores feudais de facendas infinitas.

A “cultura” ambiental, que alimenta a superficialidade demostrada nesta división de opinións que as palabras do rei motivaron, traduciuse en simplismos sobre aquela xesta complexa, nada conciliables coa verdade histórica. Ao nesgo mostrado por moitos, nin lle interesa saber en que medida a suposta “civilización” conlevou atropelos, nin admite a leve maneira con que Felipe VI tratou de retomar as relacións diplomáticas con México. As dúas Españas que, desde 1812, afloraron con motivo da Constitución gaditana, parecen estar vivas tras estes modos de opinar sobre un pasado que precedeu ao máis próximo dos anos 30; nas enquisas sobre opcións de voto en 2026, a España conservadora crece fronte á súa contraria. Con todo, nos armazóns “culturais” duns ou outros, ademais dun coñecemento e descoñecemento selectivos do pasado -cuxa verdade non se salda con simplismos-, as maneiras e xestos de quen quere seguir impoñendo a súa razón aos demais, son como as dese tipo de investigadores que, cando as súas hipóteses non casan cos datos que lles depara a análise documental, seguen ao seu: “peor para a realidade”.

Cando un malhumorado Unamuno empezou a dicir en 1906 : “que inventen eles”, referíase ao papanatismo de seguidores e adictos, remisos a todo coñecemento distinto do seu; censuran e vilipendian a quen expresa outro distinto, á vez que encirran, insultan, perseguen e ata ameazan aos demais. Os seus medios de expresión, as súas robotizadas redes anti-sociais e, de cando en vez , as súas voceiras políticas reiteran idéntica sintaxe gramatical un día si e outro tamén. Para que non haxa baleiros, esta exultante  “cultura” alcanza niveis insospeitados mediante a IA e o negocio da prensa, que, como informa MUNDIARIO, son coordinadas ata o punto de que as plataformas ditan o xornalismo.  O sistema educativo tamén está niso e, en Andalucía –que copia iniciativas doutras partes, como a xa implantada en Murcia- a súa Consellería busca profesores xubilados que volvan aos centros educativos a cubrir gratis diversas funcións. Desde a Lei Moyano –hai 169 anos- a moito gobernantes non lles interesou unha digna educación común, pero esa “ cultura” é a que preocupaba a Don Antonio Machado cando escribía os seus Proverbios e Cantares e, particularmente, Juan de Mairena, ao que facía dicir: “a patria é, en España, un sentimento esencialmente popular, do cal adoitan xactarse os señoritos”.

TEMAS: Cultura.- Culturas escolares.- Culturas do poder social.- Linguaxe e verdade.- Dúas Españas hoxe?

MMC (20.03.2026).