A “a casa común” fáltalle moito para que sexa común

Viralle ben o concurso de vontades próximas á voz de León XIV para que esta Terra sexa habitable.

Esta metáfora, recorrente nas mensaxes de León XIV, é continuista de moitas  outras como “igrexa”, “comunidade” e “corpo místico” que, no pasado, tiveron as súas propias connotacións para o confesionalismo católico. O novo recurso alegórico ten gran interese na procura e desenvolvemento de vontades concordantes en crear condicións para un mundo en que todos ter cabida. Este papa emprégao 14 veces na súa recente encíclica para ensamblar o seu discurso ao redor do “ben común”, a inmigración, a paz ou os desherdados da Terra. Este espazo da habitabilidade “común”, que a crise climática fai indispensable, corre o risco de non ser habitable por ningún humano salvo que todos -incluídos os crentes- arrimen o ombreiro. Esa perspectiva permite chamar a atención sobre cuestións relevantes como as que conleva a IA na vida diaria. Como res nova, non o é tanto se se considera entre os determinantes doutra fase da Revolución industrial que James Watt iniciou en 1769 ao redor da máquina de vapor, pero é máis grande a súa capacidade de acentuar  as vantaxes e riscos que entón supuxo o cambio do sistema produtivo.

A vinculación do valor simbólico da “casa común” -moi en liña con pronunciamentos científicos, e os de expertos no uso indiscriminado de prestacións alleas ao “ben común” e a xustiza- ten gran importancia como amplificador da súa voz ante negacionistas diversos. De todos os xeitos, pode quedarse en verbalismo ante o xogo real en que anda a humanidade nos pasos de quen ten o poder tecnocrático sobre eses medios. En 1891, o seu antecesor León XIII lanzou unha mensaxe similar sinalando as res novae do seu momento, sen que o núcleo causante destas -a xustiza distributiva dos beneficios da economía capitalista- apenas se decatase. Ata moi entrado o “Estado de benestar” -despois da IIªGuerra Mundial- aquela doutrina valeu, moitas veces, como escusa dun amarelismo do que os sindicatos obreiros de clase foron testemuñas e vítimas. O test de que a rápida atención de León XIV en atender asuntos que arrastra esta nova  “cuestión social” supera aquela ambigua linguaxe, reside en se logra que “a caridade” da súa Igrexa sexa “xustiza”, polo menos no que está directamente na súa man. Sería a súa grande achega a “a casa común”, aínda que a historia non lle sexa favorable. Jean Delumeau, por exemplo, dá conta en O medo en Occidente nos séculos XIV ao XVIII (1978), de como o afán eclesiástico de “cristiandade” instrumentalizou medios para controlar a sociedade. E en España -revisando simplemente desde Xoán XXIII ao papa Francisco-, actuacións dun episcopado -consentido polos gobernos, antes e despois da CE78- facultan para desconfiar de que esta bonita metáfora conte con lealdades suficientes para cooperar con “outros” a que sexa realidade.

L´ home qui marche. Alberto Giacometti, 1960.

Unha gran “conversión”?

O humanismo de León XIV, asido a un punto de ancoraxe relevante, fai atractivo que quen se chamou Robert Francis Prevost Martínez cando vivía entre xente humilde, queira liderar, como referente do catolicismo, unha posición ética con vontade de compartir cos humanos unha historia en que a Natureza está farta de xestos desapiadados. O seu tirón concorda coa mensaxe cristiá orixinal, pero non impide a desconfianza de quen sufriu, de diversos modos, un clericalismo autoritario e colaboracionista de explotadores da Terra e de canto ser humano tiveron a man. De nada  lles serviron aos afectados as queixas que -entre outros- vertera Mark Twain en Contra a relixión (1904), por culpa do “cristianísimo” Leopoldo II de Bélxica –“o carniceiro” do Congo-; do esclavismo inaugurado por Sir John Hawkins -que puxera ao seu barco corsario o nome “Jesús” en 1564-, ou dos progroms do “intensamente cristián” tsar Alejandro III en 1882. Ás cazas de bruxas, como a de Salem (Massachusetts) en 1692, tamén estaban entre as súas queixas, e Arthur Miller teatralizaría esta historia en 1952. O seu estreou en España, a finais de 1956, non impediu que aquel substrato seguise vivo no “púlpito” católico. Tantos partidarios tivo, mesmo despois de 1975, que, como escribía en 2017 un colaborador de Mundiario, algún eximio representante dicía que “falaba con Deus”. Moitos outros, en silencio ante o que non quixeron ver,  aínda se cren inspirados ditadores do ben, que non diferencian entre “pecado” e “crime” de lesa civilidade. Namentres, a CEE, delegada operativa do Estado Vaticano en España -extensiva da súa Nunciatura- promove movementos contrarios a “a casa común” mediante entidades interpostas como CONCAPA ou COLEXIOS CATÓLICOS. Prolóngaos desde puntos emisores como a COPE ou medios afíns, e non lle vale que os Acordos de 1979 ou a ampla presenza temporal lograda no Rexistro de Propiedade, nin os patrocinios e exencións das súas fundacións, contradigan un sermoneo constante sobre a amplitude de “o público” en Educación. O seu “aconfesionalismo”, a pesar de estar ben dotado, interfire en debates democráticos, sobre todo, se incumben a liberdades e dereitos de todos, como os que, por exemplo, afectan máis directamente ás mulleres.

O símbolo da  “casa común” -unha crítica indirecta á Economía política vixente- gañaría moito se, nesta ruidosa viaxe “apostólica” a España, tendencias consentidas desde a CEE visen rebaixadas as súas pretensións neoliberais. A eficiencia empática que poida ter fóra do círculo católico pasa, entre outras actuacións, pola súa capacidade de cambiar conceptos e preceptos da competitiva educación que, pretendendo incluír ao alumnado que acolle, exclúe as necesidades de boa parte do alumnado. Eses dous mundos, desiguais para convivir, vénos creando desde antes de 1953 na súa pelexa polo orzamento do Estado. A escola privada-concertada -en que a Igrexa é gran empresaria- fortaleceuse , a pública foise facendo ”residual”, e o sistema educativo resultante anima un selecto individualismo que desprotexe a quen non teñen recursos.

A Teoloxía política de León XIV expón problemas, despois de 2000 anos, á ansiedade clerical por alargar o “ollo da agulla” de que falaba Mt.19, 24. Os damnificados polo hierocratismo que soportaron entre os anos 50 e 80 non aguantan ben o exhibicionismo pop desta viaxe. Con outra congruencia, esta “casa común” sería máis exemplar, particularmente para docentes en folga, estes mesmos días, por vellas demandas dunha “educación común” digna.

TEMAS: Teoloxía política.- A Igrexa como “casa común”.- “Educación común”.-Acordos de 1979.- Ben común e pobreza.

MMC (Madrid: 05.06.2026).

Actualizar os Acordos co Vaticano?

A nova embaixadora no Vaticano pronto poderá certificar se o sistema educativo ha de seguir como se acordou en 1979.

O nomeamento de Isabel Celáa como embaixadora no Vaticano, entre os moitos comentarios que suscita, tanto respecto de a súa preparación para o cargo, como a se se trata ou non dun premio á súa traxectoria, sen dúbida traerá a colación a oitava lei orgánica sobre educación escolar que promoveu desde o Ministerio de Educación. Son notorias nesa lei, cuxo desenvolvemento curricular está en marcha, determinadas limitacións, das cales una das máis notorias é a da relación entre Ensino Público e Ensino Privado e, detrás, os Acordos do Estado Español co Vaticano.

Desde 1851… e antes

Mencionaranse os problemas de comunicación que lle xerou o pretender poñer en claro os límites da “liberdade de elección de centro” e, sobre todo, o reparto de recursos presupostarios que prescriba o entendemento do art. 27 da Constitución de 1978. Segundo se faga, a universalidade e a liberdade educativas terán un axuste ou desaxuste máis apropiados e, por conseguinte, unha equidade democrática propia ou impropia.

Con este nomeamento veñen ao recordo, tamén, non só as personalidades dalgúns dos embaixadores anteriores no mesmo destino, con disparidades como as que representan Gonzalo Puente Ojea e Francisco Vázquez, entre os nomeados polo PSOE, e sobre todo Marcelino Oreja, o muñidor dos Acordos de 1979, na etapa de UCD, que reiteraron aos eclesiásticos unha función “fundamental” -a palabra sae varias veces no documento- no sistema educativo español. E de máis atrás, apíñanse, así mesmo, os ministros de Educación que anteriormente houbo na etapa preconstitucional e da Transición, case todos ligados a organizacións eclesiásticas en que o confesionalismo católico tivo total hexemonía nese departamento ministerial. Despois de que Sainz Rodríguez lle dese un envorco ao “Segundo Ensino” en 1938, mudando incluso o nome da etapa a “Ensino Medio”, Joaquín Ruiz Giménez, que tratou de reorganizala en febreiro de 1953 logo de acordala cos bispos, negociar desde dous anos antes o Concordato que se rubricaría en agosto; a lista destes ministros ata a o goberno de Suárez é longa e, despois, aínda houbo outros significados na mesma onda, un deles ata ex-profeso nunha das congregaciones dedicadas ao ensino.

Quere dicirse que, en non poucos aspectos, o nomeamento de Isabel Celáa, ademais de seguir á inversa o camiño de Don. Joaquín, prosegue unha marcada tradición en que a educación española está intimamente relacionada cos obxectivos da Igrexa en España. Se se repasa o século XIX, cando en 1857 o ministro Moyano sacou adiante a primeira lei xeral do sistema educativo español, xa naceu condicionada polo que dicía o Concordato de 1851. O seu art. 1, recoñecía á Igrexa católica a exclusividade confesional da nación, e o art. 2 establecía que “a instrución nas universidades, colexios, seminarios e escolas públicas ou privadas de calquera clase, será en todo conforme á doutrina da relixión católica, e a este fin non se poñerá impedimento ningún aos bispos e demais prelados diocesanos encargados polo seu ministerio de velar sobre a pureza da fe e dos costumes, e sobre a educación relixiosa da mocidade aínda nas escolas públicas”. En compensación, o Vaticano, en plena segunda Guerra carlista, xa recoñecera en 1848 á raíña Isabel II como lexítima e, doutra banda, aceptaba a situación que se creou coa desamortización de moitos bens eclesiásticos. Pronto a Lei Moyano recoñeceu que as ordes relixiosas establecidas legalmente en España poderían abrir colexios de ensino (art. 153); aquel Concordato estivo vixente ata 1953 -en que se restauraron as relacións anteriores á Constitución de 1931- e, de entón acá, vimos debatendo sobre “liberdade de elección de centro”, cuestións dubitativas do currículo e outras perplexidades que segue tendo o sistema educativo español.

Aconfesionalismo e LOMLOE

O problema é que, con tales implicacións, a cantos aspiran a vivir nun país democrático, fáiselles difícil non ver no “aconfesionalismo” estatal con que se arroupou a presenza constitucional dos intereses eclesiásticos, unha intromisión inadecuada no sistema educativo posterior a 1978. Sen contar a do PP, herdeiro da antiga AP e as súas connotacións, a historia das políticas do PSOE neste terreo foi ambigua e dependente sempre de que, segundo estea na oposición ou no goberno, é tornadiza e oportunista; el deu carta de natureza aos colexios concertados na LODE (1985) e ao aumento do donativo á Igrexa na casiña do IRPF e, en virtude da súa xestión política, desde a Transición política ata o presente, se se quitan do medio os debates en torno á Relixión e ás implicacións do confesionalismo católico nas discusións e debates, pouca modernización real ten o sistema educativo; as faltas de acordos nos tan demandados “acordos” soan cada vez máis a unha historia decimonónica.

Malia que os crentes católicos practicantes están en mínimos históricos, o partido socialdemócrata gobernante, logo de terse apuntado en febreiro de 2018 a subscribir, na Comisión de Educación do Congreso, unha proposición non de lei en que se ían a “denunciar e derogar” os Acordos, no seu recente 40º Congreso acordou tan só “actualizalos”. Esta parece que vaia a ser, polo menos en parte, a xestión encomendada a Isabel Celáa no Vaticano.

De momento, se a LOMLOE vale para interpretar o alcance da súa nova actividade, as restriccións que propón esta lei a un esaxerado modo de executar as políticas educativas da LOMCE non han ter en conta que, no segundo nivel de decisións, as autonomías de tipo conservador na xestión controlan un 70% do alumnado, e teñen agora -como todas- un 10% máis de competencias curriculares. A cuestión principal con que se atopará Celáa ante o Vaticano seguirá sendo a da medida en que poderá defender o crecemento real da equidade no sistema educativo e, xa que logo, a fortaleza dunha educación pública para todos. Pode enrocarse na súa non defensa e, proseguindo a súa subordinación á privada, lles facilite o traballo aos conservadores cando volvan ao poder no Ministerio da madrileña rúa de Alcalá.

TEMAS. Acordos de 1979.- Concordato de 1953.- Concordato de 1851. Lei Moyano.- Liberdade de elección de centro.

MMC (Madrid: 09.12.2021)