A xestión desmemoriada da Educación agranda a inxustiza distributiva

Os “Pocholos” madrileños son un paradigma do que dá de si a segregación de moitas políticas educativas.

A conxunción americana e sionista ataca agora a Irán e, confirmando o discurso da invasión de Iraq en 2003 ou da Guerra do Golfo en 1990, desatende a superioridade xurídica da ONU; unha “Xunta para a Paz”, controlada polo “emperador” Trump, marca o estilo da nova Pax romana. A outra escala, o ámbito educativo español -en que os recursos os xestionan as Autonomías- mostra desde 1992 algo similar. Pouco importa, por exemplo, que a LOMLOE establecese un marco para tratar a segregación, o gran mal que moito alumnado padece de múltiples maneiras. Mentres, a desmemoria xera razóns e relatos que xustifiquen canto non se fai despois de que o artg.27 da CE78 establecese a universalidade educativa. Considerando “a educación” como un universal absoluto e abstracto, en que a verdade, bondade e pulcritude asígnanse per se a ese  ente metafísico, son válidas todo tipo de decisións que, independentemente das circunstancias, se adopten respecto ao funcionamento interno dos centros, o quefacer profesional do profesorado -dubitativo entre ensinar ou educar-, o currículo, a pedagoxía ou a avaliación e, por suposto, acerca do emprego e repartición de medios e recursos orzamentarios entre os centros escolares. O punto de vista particular que os xestores políticos imprimen ás súas decisións xoga a autoxustificarse , tamén per se, deixando de lado que gran parte do alumnado escolarizado -cunha variabilidade que pode alcanzar en ocasións a case o 100%- non alcance o status cualitativo debido ao seu dereito á educación.

A volta. René Magritte, 1940

Esta neglixencia, por moito que se esforcen, non acontece per accidens. A xestión política actual do sistema educativo -variable segundo Autonomías- conta cunha Historia en que, salvo casos moi voluntaristas dalgúns docentes, nunca houbo gran preocupación polo alumnado que non encaixase naquel esencialismo educativo. Coxunturalmente tampouco, pois salvo o momento excepcionalmente esperanzador da CE31, a xestión política do sistema nunca se empeñou en que “todos” e “todas” tivesen unha educación digna. Axudados por un sector psicopedagóxico, ocupado en que o neno ou a nena teñen un ser inclinado, ás veces , a non ser “o debido”, tiveron  escusa para dicir que hai un alumnado culpable do seu “fracaso” ou “abandono”. Curiosamente, a Socioloxía crítica xa detectou nos anos sesenta e setenta, unha distribución da Campá de Gauss en que estes problemas tiñan gran correlación con situacións dos nenos e nenas, previas á escola. O “fracaso” e “abandono” -cando moitos nin posto escolar tiñan- incidía destacadamente nos sectores sociais máis pobres. Con infancias nada propicias a canto puidese darlles a escola e o seu circuíto de formación, a Historia é teimuda en mostrar que o sistema educativo xeneral sempre foi débil. En 1977 ,cando se formalizaron os Pactos da Moncloa, ben se puideron ver os postos escolares que non había, un dato físico doutras moitas carencias, en que a desidia mostraba os grandes contrastes en niveis de estudo, coñecemento e destrezas que tiña a gran maioría da poboación, antes da CE78 e, mesmo nos anos 80. Ata case entrado 1990 -cando se expuxo a escolarización obrigatoria ata os 16 anos- non foi posible dicirlle á OCDE que estaba escolarizado o 100% de alumnado de 14. Se xa entón se evidenciaba a gran distancia sociolóxica dos que seguían tendo dificultade en chegar aí, pronto foi dado advertir, igualmente, que había sectores sociais cuxo alumnado “selecto” non adoitaba expor ese tipo de problemas do “abandono” nin do “fracaso”. Grupos amplos de clase media e superior, que case nunca estudaban en centros públicos, pasaban desde os anos setenta a proba de selectividade desde, e a continuación, case copaban eles sós as carreiras máis complicadas -e máis rendibles- da Universidade pública. Despois de pasar por colexios de moi concentrada cultura conservadora, sen rozar un pupitre da rede de centros públicos, ascendían ás profesións liberais, incluídas as cátedras da maioría dos centros superiores e do CSIC. Desde os anos noventa, o máis selecto daquela elite cultural xa tivo a man as súas Universidades privadas. Atrás quedaban os escarceos do Estudo de Navarra, da Universidade de Deusto na beira dereita do Nervión, e do ICAI-ICADE. Solana, iniciador da competencia neste sector, inicia en 1990, coa LOE para as etapas escolares, e diversas correccións á LRU de 1983, un camiño que tería en Wert, coa súa LOMCE (2013) e dous decretos de 2015, un gran defensor da “liberdade” educativa que primara en España desde 1857, e que asfixia á  educación común.

Política continuada

Neste periplo, en que a Universidade pública empezou a fraquear, a xestión política máis conservadora reafírmose desde 1998, sobre todo nas Autonomías. As fornadas de “pocholos” madrileños que acaban de caer en desgraza, se incubaron, como as doutras áreas políticas, nese contexto. A súa crise non obedece a que fai moito que perdesen de vista, na súa Consellería, o servizo á maioría da cidadanía, senón a non ser suficientemente eficaces nunha Educación Universitaria claramente escorada á privatización, como xa estaba a escolar. O gran encontrón cos estudantes -sobre todo da Complutense- conlevaba endebedar ás universidades públicas, mentres Viciana e os seus abríanse  a “ chiringuitos” ansiosos de rendibilidade, sen controis de decencia nin esixencias de investigación. Non é difícil seguir a serie de agravios destes “Pocholos”, inspirados por un “selecto” gurú. Sempre desprezativos dunha educación accesible a todos, moderna e non segregadora; as hemerotecas rexistran o desatendido, eliminado ou torcido da súa xestión, e as restricións que impuxeron  a centros educativos, incluída a súa alma mater.

Q que pase agora cos chamados “touciños entrefebrados” e “serranos”, está por ver ; a substitución só está nas mans que manexan o temón. As familias políticas non adoitan variar a gama de gustos, e a lideresa dixo que quería mellorar a xestión. A metafísica de “a” Educación aí segue, preguntándose se persoas educadas en colexios selectos poden empatizar coa accidental circunstancialidade do resto. Se nunca conviviron con outros máis necesitados  poden entender o seu dereito para ter unha vida que teña sentido? Ata que punto estes novos xestores van pararse , mirar e actuar de modo xusto, se Zarzalejo&Cia. non necesitan igualarse a quen sempre se sentaron en pupitres distintos,  distantes dos que eles ocuparon?

 

TEMAS: Dereitos humanos. -Dereito á educación.- Paz e benestar social.-Conflitos e guerras.- Xustiza distributiva e ben común.

MMC (28.02.2026)

Un cambio de ano apenas modifica o tempo cultural

Empeza 2025, con vontade e desexos contraditorios para que as cousas cambien de verdade.

 Non faltan quen confunde os cambios cronolóxicos cos que modifican aspectos relevantes da vida persoal ou social dos humanos. Os primeiros ritman –como é o caso do ano orbital terrestre- feitos, realizacións, propósitos, proxectos e expectativas cotiás, dunha  evenemencialidade de limitado alcance case sempre. O tempo dos segundos adoita ser lento e, con frecuencia, dura décadas e ata séculos de anos comúns; refírese a saltos cualitativos nas maneiras de facer e convivir, que alteran pautas anteriores de diverso tipo. Canto máis fortes son esas modificacións, máis duración temporal adoitan necesitar. Os grandes cambios na evolución humana, desde a Prehistoria ata a actualidade, duraron séculos, e igual sucede coa evolución dos dereitos e liberdades sociais e democráticas; desde que empezaron a mencionarse como aspiración, ata que lograron formularse como talles viron pasar séculos. Son moitos os países aínda en que a Declaración Universal dos Dereitos Humanos (1948), é papel mollado en canto a todos ou moitos dos 30 dereitos e liberdades que abarca desde o propio nacemento de cada ser humano; están consignados nun documento e recoñecidos nalgunhas Constitucións, pero son millóns de persoas as que ven que fallan os seus índices de esixencia universal.

Cambia o ano cronolóxico unha vez máis. Celebramos a número 2025, se tomamos como referencia o modo de contar a secuencia dos doce meses da Terra ao redor do Sol segundo o calendario gregoriano. A referencia astronómica está no que rexe o mundo musulmán, o hebreo, o chinés e os doutras culturas; na zona occidental europea, cristianizada desde o século IV d. C., esa referencia astronómica nunca deixou do todo o antigo calendario romano. Os nomes dos meses aínda lembran aos deuses e emperadores daquel imperio, e a numeración dos anos alude ao nacemento de Xesús, teoricamente no ano 525 da fundación de Roma. A fusión de ingredientes dispares asumiuna durante séculos o “calendario xuliano”, nome debido ás reformas que introducira Xulio César no ano 45 a. C. E en parte segue despois de que o papa Gregorio XVI fixese en 1582, para a área católica occidental, algunhas precisións de días bisestos que axustasen mellor os tempos astronómicos.

 

Fotografía do autor

Máis aló e máis acó de calendarios que axuden a precisar a relación dos humanos co tempo, está a gran cuestión do cambio e a permanencia, a duración e a suposta inmobilidade que, no transcurso dunha vida humana pode percibirse. Nesta mensurabilidade non é fácil concordar. Ten tan enriba a subxectividade que, como adoita dicirse en Galicia, cada un fala da feira segundo lle vai nela. As varas de medir adoitan estar acomodadas a intereses e afectos non sempre confesables e, a miúdo, discutibles, de modo que o que a uns lles parece un avance, outros o ven como retroceso. A dificultade da concordancia, que xornalistas e historiadores coñecen ben, é case consubstancial ao ser humano. É palpable en filósofos como Schopenhauer, máis ben escéptico sobre a humanidade. E é notoria igualmente nos primeiros libros con recomendacións para príncipes na Idade Moderna. Os libros de urbanidade e bos costumes  repetíronas no século XIX e XX, e os expertos en protocolo reitéranas con novos matices. Para quedar ben ante os demais e resultar aceptables en festas de achegados e familiares como as destes días, é preceptiva a moderación e máis se na conversación non se logra evitar que non vire ao redor de política, relixión, herdanzas e afeccións como o fútbol. Segundo a Enciclopedia da Cortesía Moderna, de Noel Clarasó (1955), tales asuntos poderían ser motivo de afervoadas disputas, entorpecedoras das tranquilas veladas familiares.

 

No transo do paso do 2024 ao 2025, independentemente do que cada cal converse cos seus veciños, familiares ou amigos, rapidamente poderá comprobar o pouco que cambiará gran parte do que de verdade ten importancia vital. Dun ano a outro, a rutina e os hábitos contraídos seguirán dominando unha boa parte da escena pública e menos pública. Estes días, os discursos da maioría de políticos que saíron a contar os seus desexos, constitúen un florilexio de apaños entre a urbanidade e beliscos aos seus contrarios para soster, ante todo, o que fixesen e non modificar o propósito de saírse coa súa, non sexa que poidan acordar medidas sólidas de futuro. Nin sequera na xestión de algo perentorio como a provisionalidade do tempo que lle resta á Terra, son quen de atopar ocasión para dialogar a fondo e sen prexuízos para acordar o necesario. Menos se poñerán de acordo en cuestións que afectan ao común benestar dos cidadáns: o mesmo concepto de “ benestar de todos” molesta a moitos, na crenza de que o mellor é que cada cal se apañe como poida. Algúns hai que, para que as súas profecías se cumpran, poñen á fronte de cuestións relevantes a expertos en favorecer o libre mercado dos máis emprendedores, e eliminar toda prevención reguladora do ben común.

 

Metidos na elasticidade do tempo –que non do calendario-, no aninovo seguirán pendentes de cambio cara a ese benestar desexable da comunidade democrática, multitude de asuntos que, ás veces, están a medias, e outras nin se tocaron en multitude de anos. Entre os bos propósitos que poidan facerse estes días, ben valería a pena revisar o vivido en contornas escolares para analizar se a modernidade que corresponde á escola segue condicionada por temporalidades anteriores, que seguen poñendo en cuestión o dereito de todos a un tempo escolarización digna. Para sentir estes asuntos como un dereito, valer como referencia a autoridade de Enmanuel Kant, para quen todo ser humano ten a súa dignidade, non é menos que ninguén e a súa existencia é “en si mesma un fin”, non unha cousa que houbese de servir “só “como medio” para outro fin. É unha persoa, “un ser que por rango e dignidade distínguese de todas as cousas”, un suxeito moral e político de dereito, razón pola que a lei ha de garantir a todos os cidadáns os mesmos dereitos.

Pode dicirse que é moito o que falta para un cambio democrático que teña este profundo sentido ético. E haberá que recoñecer que no ámbito educativo falla a análise das moitas reformas que se fixeron desde que, a mediados do século XIX, empezouse a lexislar o seu sistema xeral. Como argumenta Marina Garcés (Nova Ilustración radical, 2017), co tipo de “progreso” en que fomos educados perdemos “ o futuro, [e] non podemos seguir perdendo o tempo”. Para o que nos reste, o máis innovador é aprender a facer ben o moito que queda por facer. Sorte co novo ano!

TEMAS: Dereitos e liberdades.- Dereitos Humanos.- Medios e fins.- Diálogo democrático.- Cambios significativos/cambios evenemenciais.

MMC (31.12.2024) 

Volven os alegres patriotismos bélicos

Kiev está a piques de caer en mans de Putin; exaltarano uns poucos e recriminarano moitos máis, con todo o mundo como espectador.

Desde o pasado día 24 de febreiro, crecen as voces que preguntan se estamos en Europa e en 2022. A partir do ataque dos militaristas rusos a Ucrania, empezamos a oír apelacións a un pasado que criamos desaparecido; as supostas ofensas da Historia volven á escena que nos brindan as televisións en directo; as sempiternas acusacións mutuas entre faccións inimigas polo control dun territorio, supostamente estratéxico, se substancian en números de mortos, destrozos materiais e frustracións de moitas vidas que ven que os seus plans cotiáns alterados e, en moitos casos, obrigados a un exilio incerto.

Novidades “liberadoras”

Na agresión da Rusia plutocrática a unha Ucrania de xeito evidente inferior en forza opositora, volven as alusións imperialistas do dominio zarista, hipernacionalista, proseguido polos líderes soviéticos; impera o estilo hitleriano da provocación nos Sudetes, e regresa o mesmo estilo “liberador”, chulesco e mafioso, de cando nos pelexabamos a pedrea limpa por ver quen mandaba no barrio: enseguida os máis provocadores atopaban razóns sobradas para castigar aos máis frouxos, sen autonomía para defenderse da súa brutalidade.

Desde fai unha semana, percibimos de inmediato que todos pagamos este desastre; a inflación iniciou o seu crecemento ante os nosos ollos sen que vexamos cando dobregará o seu agudo reflexo nas estatísticas; o prezo dos combustibles ten a mesma inclinación, e os cereais repiten xa esa escalada, á marxe de que outros capítulos económicos da vida cotiá vaian acusando o golpe. A outra gran novidade é que, mentres os máis sensibles empezan a rascarse o peto para axudar a quen están sufrindo o gran desconcerto das súas vidas, a maioría está pendente de que a información aclare preguntas urxentes para poñer orde o seu entendemento da normalidade.

Tamén neste capítulo líbrase unha gran batalla, a mesma de sempre sobre a ”verdade” sobre o que vemos case minuto a minuto. Ao lume real e ao da ameaza nuclear, engádese esta cousa híbrida e viscosa, máis potente agora que nas Guerras anteriores, da desinformación calculada; vemos o que nos deixan ver e oímos o que queren que escoitemos. A batalla polo control da opinión pública, poderosa en todas as guerras do pasado -e especialmente forte, na Guerra Civil española e na II Guerra Mundial-, agora é máis intensa polas facilidades de comunicación entre quen están sufrindo en directo a confrontación e quen nos embebemos nas fotografías e mensaxes que nos trasladan os satélites, sen alertas sobre os nodos intermediarios.

Abundan, por outra banda, como cando a fase máis dura da Covid-19, quen se erixen en xuíces e, ben para evadirse ou para facerse boa conciencia, explican o que acontece como derivación natural da orixe da humanidade, do ying e o yang sempre xuntos como Caín e Abel; inspirados en Isaías (14,22; 17,12; 21…) e Xeremías (4, 7), a máis diso outras pasaxes bíblicas, pronto empregarán o Apocalipse, como precursores milenaristas do que, sorpresivamente, está sucedendo ou vai suceder. Medran xa, así mesmo, os que enarbolan nas Redes e na rúa todo tipo de emblemas e reclamos de paz. Volven deste xeito á escena as manifestacións, logos, cancións e pancartas dos anos sesenta e posteriores, cando a guerra de Vietnam arreciaba ou cando a do Golfo.

Sen novidade na fronte

É de advertir, con todo, como, a tan selectivas memorias, se lles escapan bastantes outras guerras posteriores a 1945, algunhas con moi directa incidencia no proceso en que se inscribe esta, e outras conexas indirectamente, aínda que con outros actores, desde que o mundo empezou a estar moito máis globalizado e intercomunicado desde os anos noventa, terminada aquela ferruxinosa “Guerra fría”. O comercio, as finanzas, os intereses en litixio na xeopolítica internacional, ampliaron as súas estratexias no taboleiro de xadrez mundial en que se ventilan hoxe os acontecementos, onde os que deciden e moven os peóns son, en definitiva, seres humanos aparentemente sen face.

O final da historia, que pregoaba Fukuyama en 1992, está lonxe e está cerca: en boa medida depende da sensatez que teñamos neste presente. Á marxe dos problemas que sacoden o Planeta, de que haxa que parar a Putin ou de que a UE deba completar o seu proceso de unidade, quen queiran afrontar intelixentemente este enorme problema que temos diante dos ollos poderán atopar razóns sobradas en Sen novidade na fronte, de Erik M. Remarque, un alegato desenganado das vantaxes patrióticas da guerra -a 1ª Mundial- que lles predicaban os profesores aos novos alumnos que foron guiados a tan desgraciada como inútil confrontación.

Educar na paz

A continuación, algúns probablemente volvan os ollos a unha boa educación democrática e democratizadora; quen cheguen a esta conclusión volvan os ollos -e os recursos- cara ao que María Montessori proclamou, desde 1909, exercitando na cassa dei bambini a asociación de acción social e pedagoxía co respecto aos dereitos dos nenos desde a súa primeira infancia. Educar na paz e nos valores democráticos -benvenida esta área ao currículo español de Primaria- vai máis aló de pintar eslóganes románticos; pasa por xerar na escola un ambiente de orde, harmonía e serenidade a todos os nenos e nenas; esixe formar personalidades pacíficas e cooperativas de profesores e profesoras, dotados de coñecemento e competencias apropiadas. Segundo Montessori, -establecer a paz é axudar aos nenos a darse conta do núcleo de bondade que reside dentro de eles-; se este sentimento se esperta, “a xente volverase máis humana e as guerras brutais chegarán ao seu fin”.

Os 30 artigos da Declaración de Dereitos Humanos, adoptados pola Asemblea Xeral das Nacións Unidas o 10 de decembro de 1948, tan retoricamente aludidos case sempre, son un prioritario programa a atender nas relacións internas e externas dos países. Nas escolas, colexios, institutos e universidades, están case inéditos como práctica preferente; nos moitos paraísos evasivos que existen, ignóranse, igual que en moitas prácticas de éxito mediático; é curioso que, por exemplo, o gran fútbol atope acomodo en Qatar, coma se fose un país modélico nestes dereitos, e ao negocio espectacular deste deporte deberan serlle indiferentes.

Calquera ética ambigua que queira invocarse para cumprir eses Dereitos, ou calquera interpretación dos mesmos, será benvenida se rema para que o que di a carta primordial da ONU sexa verdade práctica na vida cidadá e na Xustiza Internacional. En caso contrario, as previsións proféticas e as narracións da Ilíada e a Odisea seguirán tendo abundante repetición; o crecemento de salvapatrias nestes tempos, en que as desgrazas seguen existindo, está garantido.

TEMAS: Educación na paz.- Educación democratizadora.- Agresión de Rusia a Ucrania.- Dereitos Humanos.- Xustiza Internacional.

Manuel Menor Currás

(Madrid, 02.03.2022)