O xogo do PALÉ ensinaba máis do que parecía

Seguiulle o MONOPOLY, non menos expresivo do que ensina o sistema educativo actual.

A partir dos sete anos de idade, o xogo do PALÉ, inspirado nos anos 30 no que Elisabeth Magie derivara de xogos anteriores, “instruíu” a moitas xeracións de nenos e nenas españois nas décadas predemocráticas. O divertido era o que a especulación inmobiliaria, ao principio moi grande pola miseria, e non menor no suposto benestar do nunca acabado “progreso” en que se encerellou España desde 1964. A toda nena ou neno emprendedor, o xogo ensináballe a controlar aos outros participantes. Os seus principios inspirábanse no ensinado por Adam Smith na súa Riqueza das nacións, de modo que comprar, vender e cambiar solares nas rúas da améndoa central de Madrid tiña un atractivo lúdico cuxo desenvolvemento permitía distinguir vontades que sempre estarían dispostas a defendelos e, aproveitando descoidos ou desinterese dos amigos, ocupar a vida coa alerta estatística do crecemento indefinido de ganancias . O importante era gañar e, se é posible, pronto. Daba igual que o momento fose o dunha autarquía miserable, un liberalismo algo tépedo ou o que anunciaría Fukuyama en 1992: O fin da Historia e do último home, crecientemente remiso ás iniciativas moderadas da socialdemocracia. 

En pleno franquismo, o PALÉ sinalaba claramente cal era o gran obxectivo educativo: gañarlle aos demais, mentres nas aulas, desde Primaria á Universidade, a presenza ineludible das “Tres Marías”, sobre todo a da Formación do Espírito Nacional, ensinaba a unidade patria en que había que concordar. O paso do tempo foi facendo ver de que ía realmente, xa que o cumprimento do didactismo do Palé só estaba ao alcance duns poucos, e a “democracia orgánica” só aproveitaba aos selectos de Berlanga na Escopeta nacional. Na Transición -entre o 20.11.1975 e o 06.12.1978-, eses poucos se bunkerizaron para que nada se movese, mentres os demais sufrían problemas na rúa e en moito institucións, por usar as palabras da democracia. Uns non querían cambiar as regras do xogo do PALÉ e outros non alcanzaban a que funcionasen as imprescindibles. Nos axustes dun tránsito, que sen parar vicios anteriores custou tanto, ao intento máis coñecido de golpes de estado -o de 1981- sucedéronlle desencontros e folgas como a de 1988, propiciada pola UXT contra o PSOE. Nese marasmo de transicións da Transición, o acontecido entre a crise de 2007 e a moción de censura de 2018 non desmerece, e algunhas leccións ensinan aínda as secuencias dunha serie peliculera que se roda estes días en corredores xudiciais de alto nivel xurisdicional, mesmo europeo.

Sen constancia de que se chegou ao clímax xusticiero do xusto, se entreveran entre bambalinas sinais sobre o que, ao parecer, non se axusta á “orde” debida. Reclámanse outras mans para exercer o poder e, no tapete de xogo, circulan a modo de inspiración mensaxes de altos xerarcas episcopais con indicacións sobre “bandas de ladróns”, ás que non faltan connivencias nin ecos concordantes con FAES: que “cada cal faga o que poida”. En xullo, a conxunción astral da sentenza do TXUE sobre “a amnistía” con causas máis políticas que dignas de atención dos tribunais acaparando o espectáculo mediático obriga a que, aínda que as comparacións sexan odiosas, o trazo groso de palabras que se lanzan como pedras despois de 90 anos rememore un “contubernio”. Esta expresión de Arriba contra quen fora a Múnich a otear a democracia en xuño de 1962, revive en cantos contrastan o vivido aqueles anos co que ven e oen en pesarosos tertulianos. Son moitos os parecidos con aquela Cruzada que atropelou a Constitución de 1931.

A transición do Palé ao Monopoly

Os hábitos da infancia foron parellos. Na carta de xoguetes aos Reis Magos, en 1978, ao pactar a Constitución actual, o PALÉ perdera interese. Desde 1991, a empresa americana Hasbro, asociada a xoguetes Playschool, difundiu máis o MONOPOLY, ocupado tamén en que os xogadores comprasen e vendesen propiedades nun rueiro, no que o tránsito que marcasen os dados podía ter custosas peaxes. O novo nome do xogo en España reiterou a súa gran ambición instrutiva: que os xogadores alcanzasen o monopolio do taboleiro da oferta e a demanda. Nesas datas, para que a educación se ocupase de ensinar democracia, UCD expuxo na lei de 03.10.1979 o ensino do ordenamento constitucional nunha proposta excesivamente académica, pouco próxima aos asuntos que esixían ser democratizados. En 1983, o PSOE tivo un proxecto máis prometedor con “Educación para a Convivencia” na Reforma experimental previa á LOXSE. Esta lei deixouno reducido a uns “temas transversais” tan ineficientes que, en 2006, a LOE expuxo “Educación para a cidadanía”. A iniciativa suscitou moito oposición, e o mesmo o intento de achegar os currículos ás cuestións de Memoria e Historia, tanto na Lei 52 de 2007, como na 20 de 2022. A pouca perseveranza no relevante fixo que, desde entón, ás denuncias sobre o pouco coñecemento da Historia Actual e a liberdade democrática, seguisen pronto avisos serios sobre un crecemento do afecto ás posicións anticonstitucionais en cifras superiores ao 20%. Un informe difundido por EFE o 27.04.2026, concreta que “o 68% dos mozos – nunha mostra de 5 .000 enquisados de entre 15 a 29 anos- desconfía da democracia e a metade simpatiza coas políticas de man dura”.

Parece, pois, que o gran servizo deste sistema educativo á democracia aproveitase o o mercado e axentes seus, máis proclives ao retroceso das liberdades de todos que a canto propoñen as pedagoxías do coidado. Validar esta hipótese é un exercicio lúdico para o caderno deste verán: comparar, antes de setembro, os valores que tiñan no PALÉ os solares de rúas como Preciados ou Gran Vía, co que teñan, despois do MONOPOLY, os pisos e casas de Puentegadea, a inmobiliaria de Amancio Ortega, Fortuny Real Estate, Ivory Homes ou Mabel Capital  -en que participan Abel Matutes e Rafael Nadal- tamén valen. Outra alternativa sería contrastar sentenzas dos anos setenta con algunhas de agora mesmo e como sexan vistas nos medios (unha vez que tivese lugar o partido entre España e Arxentina, da Copa Mundial da FIFA 2026).

TEMAS: Educación para a democracia.- Educación democrática.- Sistema educativo e sistema produtivo.- Políticas educativas.- Historia e Memoria.

MMC (17.07.2026).