Os paxaros do santo abade Virila

O aburrimento socioeducativo adormenta, non cambia nada.

A vella ledaíña lembra, como bordón de fondo, que a orde existente non debe alterarse: ha conservarse así. Non ha de estrañar, por tanto, que o canto das aves suscitase o interese dos etnomusicólogos.  Tan presente está nunhas e outras culturas ao longo do tempo, que a artista austríaca Eva Lootz prestoulle atención varias veces nas súas performances.

 

O reiseñor de San Virila

Este verán, na exposición en que o Museo Raíña Sofía repasa a súa obra, fai oír nun silencio entrecortado con sons paxareiros, a lenda do abade San Virila. Este suposto monxe do mosteiro de Leyre (Navarra) estaba, ao parecer, tan preocupado pola dimensión da eternidade e a calidade dos seus feitos que, mentres camiñaba polo bosque próximo ao cenobio, entretido en tal meditacións, un reiseñor atraeuno cos seus chíos cara a unha fonte, onde prendado do canto adormeceu. Cando espertou, non acertaba a volver ao mosteiro e, cando ao fin o atopou, ninguén o recoñecía. Buscaron os monxes o seu nome no arquivo, e alí aparecía un Virila que se perdeu no bosque había trescentos anos…. Entenderon que era un milagre e, ao entoar un solemne Tedeum de acción de grazas, oíron unha voz do ceo que dicía: “Virila, ti estiveches trescentos anos oíndo o canto do reiseñor e pareceuche un intre; os gozos da eternidade son moito mellores”.

Na tradición occidental, nos medios en que foi esencialmente oral, desde Homero ata hoxe son moitas as veces en que as aves, ademais de simbolizar coa súa materialidade natural crenzas espirituais, aparecen como precursoras e sancionadoras da vida dos humanos. Pola súa banda, o transcendente asunto da eternidade era lembrado sistematicamente, con este e outros relatos exemplarizantes, polos predicadores expertos en Exercicios Espirituais e, sobre todo, por quen, nas Misións coresmais de non hai tantos anos, daban renda solta ás  súas particulares pedagoxías para convencer aos fieis de que debían converterse ás verdades eternas.

Sen pretender tanto, Eva Lootz trae a colación a lenda do reiseñor e o abade, máis ben para poñer os pés no chan, pois  faina aparecer en O visible é un metal inestable, como titulou en 2007 un dos seus libros máis suxestivos. A súa formulación conceptual parte de que, na capacidade de ver a realidade, é esencial a que teña a mirada para abrila máis aló do convencional e, mesmo, máis aló do que a ciencia sistematiza. A súa curiosidade artística parte dese orzamento e, ao adoptar perspectivas ignoradas ou desprezadas, como o ecoloxismo, o feminismo ou o indixenismo anticolonial, é moi suxestivo e provocador.  Unha boa parte da obra desta artista, que o Reina Sofía expón este verán, vai ser un legado permanente e quen queira un método para advertir o que adoita estar desaparecido en múltiples discursos que afectan a canto acontece na vida cidadá, terá a man  a súa estimulante perspectiva para facer como quen di: e isto que é?

Cantigas de cego

A piadosa lenda talvez permita entender tamén o adormecemento que xeran os políticos a cantos seguen os seus trinos discursivos. Son tantos a falar que é difícil aclararse co que din. Historietas e historias do seu cante -como a da “policía patriótica”- sucédense no día a día de España, e non teñen nada que envexar os americanos antes das súas eleccións -onde o mesmo Joe Biden xa está no nirvana-, nin aos franceses despois da segundo volta das súas. O balbordo dos medios tratando de harmonizar o que sucede co que os políticos din é tal que, cando ademais se entremete o aparello xudicial nalgún asunto, unha desnortada orquestra parece tratar de impoñer unha partitura a un desafinado coro, e a melodía resultante, no canto de seducir como facía o reiseñor do bosque de Leyre , induce á somnolencia.

O último episodio da banda sonora iniciada en España con motivo das eleccións  catalás, continuou nas do parlamento europeo e acaba de chegar ao clímax en Canarias, con cinco mil cincocentos menores inmigrantes por medio. A súa insostible situación desbloqueou o miniconsenso do PP para unha repartición “voluntaria” de 347 migrantes entre as Comunidades que rexenta. Apenas cambiada a súa exigua solidariedade, atraeu a algarabía ofendida de VOX, cuxa retirada, por “ honra patriótica”, conduciu a un  semidivorcio en varias Comunidades. Consente modulacións posturais nalgunhas , en preto de 100 concellos, non altera as obrigacións matrimoniais da súa coiunda co PP. As consecuentes ladaíñas duns e outros, acompañadas por teatrai rachaduras de vestiduras, van para longo, pois se se deixan do todo, as perdas mutuas poden ser substantivas.

Entre tanto ruído, a gran maioría de cidadáns nin tempo ten para prestar atención a sones  asentados por “ o poder” S.A. despois de a CE78, como algo natural e “como Deus manda”; Simone Weil dicía en 1937 que “é unha forza máis difícil de dobregar que as cousas naturais”. A evolución da educación española permite ver como para entón moitos aspectos estruturais que aparecían na primixenia Constitución de 1812, xa resultaban difíciles de modificar. No seu artg. 13 pode lerse que “o obxecto do Goberno é a felicidade da Nación, posto que o fin de toda sociedade política non é outro que o benestar dos individuos que a compoñen”. Diso falaran os gregos e os ilustrados, e repetíano cantos estaban ao tanto do acontecido no París de 1789, e en Cádiz  lograron constituír a súa intención modernizadora na accesibilidade da escola. A ela referíronse no artg. 366: “En todos os pobos da Monarquía estableceranse escolas de primeiras letras, nas que se ensinará aos nenos para ler, escribir e contar, e o catecismo da relixión católica, que comprenderá tamén unha breve exposición das obrigacións civís”.

Despois de 212 anos, un adormecemento similar ao que infundía o trino do reiseñor ao abade Virila aletarga a potencialidade pública do sistema escolar. A confesionalidade marca en exceso o que era unha iniciativa democratizadora e, como mostran os Informes de Save the Children e Cáritas, a accesibilidade escolar segue sen garantir a igualdade educativa a todos os nenos e nenas españois de hoxe: determínana as posibilidades familiares e deixa atrás a demasiados.

TEMAS: Igualdade educativa.- Igualdade de dereitos e liberdades.- Reticencias á democratización educativa.- Ruídos e distorsións á democracia.- O público e o privado.

MMC (Madrid, 14.07.2024)

Canseira e mobilización

Parece coma se estivésemos estancados, con poucas ganas de mover nada; non sexa que se rompa o ser das cousas.

Nos fragmentos filosóficos que nos chegaron desde a antiga Grecia pode verse como, detrás do que acontecía, estaba “o que é” e “o que non é”. Xa disputaban acerca da inmobilidade ou mobilidade do ser. Cando algúns profesores de Filosofía llo explicaban ás xeracións de Posguerra, aquelas cuestións ontolóxicas soaban peregrinas e os seus oíntes imaxinábanse a súa concreción en maridaxes  verticalistas como o de Educación e Descanso.

Que din os rumorosos galegos?

Algunha herdanza sociolóxica deixaron aquelas aprendizaxes. Non son poucos os expertos en estatísticas electorais que, no que incumbe ás que se achegan, prevén que se o 18 de febreiro os galegos que acudan a votar non alcanzan o 62%, a inmobilidade da prevalencia de voto seguirá no seu ser actual. Aducen en prol desta hipótese que, con Feijóo á fronte, a súa estratexia preelectoral procuraba desenvolver a parsimonia do votante, convencido de que gañaría o envite se a participación era frouxa. Nas eleccións de 2020, alcanzou o 47,96% de votos do 58,88% de votantes; abstívose o 41.12%). Pouco variou respecto a 2016, en que triunfara co 47,56% do 53,63% das papeletas; co 46,37% de abstención, seguiu a tradición dominante anterior, de baixa participación Que se chovía ou non chovía e que se os vellos eran inducidos a absterse ou pronunciarse, foron invocacións soadas, cando nalgunhas mesas os mortos podían votar.

Esta parecía a tónica para desenvolver estes días. Queda por ver, por tanto, ata que punto a intromisión dos péllets vai ser capaz de introducir dúbidas nos derechohabientes ao voto, acerca da xestión dos problemas e necesidades de Galicia durante estes anos. Romper a afeita cachaza dos galegos para achegarse ás urnas e que non parezan escépticos, demostraría que moitas cousas que, se son dun determinado modo, non é por inmutabilidade do seu ser natural e que son susceptibles de cambio. Se os que non votaron nas últimas eleccións seguen sen pensar facelo o 18 de febreiro, aínda que vexan en vivo o que pasa en asuntos como os que afectan á pesca, será porque desculpan aos seus xestores próximos do público. Seguindo vellos medos ao que dirán, terán dadas por bos as mensaxes de Feijóo e os seus correlixionarios no sentido de que a culpa de que algo non funciona tena o “sanchismo”; os malos serán os que removan  a tranquilidade do que dicía Parménides con ideas heraclitianas.

Cansazo

Visto o cansazo crecente de todo humano atento aos noticiarios, rende a dúbida tamén de se serven para algo os políticos e os seus partidos instrumentais. A matanza de Israel en Gaza xa supera os 25.000 mortos e, a pesar de ser crecente a estupefacción de centos de miles de manifestantes en todo o mundo, os dirixentes israelís aínda din que quedan meses –e miles de mortos?- ata liberarse da ameaza de Hamás. Intensifican os masacres e bombardeos e xa son doce ou trece espazos no Oriente Medio, onde esta Guerra está a ter repercusión directa. As comunicacións pola Canle de Suez e Mar Rojo están a ser cegadas e xa temos actores dispostos a defender os seus intereses nese amplo territorio estratéxico simulando axudar a israelís ou a palestinos, mentres a ONU, vilipendiada, ten as mans atadas no conflito. Despois de tantos anos repetindo o mesmo espectáculo internacional, neste momento é televisada en directo a vella vinganza que se orixinou por intrusismo en terra estraña. É moi canso que quen ten máis forza para retela queira facer ver que ten máis razón, e que, invocando suposta superioridade moral, trate de ampliala co consentimento dunha humanidade contemplativa.

A moitos cidadáns asolágalles o mesmo cansazo á vista de que, ante problemas concretos, abundan na súa contorna políticos expertos en reordenar o sentido das cousas. Con esta monomanía -igual á dun personaxe  da unamuniana novela  Amor e Pedagoxía-, cren que o obxecto da súa actividade pública é catalogar o universo para, unha vez redefinido, devolverllo ben ordenado a endeusadas ideoloxías. Ese fanatismo absolutista, sen arranxar nada, dificulta e converte en enigma cuestións delicadas como o urbanismo, a convivencia, a liberdade democrática e ata o coñecemento. Complicada a vida aos cidadáns, non é infrecuente que torzan o rico sentido que estes asuntos suxiren, non só ao ser nomeados, senón para entender a análise e evolución digna de canto sucede. Pola vía sofista do curtocircuíto semántico, deixando fóra de xogo o máis atractivo eríxense a si mesmos en sabios do lugar. Subidos aos altares das Redes Sociais, mesmo pugnan por ser insignes a pesar das censuras con que difuminan que non saben ou que non lles interesa que a dura realidade sexa removida.

Sucede especialmente no ámbito das políticas educativas, onde acertar é difícil. O corpus normativo neste terreo, repetitivo desde antes de 1857, fai pousada a súa historia e que o seu aprecio cívico poucas veces teña que ver co que realmente sucede nas aulas, por pomposos que sexan os fervores das Autonomías. Por tal motivo, é digno de ser observado o balbordo que se está montando a raíz do anuncio de antonte na Coruña, dun plan do MECDF sobre reforzo escolar en matemáticas e comprensión lectora que repartiría 500 millóns de € entre case cinco millóns de alumnos comprendidos entre terceiro de Primaria e cuarto de ESO. Equivale a 100 euros por estudante na lexislatura: 25€ cada ano, e como vaia afectar á organización actual das aulas escolares de toda España, á conta de qué e de quen, está en mantillas.

Cabe aventurar que pouco pode transformar culturas escolares vixentes, entre outros aspectos, en formación do profesorado, atención a desigualdades profundas e inspección dunha discriminatoria “liberdade de elección” que poucos teñen. Se só os retocan, máis dun terzo de alumnos, cando vaian por primeira vez á escola ou ao colexio, enseguida advertirá que o seu tránsito será un “fracaso”. O sistema ten esta limitación desde antes de que a OCDE se interesase pola educación española en 1969, e non faltaron quen o denuncie. Non é desdeñable a intención da iniciativa, pero é pousado volver repetir que remover transfondo de carencias competenciais como as que acaba de mostrar unha vez máis PISA, require outro compromiso co ensino público. 

TEMAS: Ensino público.- Reformas educativas.- Recursos.- Aprendizaxes e competencias.- Igualdade educativa.

 

MMC (22.01.2024)

Entre desolacións e mudanzas

O futuro da educación como dereito fundamental será curto se non xera ao redor de si mesma reflexión crítica.

Ignacio de Loyola deixou escrito nos seus Exercicios espirituais que, en “tempo de desolación, non facer mudanza, senón estar firme e constante na determinación que se estaba”. Nun contexto de máxima atención ás pautas culturais dun réxime de “cristiandade”, inducía a non deixarse inclinar por doutrinas relixiosas que non fosen as canónicas. As variacións do paso do tempo, e unha maior secularización da mirada, fixeron que, mudada “desolación” en “tribulación”, a exhortación ignaciana pasase a formar parte dos tópicos que adoitan oírse cando, ante zozobras diversas, preténdese unha prudencia ante todo inmóbil e conservadora.

Isto segundo é o que suxire cando se oe entre as “tribulacións” a que nos levan as noticias facéndonos ver, cada día máis preto, as limitacións da Natureza á acción humana. Os graos de temperatura ambiental que acusan máis de dous terzos do territorio español deberían servir de advertencia; medra a secuencia de anualidades con adianto do verán, diminución da primavera e alongamento dos días de seca. Ao mesmo tempo, seguen sendo habituais os episodios de humanos resistentes a “mudar” as súas preferencias, esa “cultura” inculcada desde os anos cincuenta entre baremos de “crecemento económico”, “desenvolvemento” e “progreso”, vinculados a unha “competitividade” feroz. Tomado hoxe o consello ignaciano como guía para orientarse dentro dun sistema en que subsiste a ansiedade desreguladora dos bens do común ou de todos, “non facer mudanza” é expoñerse a riscos maiores. O medo para ser o último e facer o ridículo no medio do turbillón economicista, fai que seguir actuando coma se nada cambiase, e proseguir na depredación de recursos limitados, sexa resignarse a perecer estupidamente.

José Gimeno Sacristán

Non hai marcha atrás nestas contradicións, aínda que quen ten o púlpito político e mediático propaguen que non pasa nada; nas súas solucións –en vésperas electorais- “non hai mudanza”. Por iso é noticia que, no campo educativo, haxa docentes e cidadáns que se preguntan polo sentido que ten “ensinar”, onde debe dirixirse a educación e cales deben ser as súas prioridades ante os retos reais do presente. A Pedagoxía, é disciplina que adoita servir a cuantos entenden que a súa reflexión pode incordiar para que, manténdoa no limbo, sexa un xoguete “inútil” sobre o que proxectan as frustracións ou “fracasos” obxectivos do sistema educativo. Non é este, con todo, o pensar de máis dunha centena de expertos en saberes didácticos e pedagóxicos, que se reuniron o pasado día 26 na Nau, o centro cultural da Universidade de Valencia, para reflexionar sobre estas cuestións e recoñecer como referente a un profesor e mestre de profesores, José Gimeno Sacristán. Turolense de nacemento e valenciano polo desempeño da Cátedra de Didáctica desde 1981 -despois de exercer na Complutense de Madrid e en Salamanca-, as súas abundantes reflexións en público sobre os obxectivos e tarefas prioritarias que debía asumir o traballo de ensinar, orientaron a responsabilidade laboral de moitos docentes, e deixaron ás cidadáns pautas de acción para que o exercicio deste dereito fundamental sexa corresponsable. Nun momento de tribulación como este, Gimeno é, de xeito evidente, un humanista merecedor de recoñecemento como guía; o seu intenso traballo durante máis de corenta anos enriqueceu a conciencia sobre as virtualidades do sistema educativo para crear unha cultura valiosa de cara ao presente e futuro.

Na Historia, as achegas dos que hoxe chamamos profesores, mestres ou pedagogos, movéronse sempre entre dúas tendencias. Houbo quen tratou de preservar o que había, un patrimonio xa constituído do saber, que os educandos debían reproducir como os discos antigos daquela “voz do seu amo”, sen máis. E tamén houbo -e hai- outros para quen só a curiosidade de saber máis e os modos diversos de facelo achegan valor ao aprendido na escola. O dilema segue vivo, pero as urxencias son tan graves que, se predomina a mirada nostálxica ao pasado educativo, acelérase un sentido do ensino que, se pretende ser “publica”, é cada día que pasa máis incoherente. Pretender seguir con versións de coidados desiguais aos educandos, será mortal para toda esperanza de cambiar a banalidade que acumula o sistema.

Pedagoxía crítica

Segundo os reunidos en Valencia, a Pedagoxía e o ensino polas que merece a pena apostar, nun momento tan difícil, obrigan a contrastar de continuo -como ensinou sempre Gimeno- a linguaxe con que expresamos o idealismo dunha sociedade mellor co que en realidade facemos. Hai moito trampantoxo neste terreo educativo, en que tantas voces invocan, para orientarse, o que “é natural”. O máis natural de toda actuación humana desde o Pleistoceno foi atender a que a vida humana fose posible fronte ás limitacións, e así crearon unha “cultura” capaz de afrontar dificultades. Neste momento, en que son máis perentorias, no cómputo dos problemas acumulados polo sistema educativo no últimos oitenta anos, deberían estar -para empezar a falar en serio- os puramente epistemológicos dos termos que empregamos para falar disto; tras esa nebulosa, ocúltase mellor o que un “ensino de todos e para todos” debe tratar de atender e solucionar. En todo caso, sería un erro grave que o quefacer de máis de 800.000 docentes escolares fose o do cego guiando a outro cego, cando as análises de Gimeno son capaces de orientar a mirada de cantos queiran unha sociedade que, entre tanta “tribulación” existente, mereza a pena. Insistir en que todos os adolescentes están escolarizados non quere dicir que estean ben educados; e o que a todos lles sexa posible acceder hoxe a un centro escolar debería servir para que o valor deste non se limite á súa capacidade de “seleccionalos” para o mercado do traballo. Só unha tarefa crítica sobre a mediación que exerce o sistema educativo no logro de cidadáns capaces de entenderse entre as dificultades, fará que o que fai mereza a pena; cando os grandes monopolios do coñecemento e as súas Redes sociais son os seus grandes competidores, se a escola non é, ante todo, un espazo para crear convivencia, cega o seu futuro.

 

TEMAS: Educación pública.- Igualdade educativa.- Dereito á Educación.- Convivencia social.- Debate democrático sobre o sistema educativo.
MMC (27.04.2023).

O coronavirus e a LOMLOE

Múltiples aprendizaxes deixa a tormenta sanitaria que sobrevoa o mundo. Nin a ansiedade do público, nin unha posible mala praxe dos servizos médicos valerán de nada.

Do impacto crecente deste andazo merecen destacarse algúns trazos. A nivel interno, a sorprendente rapidez dalgúns políticos para sentirse expertos cando nin os epidemiólogos teñen claro o panorama. E en comparecencias dalgúns da oposición -na Autonomía correspondente ou onde sexa- o non menor desenvoltura dalgúns para case culpar a quen estea gobernando ou intentándoo. Na quenda de interpelacións ao Goberno, do pasado 25.02, puido verse algún amago neste sentido, moi tentador, pero pouco “exemplar” cívicamente falando.

Menos baladí resulta a consideración deste coronavirus Covid-19 dentro do panorama global. O campo dos intercambios comerciais, as reaccións da Bolsa, as acusacións e represalias con posibles pechaduras de fronteiras, están no ambiente. Como o están tamén dúas perspectivas das grandes liñas xeopolíticas de futuro: as novas formas de guerra, e as tácticas de control das grandes poboacións. Nun panorama en que o manexo da aldea global ante posibles riscos, como o do moi certo cambio climático que xa frecuenta a nosa meteoroloxía cotiá, é importante este ensaio de reaccións de masas, sobre todo para ver os comportamentos que suscitan as ordes coordinadas de xuíces, médicos e policía. Desde esta óptica, o mapa que en tempo real pódese ter da difusión progresiva deste aínda pouco coñecido virus é de gran interese.
No noso campo educativo, non é que se estea esperando o contaxio dunha epidemia polas decisións que, como en Xapón por exemplo, houbese que tomar. Se non cunde o alarmismo que, nalgunhas reaccións actuais como o acaparamento subrepticio de máscaras resulta bochornoso, alguén debería recordar que, no caso de que fose preciso, non sería a primeira vez. Os nados na postguerra pasaron senllas tempadas, nos anos cincuenta e sesenta, na suposta tranquilidade dos seus domicilios sen ir á escola: “febre amarela”, chamábase aquilo. En todo caso, o fenómeno que estamos vivindo deixa un conxunto de leccións importantes a ter en conta cando o texto da LOMLOE, coñecido desde  hai máis dun ano, volve a primeiro plano político.

A primeira, que -como o coronavirus na secuencia doutros problemas sanitarios- a LOMLOE é unha lei máis, a oitava xa desde a CE78. É unha tradición na historia educativa española. Xa se contou aquí algunha outra vez como o primeiro ministro de Educación que houbo en España a comezos do século XX, el soíño e en menos dun ano que durou o seu mandato, fixo 308 decretos para un sistema que xa nacera eivado e condicionado en 1857. Nestas oito leis orgánicas, ningunha tocou a fondo as cuestións limitadoras da auténtica liberdade e universalidade educativas que a CE78 mandou tivésense en conta. E nesta tampouco se fai.

A segunda é que é consolador que lle quiten a un unha lousa de enriba. Pero co mesmo consolo, e non máis, que o que dan as autoridades dicindo acotío nos noticiarios que hai que ter calma con esta epidemia de orixe chinesa. A da LOMCE era unha carga pesada, recoñecida nalgúns aspectos pola propia xente conservadora pero razoable. Non hai que ser moi radical para borrar, emendar ou corrixir eses excesos do equipo de Wert en 2013, tan encomiado pola parte máis ultraconservadora e máis neoliberal da paisaxe educativa española. Algunhas das emendas que agora se propoñen serán moi ben acollidas máis aló do circuíto de votantes habituais dos partidos coaligados neste Goberno.

A terceira é que, respecto ao coronavirus, non é nada consolador se non inquietante que, pese a unha suposta colaboración de científicos de todo o mundo, non se saiba apenas nada da mutabilidade que poida ter en humanos este virus. Traducida ao campo educativo, a equivalencia podería estar en que, malia os 42 anos de democracia, teñamos certa indiferenza instituida respecto de se o sistema educativo quedará ben con estes acomodos que vai facer a LOMLOE: un anaquiño de redución do papel da Relixión, outro pouquiño de disimulo nos itinerarios educativos, algunha atención máis ás repeticións de curso, e algunhas cousiñas complementarias para que as particularidades autonómicas non se inquieten moito en canto ao currículum. Parece que se redescubrira agora LÓEA e que, desde o 03.05.2006, non houbese ningún cambio nas demandas educativas. A cuestión é se estes cambios non son unha mutación que, no canto de mirar cara adiante, só miran cara atrás, pero moi en curto, coma se dunha mera réplica alternante se tratase, como tantas outras veces.

A cuarta preferiría remitir unha parte substantiva de todo este trafego aos especialistas. Téñase en conta que os inmunólogos expertos no Covid-19 chaman a atención nas súas recomendacións e protocolos sobre unha cuestión básica: de onde procede a contaminación de alguén, se é local ou é sobrevenida por viaxar ou contactado cos focos orixinarios. Determinar esa relación é clave para as recomendacións máis convenientes a seguir. En educación, con todo, o método científico non parece valer se non é para confirmar algunha opinión de alguén, que non unha hipótese. Case sempre é indiferente o labor investigador de multitude de persoas que nos departamentos de Historia da Educación, Políticas educativas ou Socioloxía da Educación, especialmente, non pescudasen nunca nada sobre os males profundos do sistema. Se non serve toda esta bagaxe do escrito e publicado, reivindicado ata por organizacións solventes e preocupadas polo ben público durante longos anos, non é inútil? É excesivamente elástico, por outra banda, que sexa na práctica ser autoridade nestes asuntos e en nome de que se arrogue alguén ese título. Do cansino desfile de xentes e asociacións que pasaron polo Congreso de Deputados con motivo daquel “pacto educativo” de Méndez de Vigo, tanto valían unhas voces como as contrarias.

A quinta -e poderían ser máis- é que, entre natureza e cultura hai unha íntima relación complementaria a condición de que non se pretendan confundir ambos planos deixando a impresión de que enganar é barato. Unha educación de mala calidade é algo tan cultural como unha de boa calidade. Ás alturas deste século, é cuestión de elección política, claro, pois falamos de algo que nos incumbe a todos. Non dar máis pasos na boa dirección e manter o statu quo de moitos problemas, non é senón deixación, comodidade ou pura rutina burocrática, un tipo de comportamento cultural consentido e interesado. Concretando: o propio dunha cultura desenvolvida, universalizadora dos dereitos educativos en plenitude, non pode quedar encomendado nunha lei orgánica a un prólogo introdutorio, máis ou menos guapo pero que non alcanza a concretar a súa dimensión democratizadora en case nada. Case todas as leis educativas -non todas porque algunhas da época do primeiro franquismo eran puro decreto- teñen uns prólogos moi laudables, pero meramente retóricos, indicativos do quero e non podo ou non teño ganas que, como máximo, queda logo articulado nun tempo de desideratas máis ou menos desganadas, hipotéticas, e que nunca se fará nada para cumprilas: o tempo verbal do potencial simple.

En fin, que, se o coronavirus Cavid-19 serve para metaforizar o que lle sucede ao noso sistema educativo, algunha lección deberiamos sacar en limpo. A calidade con que facemos fronte a ambos campos de problemas non se medirá pola palabrería que se xere, senón pola eficacia en profundidade que se teña disponibilidad para activar. Ata que punto o actual Ministerio de Educación siga tendo as mans atadas e de que xeito as persoas e grupos tratamos de solucionar unha epidemia segundo a nosa libre fantasía, son perspectivas que poden conducir ao caos. Podería non ter importancia se os problemas non seguisen aí e os máis débiles non tivesen que pagar o pato. Pero como sufridores, son os primeiros en recordar a hipocresía das políticas que non nos atrevemos a levar a cabo. Se o panorama que teñen diante un de cada tres nenos e nenas en idade escolar é moi duro, desde ese mundo da exclusión e pobreza que non cesan de recordar as institucións do traballo social os cambios que inspira esta LOMLOE na dirección dunha maior igualdade adivíñanse curtos.

TEMAS: LOMLOE. LOMCE. Políticas educativas. Igualdade educativa. Privado/público.

Manuel Menor Currás

Madrid, 03.03.2020

Como nun soño, reiniciamos o tecer e destecer educativos

O Anteproxecto de reforma educativa reduce os compoñentes máis virulentos da LOMCE, pero non coarta asimetrías principais que dualizan o sistema.

Conta Carmen Herdeiro, a propósito de Xénero e Coeducación -libro seu recente-, como desde os inicios do recente movemento feminista en España, ambas cuestións non só foron motivo de reflexión e actuación de moitos docentes, senón que deron vitalidade a organizacións que pretenderon representar as súas reivindicacións.

8 de marzo 

Achégase outro 8 de marzo e, se se  bota a vista atrás, T.E.(Traballadores do Ensino), a revista en que quedaron reflectidas as preocupacións dos ensinantes afiliados a CCOO, pódese advertir esta presenza desde hai mais de corenta anos. No seu último número, o 369, esta inquietude vén xustificada pola continuidade de noticias lastimosas e desigualdades que -por razón de sexo- seguen impregnando a vida laboral e social.

O risco de que, despois de tantos anos, a procura desta sensibilidade igualadora pareza unha repetición inútil é grande. E máis cando no discurso político eclosionaron grupos, medios e actitudes que pretenden explotar o tradicionalismo patriarcal como fonte de votos contando, ademais, coa complicidade de moitas instancias que o levan incrustado no seu ADN constitutivo.

O urdimento

Esta tendencia a cansarse de ter que seguir empezando, sen cesar -como esixía Lars Gustafsson en A morte dun apicultor- é tentadora tamén no concernente ás políticas educativas, cando se está tratando -unha vez máis- de destecer a última trama ou contrafío do tecido que trazou a LOMCE. Nesta operación tenden a reiterarse actuacións do pasado. Este Ministerio procede coma se fose suficiente con retirar os fíos que máis distorsionaron a LOE. Parece que refundirá os cambios nun texto novo tratando de derrogar os seus artigos máis gravosos e, de paso, intentará un reequilibrio dos dous ingredientes principais do art. 27CE: a liberdade e o dereito universal á educación. Con este método, o PSOE estaría tratando de cumprir cos que nestes anos pugnaron por que a lei vixente desde 2013 tivese o menor percorrido posible. No entanto, ao non entrar no fondo da cuestión e deixar fóra de foco fíos esenciais da urdimbre, esta seguirá case intacta; moi erosionada nestes últimos anos, pero desequilibrada en canto a elementos principais que, de orixe, a LODE (1985) e a propia LOXSE (1990) intentaron corrixir.

Ao publicitar este Anteproxecto como “o posible” fronte aos partidarios da intanxibilidade da mellora da calidade educativa do PP, este reformismo do PSOE, independentemente da súa entidade, convértese en instrumento relevante da campaña electoral que xa está en marcha. O comigo ou contra min faise a conta do gran poder simbólico da educación acentuando de novo a síndrome de Penélope sen avanzar na confección dunha tea consistente de todos e para todos.

Con tal provisionalidade, esta é outra ocasión perdida para atender ás raíces de problemas centrais do sistema na súa configuración actual. As aparencias da mercadotecnia impóñense á realidade. En todo caso, recorrer ás supostas falsidades que se están vertendo contra este Anteproxecto -que vai entrar no Congreso en cuestión de días- non debería ser un distractor xeito de ocultar o que non se vai facer. Os cidadáns merecen razoada explicación sobre o que “non toca”.

O soño de “o que toca”

Non facer esta “pedagoxía” será contraproducente: ninguén adoita fiarse de promesas a longo prazo e menos en política. O risco que corre o PSOE é que medre  a indiferenza, a abstención e a súa falta de credibilidade. Se nesta restauración da LOE asumen as limitacións que tivo esta lei para fortalecer de diversos modos a escola pública, réstanlle valor a ambas. Se a laicidade non é aceptada para garantir a igualdade do alumnado, o crucial dereito universal á educación segue quedando mediatizado. Se os recursos dispoñibles para as atencións educativas dos cidadáns non son distribuídos coas esixencias da xustiza conmutativa social, o financiamento da escola pública non só será endeble senón discriminatoria de orixe. O centro do problema seguirá, así, onde estaba cando, con Méndez de Vigo, quedaban fóra daquel ”pacto” as mesmas cuestións.

Doutra banda, as lexislaturas anteriores do PSOE, de 1982 a 1996 e de 2004 a 2011, afortalaron a tradición das súas restritivas posicións respecto, por exemplo, ao que fora a “Alternativa para o Ensino” (Colexio de Doutores e Licenciados, 1975-76), matriz do seu programa electoral antes de tocar poder. Un ministro seu contou como os bispos intentaran que proseguise o costume de asinar os decretos que eles prepararan; os condicionantes do cargo proseguiron e, a día de hoxe, ese nó gordiano do sistema educativo español segue sendo competencia de Moncloa e non do Ministerio: unha inexplicada razón de Estado continúalle impoñendo barreiras ás súas preocupacións democratizadoras en igualdade.
Como en cuestións de xénero e coeducación, este Anteproxecto segue, pois, no vello tecer e destecer que -como estudou Yvonne Turin en 1967- xa contaminou no século XIX a liberdade e o dereito universal á educación, cando na Lei Moyano (1857) tivo prevalencia o acordado no Concordato (1851) e a historia da ILE (Institución Libre de Ensino) exemplificou o seu alcance. Insistir, xa que logo, en 2019 en que hai que contentarse cunha mediatizada proactividade reformista fai que, en perspectiva, sexa ficción este incesante afán por redecorar o tear educativo. Mircea Cartarescu diría deste empeño o que afirmou da súa propia escritura: “Únicamente o soño me reflicte de xeito realista? (Nostalxia, 2012, p.16).

TEMAS: Anteproxecto reforma educativa. LOMCE/LOE. Acordos España-Vaticano. Igualdade educativa. Igualdade de xénero. Liberdade. Dereito universal á Educación. Artc. 27CE.

Manuel Menor Currás

Madrid, 30.01.2019