Historias da Historia na España actual

O saber histórico e o xornalístico andan á vez: hai máis interese en controlar os relatos do que acontece; non sexa que alguén se decate.

En Castela-León, Alfonso Fernández Mañueco acaba de dar paso a Vox nesa Autonomía dicindo que o seu novo Goberno ía ser unha “piña”, “con ideas claras e sen complexos”. Os seus correlixionarios en Europa recrimináronllo e, como lle acaban de recordar outros grupos no seu parlamento, fixo un mal negocio para esa Comunidade, para España e para o seu propio currículum democrático. E tamén para o de Alberto Núñez Feijóo no seu inicial liderado do PP: os seus posibles votantes calcularán que, en diante, é mellor votar á extrema dereita.

As condicións desta alianza sobrevienen nun momento en que estamos vivindo as consecuencias da guerra de Ucrania, outro acontecemento ao que os xornalistas cualifican tamén como “feito histórico” pola súa novidade impactante, como adoitan facer con canto excede a rutina cotiá. No uso simplificador de este adxectivo, non deberiamos, de todos os xeitos, ver como irrelevante que no novo desenvolvemento curricular da Historia de España optouse porque abarque desde 1812 ata este presente. Non é indiferente e a proba é que os xestores das políticas educativas madrileñas, que pretenden liderar o esencialismo patrio, din que non o van a permitir e xa preparan a súa norma para que os mitos da cronoloxía anterior, desde a Prehistoria, volvan a donde estaban. Valeranse para iso da facultade das autonomías para regular o 40% do currículum escolar.

A batalla das Humanidades de novo

O histórico e a Historia -a científica, sobre todo- volven estar en danza e non é cuestión banal, senón moi expresiva do ton en que nos movemos, alleo a que os cidadáns do común poidan entender coherentemente algo. Próximo está o balbordo que causou o debate das “Humanidades”, tan proveitoso políticamente ao ámbito máis conservador do PP desde os anos noventa ata o 2003. Aquel falso debate, que de Humanidades non tiña nada, como logo puido verse na derriva que tomou a LOMCE e, sobre todo, de base nada tiña que ver co sentido que ten a aprendizaxe humanista, tan ben explicado por Nuccio Ordine en A utilidade do inútil, senón coa metodoloxía do discurso político, utilitarista e simplista, pero proveitoso na inclinación do voto.

O problema que van ter os conservadores agora é que non compiten cunha morixerada socialdemocracia, á que acusan de radical degradando de entrada, como en todo sofisma, a credibilidade dos seus argumentos. Xa teñen enriba á extrema dereita, que ve como intanxible o relato que, antes da Transición, foi oficial en España. Máis interesada que ninguén en que o silencio ou a terxiversación gobernen a memoria dos seus votantes, coáronlle a Mañueco a alteración evolutiva da historia cidadá, española, en tres compoñentes centrais concernentes a pautas culturais de todos; os tres identifican as súas obsesións e van en contra da convivencia harmónica desexable. Evadir as cuestións de xénero é retroceder no recoñecemento das persoas en igualdade; a incidencia prioritaria na “violencia intrafamiliar” nega que exista unha violencia machista moi arraigada. A súa posición en asuntos de memoria histórica ningunea dereitos de recoñecemento e verdade aos familiares de miles de vítimas da Guerra; é dicirlles que non existen e elimina o pouco que, desde 1975 que, nesa Comunidade logrouse acordar. E en canto a inmigración, cando nesa comunidade apenas existen migrantes e, de habelos, axudarían a resolver o seu crecente desertificación demográfica, máis ben quere asentar un señuelo de identidade para a expansión do voto ultra.

Din neste acordo programático, reivindicar unha “historia común”, entendida como “elemento integrador para a reconciliación”, combatendo calquera intento dos que tratan de utilizala para dividir aos españois, e volvemos entrar na metodoloxía sofística de contar medias verdades para que todo o mundo crea que quen as di é un campión da verdade, inasequible rebelador do mal. Volvemos, de novo, a que esa historia común sexa a que nos ensinaron desde José María Pemán en La Historia de España contada con sencillez, que serviu de referencia ao Manual de la Historia de España, en 1939 como texto escolar ao Instituto España como modelo de todas aquelas enciclopedias anteriores a 1970. Que avance desde entón o coñecemento histórico ou a didáctica escolar non parece interesarlle a ninguén. Moitos parecen concordar en que se se anula de vez todo o que os hispanistas investigaran antes desa data, e o que nas Facultades de Historia e de Pedagoxía pescudaron desde entón, mellor para a súa “historia común” por máis diñeiro, esforzo e saber que se perda. Mellor para o Pin parental do que se debe ensinar e saber.

Que ensinar da longa Historia humana

É evidente que o que, desde hai moito tempo, estamos dando por certo ante a cidadanía é un relato atrabiliario do pasado de todos os españois; hai tempo que hai unha tendencia a resolver por arriba esta cuestión, xerando unha historia común europea, capaz de superar as diferenzas e desacordos, pero, de entrada, somos incapaces de xerar un relato común do acontecido no chan español. Podemos estar de acordo na lista dos Reis Godos, pero sempre hai profundas diferenzas no transcorrido desde o segundo terzo do século XX. É máis, sabemos con datos estatísticos concretos da gran ignorancia que teñen as últimas xeracións sobre desa etapa, fundamental para entender algo deste presente, pero parece haber moito empeño en que así siga sendo.

A moi poucos lles interesa que historia sexa relevante para que un estudante de Bacharato entenda algo do que sucede, ou que teña ferramentas para pescudalo. Pero as formulacións curriculares que propugnan non deixan tempo para tratar, con mínima consistencia, nada do que na xerga especializada coñécese como “Historia actual”, a que abarca o tempo posterior ao final da IIGM. Prefiren que o 2º de Bacharelato -de obrigada convalidación na proba de selectividade-, para que o alumnado saia mínimamente airoso do gran obxectivo dese curso se limite a dosificar a Historia de España en pequenas pílulas, un sistema para xogos de preguntas e respostas ao estilo do vello programa de TVE Cesta y puntos, nos anos sesenta. É dicir, que estamos a piques de validar outra vez un currículo que sexa unha especie de Catecismo do P. Astete en plan patriótico, unha historia que non ten nada que ver co interese do saber histórico. A cuestión de fondo que este asunto aparella é se a forma que teñen uns ou outros medios xornalísticos de falar do presente, e explicalo á súa audiencia con lealdade, tamén é indiferente, ou se volvemos a un orwelliano Ministerio da Verdade.

TEMAS: Verdade única.- Historia común.- Historia de España. Ministerio da Verdade.- Historia e Xornalismo.

MMC (Madrid, 13.04.2022)

Adoutrinamiento e “verdade obxectiva” andan en liza

Ensináronnos que para ter algunha “veracidad” no que dicimos era imprescindible romper cos nosos prexuízos previos.

Parece que non, como proclaman acontecementos relacionados co 8-M e partidarios da a verdade “obxectiva”, que estes días teñen defensores, dispostos a facer valer o que sexa. Por exemplo, na Casa de Windsor, grazas ás confesións de Harry e a súa esposa,netos da raíña, acóllense a que non teñen “iguais recordos”. Máis preto, na rúa Xénova, testemuñas implicadas no pasado do PP acolléronse á doutrina de non contestar a preguntas que teñan que ver con ese tempo histórico, cando arrecian as dúbidas. Uns e outros están no seu dereito, a cambio de quedarse sen presente entre cantos prefiren a autenticidade sobre a impostura.

A doutrina do Adoctrinamiento

A novidade máis recente é a teoría do “adoutrinamento” que, para tapar un episodio non menos chusco, lanzou o alcalde madrileño, e afecta ás políticas educativas. A reserva de Almeida respecto da posible asistencia dun persoeiro político a un centro público, para que lle preguntasen sobre cuestións de xénero, parécese ao minucioso afán dos equipos modestos para embarrar un encontro cando os visita un dos grandes: os seus xogadores exhiben todo tipo de enganos, máis ou menos regulamentarios, para que ningunha xogada saia adiante: os italianos foron artistas en tácticas do catenaccio, invento futboleiro dos anos 30. Habilidades como a deste alcalde voceiro dos sofismas do seu partido son, ademais, encirrados enseguida por unha ampla inchada mediática, verdadeiros árbitros das ciencias morais da verdade e o ben públicos. ADOUTRINAMENTO está a piques de pasar neste momento ao Ficcionario da senrazón política, partidaria de que o disentimiento sexa o sistema ordinario de canto nos afecta e, por suposto, de canto poida acontecer, posto que o que importa é ir improvisando e saíndo dos barullos como se poida.

 O problema é que o pasado case nunca pasou do todo e segue estando aí, por moito que o agachemos. Si aplicamos a doutrina Almeida á maioría dos defectos que teña o noso sistema educativo, atoparémonos con que os pactos orixinarios, que dalgún modo acolle o art. 27 da CE78, e as propostas de novos pactos máis precisos que desde os anos noventa foron un clamor para cantos vían na dinámica do consenso unha necesidade urxente e incontrovertida -como aínda tratou de promover Méndez de Vigo-, verase que son imposibles, e todos os cidadáns cansarán ao non ver modo de cambiar o improcedente. A doutrina do “adoutrinamento” deseguida percorre as filas dunhas e outras trincheiras da verdade e, como na I Guerra Mundial, os adeptos á guerra de posicións se estancan na crenza de que teñen a verdade e toda a verdade: non lles fai falta para nada contar cos outros para que podrezan os problemas reais. Maquiavelo, aínda que nunca dixo que “o fin xustifica os medios”, fiaba máis fino nas situacións de desencontro e, polo menos, introduciu en 1513 máis elegancia e finura nas tácticas políticas para moverse ante un suposto ben que todos din perseguir.

Adoutrinamientos varios

Teñen un problema coa memoria; Almeida e os seus siareiros talvez deberían pensalo mellor e non que os seus adversarios dean en someter o BOE, a CE78 e ata os Acordos co Vaticano de 1977-79 -sucesores dos Concordatos de 1851 e 1953- a este criterio do “adoutrinamiento”. De súpeto, haberían de suprimir a maior parte da historia educativa española, especialmente a que máis gusta á súa bancada -empezando polos libros de texto que a acompañaron- e canto aínda persiste en “adoutrinar” a todo tipo de cidadáns, de diverso modo e con variable intensidade. En fin, que isto do cristal con que se miran estes asuntos desde este Madrid que, co confinamiento, quere parecerse á aldea gala de Ásterix e Óbelix, empeza a rezumar crecentemente sabores de vila acordes co que din os terraplanistas, os negacionistas e os partidarios do PIN parental; estes sabores e saberes á carta, que non excedan a asepsia instruccional e o que contaba o “sentido común” e a súa avóa a preguiza mental, quedan moi epatantes nos territorios chieiros e similares, pero destrúen o esforzo de coñecemento acumulado desde a nosa tataravoa Lucy cando decidiu ser bípeda hai 3,2 millóns de anos no Rift etíope.

“Ministerio da verdade”

Sempre hai persoas dispostas ao que sexa con tal de ir tirando, pero, incluso contando caos dificultados para atopar traballo, vai ser tarefa imposible atopar ese tipo de docentes que saiban ensinar de modo tan neutralmente “obxectivo”, “natural” e “como Deus manda”, que non se contaminen nunca de subxectividade ningunha, e que, ademais, non se sintan obxecto, dunha ou outra forma, da censura aleatoria dun distópico Ministerio da Verdade. O propio Almeida, por máis que desde o século XVIII sexa barato confesarse de restricción mental -o gran subterfuxio para mentir sen remordemento ningún-, debería examinarse seriamente antes de seguirse aproximando ao extremo dereito do campo de xogo, non sexa que a viga que leva no ollo lle cause un bo descalabro: os métodos da depuración de disidentes son imparables cando se poñen en marcha. Doutra banda, quéirao ou non, na súa posición de voceiro e alcalde fai Pedagoxía social e, como tal, está obrigado a dar exemplo aos cidadáns; embarrando o campo de xogo réstase a si mesmo credibilidade e razón ilustrada. Actuar permanentemente pro domo sua nótase moito cando os cidadáns só se satisfan si ven bo deporte, non cambadelas continuas á súa convivencia intelixente e democrática.

Manuel Menor Currás

Madrid, 10.03.2021

TEMAS: Adoutrinamento.- Veracidad informativa.- Obxectividade/Subxectividade.- Convivencia democrática.- “Ministerio da verdade”.