Con tanto desencontro solemne, acabaremos mancándonos

Os cálculos sobre o que pode arrastrar o indulto do procés, máis que á necesidade de diálogo político apuntan a que medre o desafecto.

Nun dos libros máis atractivos de Mark Twain, Cartas desde a Terra, un Satán de ficción, ante o espectáculo dos animais primixenios perseguíndose entre si e ata devorándose, pregunta ao Creador: “-Para que serven?”; e o Ser Divino responde: “Son un experimento sobre moralidade e conduta. Observádeos e aprendede”.

Pasmosa peculiaridade

No desacougane relato, tratándose de algo que estaba no ser da Natureza e non haber no mundo animal máis remedio que obedecer a súa lei, cada animal era “inocente”, pois seguía a lei de Deus. Máis complicado era ver o ser humano, millóns de homes, mulleres e nenos con distintas calidades morais cada un, nun amplo abano de graos e intensidades en cada cal, de modo que nalgúns as tendencias elevadas e sublimes imperarán sobre as malas e chamaranse homes bos, mentres que noutros dominarán os malvados e serán chamados homes malos. Na conversación celestial, anterior á presenza de tanto ser variopinto sobre a Terra, o Ser Divino vén dicir: “O home é un experimento, o resto dos animais son outro. O tempo demostrará se merecían a pena”. A Terra -aseguraba o narrador Twain- é un lugar “estraño, extraordinario e moi interesante”, no que “o home é dunha peculiaridade pasmosa” e, en moitos aspectos, “un disparate”. Esta formulación escenográfica dáballe pé para 11 cartas nas que reflexiona sobre os hábitos dos humanos e as supostas regras que os rexen

Exemplaridade

Calquera noticiario dos “últimos tempos” -cronoloxía que pode cinguirse exclusivamente ao acontecido desde o inicio deste mes de maio- contén amplo repertorio para proseguir o sarcástico modo de mirar do escritor americano. As escasas 100 páxinas do seu libriño poderían dar pé para unha enciclopedia das que nos anos setenta adoitaban poñerse nalgún aparador da sala de estar, en que poderían figurar as solemnes meteduras de pata e tropezos en pedras de diverso calibre, comparables ás de xeracións anteriores ás nosas, estas que -como di a propaganda de mercadiño- son as mellor preparadas. Ninguén lía aqueles libros por fascículos que adornaban moito e parecían dicir que acadaramos un gran nivel sociocultural; tampouco faría falta ler a nosa historia de desatinos de agora mesmo: hoxe, con “chíar” dámonos por decatados e parece sobrarnos toda información contrastada.

Dá igual a demasiados humanos; está na lei da natureza que o home cumpra co seu ser disparatadamente experimental, e xa calquera cousa é obxecto de gran litixio e, a cotío, de rifa intensa. O paso pola “nova realidade” post-Covid-19, de novo sospeitosamente imprecisa, agudiza as ansiedades acumuladas en ano e medio e levanta todo tipo de opinións e contraopinións. Entre tanta riqueza opinativa que nos está mostrando a liberdade de expresión, nos últimos días xa é especialmente abundante a que xera o posible indulto aos políticos cataláns do procés polos feitos de 2017. Co trasfondo de expectativas que suscita a independencia de Cataluña e, doutra parte, a necesidade dos votos cataláns para a gobernabilidade actual de España, é lóxica a discrepancia dos partidos da oposición, obrigados a buscar fendas no Goberno para controlalo e, se cadra, que entre en grave crise.

Broncomanía

O non razoable é o tipo de argumentos que uns e outros empregan, con esquecemento manifesto das contradicións que o suposto ben común, a sa convivencia e, se se apuran as cousas, o mal menor, deixaron nos centos de indultos que no pasado concederon coma se a todos  os guiaron sempre os sentimentos máis puramente patrióticos e, por suposto, sen mancha ningunha no seu currículum operacional. Desacougante parece, igualmente, o rebumbio que vellas glorias do principal partido gobernante están sementando entre os seus correlixionarios, por riba ou por baixo dos órganos democráticos da súa organización. Os motivos, sempre inconfesables, e as pullas que sementan desde as trincheiras mediáticas dos adversarios, conforman xa un florilexio fantástico, que non desmerece do que mostraba Twain. Á luz de canto se expresa estes últimos días, o “experimento Humano” deixa moito que desexar: os anceios que se traslocen en falantes máis ou menos resentidos non son de bo agoiro e non parece que a expresividade vaia a mellorar cando o día 13 de xuño se oian as mensaxes que se emitan desde a praza madrileña de Colón, lugar emblemático da suposta “unidade nacional” española.

Palabras e voces

Aos que se interesen por canto afecta á educación e ao que representa na convivencia democrática, esta paisaxe xestual faralles recordar moitos momentos de desencontros vendidos case sempre no pasado como “vitoria” excelsa. Entre os máis próximos, recordarán, tralas continuadas apelacións ao “Pacto educativo” tantas veces embarrancado, ao risoño Méndez de Vigo e a comisión parlamentaria que creou cal pasarela de inúmeras asociacións e grupos que querían dicir que non, que non, que non se movese nada. Os poucos que dixeron algo importante avergoñáronse de pasar por alí, pero non pode dicirse que aquel ministro non tentase sacar adiante o trágaa que supuxera a LOMCE en 2013, o encargo do omnisciente Wert antes de irse de vacacións ás ribeiras da OCDE en París.

Na carta nº 9, do libro de Twain, Noé aparece; navega na súa arca descontrolada e sen rumbo fixo, e o narrador queixándose de que a descendencia do patriarca ía ser tan “insufrible” como cantos foran sepultados baixo o diluvio, e Deus tería que abandonar o ceo, “descender para ser crucificado e salvar de novo á mesma fastidiosa especie humana”. A saber cantos da nosa época -case postpandémica como aquel parón da arca no monte Ararat-, só se sentiran salvados se levan a súa capacidade de emitir “palabras” a expresar ansiedade para que este asunto termine mal para todos entre disonantes “voces” berronas e sen diálogo posible. Soa feo, pero non sería a primeira vez que pasase na longa historia dos desencontros dos supostos descendentes de Noé neste país.

TEMAS.: Diálogo.- Controversia.- Indultos democráticos.- Constitución. Pacto político.

Manuel Menor Currás

Madrid, 29.05.2020.

A nosa historia recente aínda ten complexos pendentes

Hai persoas e grupos relevantes aos que os 40 anos últimos non lles reduciron o desamparo. Desmenten que exista Transición.

É posible que cedese nas súas pegas ao que vai suceder, cara ao 21 de outubro en Cuelgamuros. Pero oír ao prior dos benedictinos daquela abadía e, sobre todo, a un dos seus monxes -supostamente consecuente co que lle ensinaron no seu noviciado- é remontarnos ao que era doutrina segura en tempos oficiais do nacionalcatolicismo. Inmunes a calquera atisbo de cambio que poida traer o paso do tempo, perseveran en mirar ao mundo e ás persoas que nel habitan como antes do 20.11.1975 e séntense desamparados.

Dos seus admiradores e adeptos, poderá saberse máis no desenlace que unha parte das cuestións de Cuelgamuros parece ter próximo. Complementariamente aclaratorias poden ser as estatísticas sobre crenzas e prácticas relixiosas, como así mesmo as relativas a perspectivas de voto dalgunhas formacións políticas, indicadores estes que, de todos os xeitos, non deberían facer perder de vista que o medo, a inseguridade e outros ingredientes, condicionaron sempre a volubilidade das persoas e grupos sociais respecto ao fondo mutante destas mesturas do político e o supostamente relixioso.

Conversos
É moi antiga -diríase que de sempre- a tendencia gregaria a non desentoar e, a continuación, facer o que diga o mandamáis da tribo ou do barrio. Confírmano as supostas “conversións” en masa de grandes colectivos -dun amplo territorio ás veces- de que hai documentación. Do que pode lerse no Museo Naval sobre a exposición conmemorativa da viaxe de Juan Sebastián Elcano e Fernando de Magallanes ao redor do mundo, é relevante neste sentido que o cronista Francisco Albo menciona como, o domingo 14 de abril de 1521, “o rei e a raíña de alí con moita xente fixéronse cristiáns con boa vontade”, cambiaron os seus nomes polos de Carlos e Juana, recibiron o agasallo dunha imaxe que hoxe é coñecida como o Santo Neno de Cebú e, ademais, axuda militar e consolidar, como aliados do rei de España, o seu poder sobre outros reiciños da zona.

Abundan testemuños similares, algúns bastante máis próximos. Os relativos, por exemplo, ás masivas procesións de penitencia e misión ou ás da Virxe de Fátima, que, na postguerra sobre todo, foron de obrigado cumprimento para os superviventes daquela contenda. Está en múltiples relatos, como o de Paco Ignacio Taibo I á mantenta de Oviedo: Para parar las aguas del olvido. Pode verse no gravado por NODO para emitir en todos os cines desde 1942 ou, tamén, na historia que escribiu Enrique Berzal para Ámbito en 2002: Valladolid bajo palio. Iglesia y control social en el siglo XX. E se se comparan eses testemuños con outros máis afastados, como os que temos do acontecido nos séculos IV e V d. C. segundo se impuxo “triunfo da Igrexa” sobre “os paganos”, verase que, no percorrido de tan acendrada tradición, non hai gran diferenza de actitudes, comportamentos e fidelidades.

A fluctuante duración destas no tempo, a súa inflación e deflación ata a irrelevancia, e ata o cambio, en canto ao universo de crenzas -cos seus procesos de secularización variopintos-, teñen a súa propia evolución, variable segundo períodos históricos e, ata, segundo persoas e grupos do mesmo momento. En cada un houbo -e hai- determinados instrumentos para soster a fidelidade e as alianzas cunha posición determinada. Hai pouco eran noticia as averiguaciones dun investigador, na Universidade de Granada, respecto dos manuais para confesores dos séculos XVI e XVII, un estudo con precedentes no que sabemos sobre a Inquisición, e que non é difícil de facer para cantos teñan acceso aos libros de teoloxía moral vixentes ata os anos sesenta. Hai igualmente persoas por medio -ministros, ministrillos e acólitos-, encargadas de manter o estandarte ergueito. Pese ao cal -ou en razón diso, segundo se mire-, a erosión e transición de situacións hexemónicas a outras en que os modos de ver e considerar cousas e persoas variaron moito, é inevitable o cambio e reformas de diverso calibre.

Nestas variacións e as súas disputas, é importante non perder de vista que os términos e palabras que se empregan para falar son -como en calquera outro asunto- de especial relevancia. Sería moi confuso, por exemplo, meter nun mesmo paquete semántico as máis de 3.000 referencias de primeiro nivel que poden incluírse no término “IGREXA”. Moitas persoas, e sobre todo as máis interesadas en non aceptar crítica nin restricción algunha neste ámbito cultural, utilizarán todo tipo de argucias, incluídos insultos, para desprestixiar a quen ouse meterse nel. Para esta, a miúdo cregos, o uso ad libitum do termo “anticlerical”, no seu aspecto máis despectivo e ignominioso, nin a pecado venial lles chega. Parten de que é sagrada obrigación, emanada dalgunha verdade absoluta de que se senten partícipes e ata empregarán para defenderse algún dos aspectos máis vistosos que -aínda que puidese estar moi afastado dos seus comportamentos persoais- lles veña mellor na súa pelexa dialéctica con disidentes. Co pretexto de que Deus está con eles, difícil será que se apeen da súa rudeza ética. O Deus lo vult é argumento de longo tradición, e máis cando ao poder político e económico veulle ben para xustificarse ante a xente do común, aquel Terceiro Estado do Ancienne Rêgime anterior á Revolución Francesa de 1789.

Cruzados
A extemporánea posición do abade de Cuelgamuros recorda a que, segundo a laudatoria apoloxética dos mártires e as súas xestas, pasou dos Martiroloxios á Lenda dourada e, por extensión, ás vidas de santos que, como “boas lecturas”, se propagaban -especialmente en internados e colexios relixiosos- para exemplo de infantes e adolescentes. Non se esqueza, doutra banda, que o monumento e o que contén, o modo sacrificial con que foi construído e a secuencia de obrigacións que os monxes do convento adquiriron para ser beneficiarios duns recursos públicos cuantiosos, teñen como referencia “os mártires por Deus e pola Patria”, unha simbiose de alto nivel simbólico como o foi a da Cruzada xa antes.

Tampouco se esqueza que niso xogaron moitisimo  o currículo obrigatorio de Historia desde o canon que, segundo precepto excluínte de Don Marcelino Menéndez y Pelayo cos seus heterodoxos (1880-82), foi establecido por José María Pemán (1938), o Instituto de España (1939) e moitos epígonos en sucesivos libros de texto para as escolas, por exemplo, o de Demetrio Ramos, quen nos anos setenta, na súa cátedra de Historia de América, non esquecera o que escribira na súa Historia del Imperio (español, claro), que lle publicase o Ministerio de Educación Nacional en 1942.

E non se esquezan, en fin, os instrumentos xurídicos que seguen amparando unha presenza tan estraña como a que poidan suscitar os agora destemplados criterios que exhiben este prior e o seu ínclito compañeiro. A través dos Acordos que se asinaron entre 1977 e 1979 co Vaticano, aí segue vixente a cultura de privilexios eclesiásticos que, en 1851 e 1953, protexeron eses intereses. O numantinismo destes monxes non é nada comparado co que sucederá cando algún Goberno se atreva con ese núcleo de poder. Os complexos que, sen complexo, se mostran estes días en torno a Cuelgamuros serán un remedo das sensibilidades que con este outro motivo se espertarán.

TEMAS: Constitución. Historia actual. Privilexios. Acordos de 1979 co Vaticano. Cuelgamuros.

Manuel Menor Currás

Madrid, 13.10.2019

A atención social é a gran cuestión subxacente

Prosegue a perspectiva de intemperie para 2019, salvo que o voto dos cidadáns sexa máis proclive á hexemonía do ben común sobre o privado.

Unha recente sentenza do TSJM fronte a unha demanda sobre a recentemente inaugurada medida municipal que restrinxe o tráfico automobilístico en Madrid Centro, argúe que "existe un indubidable interese público na aplicación inmediata das normas que a compoñen". Segundo este tribunal, os querelantes, o PP e Comunidade de Madrid, non detallan en que consisterían os prexuízos que cualificaban de irreparables se se aplicase a norma; “unha mera invocación xenérica" non é suficiente. Por outra banda, non serían procedentes “medidas cautelares” en contra salvo que as consecuencias derivadas do proceso resultasen “irreparables”. Non sucedendo así, aplicalas sería “un axuizamento sobre o fondo do proceso". 

Esta sentenza ten indubidable interese no terreo das políticas educativas, pola similitude de posibles conflitos entre ben xeral e intereses individuais. Unha das pugnas que protagoniza a posible reforma da LOMCE é a relativa a unha suposta “demanda social” (art. 109.2), o motivo en que se apoiaría a “liberdade de elección de centros” potenciando a súa libre creación con concerto polo medio. Esa suposta “demanda social” é proclive a fragmentar o sistema educativo por razóns alleas aos dereitos fundamentais dos cidadáns, soportando así mesmo particularidades que, a gusto dos consumidores e baixo amparo de diñeiro público, facilitaría o negocio privado da educación. Esta hábil manobra que Wert introduciu na lei orgánica aínda vixente, faculta a interpretación neoliberal do dereito universal á educación lesiva para unha educación igual de todos os españois.

A versión neoliberal

Se houbese dúbidas, José Luís Pazos mostrou en ¡No nos callarán! a interpretación práctica que, coas súas decisións sistémicas, dea a Consellería de Educación da Comunidade de Madrid a esa presunta “demanda social” e á súa tutelada liberdade de negocio educativo. Ese abano de medidas facilitou que o seu sistema educativo fose cambiando de signo -cada vez máis favorable ao subsistema privado e privado-concertado- a conta de detraer recursos á súa parte pública, dificultando innecesariamente que poida haber un sistema de cohesión compartido por toda a poboación en nome de supostos idearios particulares. Non é casual, ademais, que cando algunhas destas decisións foron recorridas e gañadas ante os tribunais, teñan pouco percorrido efectivo; que destino agarde a algúns dos implicados en diversas investigacións xudiciais sobre corrupción está por ver. Logo de 9 anos, á Gürtel fáltalle moito por dicir nas súas conexións con políticas educativas, igual que ao caso Lezo e ao dos usos e abusos a que -segundo indicios- sexa sometida a “Axencia Informática e de Comunicacións da Comunidade de Madrid” para presuntamente pagar a proveedores do PP. 

Entre 2010 e 2014, sobre todo, moitos xestores da autonomía madrileña favoreceron os intereses privados co pretexto de servir aos intereses públicos. Non só en Educación, senón tamén en Sanidade e, entre outras actividades, as da sociedade pública de Arrendamentos e Promocións, onde -para aforrar?- vendéronse edificios céntricos a compradores cos que se estipulara  que se lles alugarían para sé de diversos organismos. A mesma técnica, por outra banda, do “capitalismo extractivo” que se empregou en máis de 100 solares municipais para instalar colexios concertados de entidades amigas.

Os exexetas 

Neste contexto, pódese entender mellor boa parte do cabreo constante que teatralizan Casado e Rivera respecto ante os posibles acertos que poida ter a xestión de Sánchez en Cataluña e noutras frontes políticas. Estando por medio os Orzamentos, protestan por non poder xestionarlos eles e a súa clientela. Tamén é máis intelixible o sermonario de Aznar cando se erixe en facedor da constitucionalidade dos demais sen mirarse a si mesmo, a súa traxectoria e a dos seus dilectos seguidores. Este exclusivo sentido patrimonialista, aplicado ao artigo 27 e a como debe ser a educación dos españois, transpiran os que proclaman que a pretensión de Pilar Celáa co anteproxecto que presentará en xaneiro ao Congreso de Deputados, é “unha lei contra o ensino e contra o país”.

Borroso 2019

A discordancia entre o ben común e o moi estritamente privado fai recordar como case sempre media nas nosas opinións unha brétema de historia difícil de compartir. A un símbolo tan importante como o do Nadal sucédelle igual: sen deixarse seducir polas súas versións máis pegañentas, non só contén interpretacións enfrontadas, senón que exemplifica desaxustes en que o noso propio pasado do actual resúltanos borroso e deformado. Mircea Cartarescu, no prólogo da súa gran triloxía, Cegador, conta como “o vivaz e absurdo hoxe” versa “sobre a tensión e a falta de entendemento entre a miña mente de agora, a de fai un instante e a de hai dez anos; sobre a súa interacción, sobre a inxerencia dunha na imaxinería e as emocións da outra. [..] Canta fascinación pola ruína e a putrefacción!”. Bo sería terminar 2018 coa ambición de que tanto magreo, e tanta fascinación por un pasado desigual como está aflorando, non sexa o máis desexable para un venturoso 2019.

TEMAS: Atención social. Dereitos políticos. Políticas educativas. Neoliberalismo. Estratexias contra o Estado de Benestar. Constitución. LOMCE.

Manuel Menor Currás

Madrid, 23.12.2018