Neste, os que xera a escaseza de vivenda, son insostibles, e reflicten os recortes da Educación e a Sanidade públicas.
Estas dificultades non son de agora mesmo; constituíron sempre un fondo de armario constante na historia española, igual que no século XIX a carencia do pan, cuxas subidas de prezo provocaban manifestacións nas rúas. Xa no século I d.C. Marcos 14, 7, Mateo 26,11 e Juan 12,8 concordaban en que Jesús dixera: “aos pobres terédelos sempre convosco”. Antes da última restauración democrática, a pobreza de fondo que traslucían estas cuestións sociais, fora obxecto dunha atención máis ou menos paternalista, moi limitada en prestacións. Entre outras mostras, o urbanismo recente tan poucas “casas baratas” dispuxera para acoller a emigración interna dos españois, que o chabolismo masivo nas periferias fixo xurdir tómbolas benéficas publicitadas para que alguén cumprise a ilusión de ter “pisito”. Con este título fixo Marco Ferreri unha película neorrealista que retratou en 1959 máis de 20 anos de historia da pobreza española. Despois, o artigo 47 da CE78 veu a demostrar que a aspiración a unha vivenda digna e a un urbanismo razoablemente vivible só tivo pálidos reflexos lexislativos; tanto vale para criticar aos gobernos central e autonómicos -polo non feito e o mal feito-, como para seguir invocando outra alternativa crible.
A peculiaridade este momento é a súa coincidencia con similares cuestións en Sanidade e Educación, ámbitos en que os modos de desafiuzamento teñen aparencias menos agresivas para mostrar a súa incidencia. Concretamente, no segundo destes ámbitos de acción social, os seus responsables atoparon maneiras para furtalos da guerra mediática invocando a “liberdade” de mercado. Os Informes periódicos de PISA demostraron ser útiles para achacar á etapa de xestión do adversario político as insuficiencias da clasificación estatística de competencias advertidas nos mozos e mozas de 15 anos. Nas comparacións, a pobreza estrutural da escola de todos tende a obviarse, igual que se salva a privada non mostrando como, na convivencia común, non axuda a corrixir a continuada exclusión dos sectores máis pobres. Este simplismo estratéxico oculta sempre o privilexio da propiedade, non axuda a mellorar nada e, na práctica, opera nestes ámbitos principais de acción social coma se de “dereitos impropios” se tratase.
Así foi ata o de agora e, por máis que neste recentemente iniciado curso a conxunción de asuntos dea unha dimensión crecente á destrución e desatención dos medios públicos para liquidalos, o risco é que as solucións non sobrepasen a dimensión de parches para saír do paso. Confírmase, en todo caso, o principio de que a atención á pobreza sempre marcou as diferenzas entre uns e outros momentos políticos da Historia. A herdanza de Roma segue viva; os ricos da República atoparan no everxetismo unha fórmula para impoñer relacións pacificadoras cos desposuídos e, desde o século IV, a caridade substituíunas de tal modo que, as metamorfoses do uso político da pobreza aínda rexían no século XIX e XX, ata que as políticas sociais do Benestar, e as súas prestacións alcanzaron a ser un dereito. Desde 1979, con todo, a súa crecente deterioración, incentivado pola reclamación neoliberal, volveu impoñer fórmulas do pasado político. E con elas a necesidade de que os cidadáns protesten vendo que se van ao traste os logros conseguidos.
De quen é o que merece a pena
Está a cambiar a contorna sociopolítico, e a atención aos pobres -carentes dos dereitos ao benestar básico- crece en provisionalidade. O recente Informe PISA, e a súa proximidade ás manifestacións de docentes -anunciando folga indefinida desde o 14 de outubro-, sumada ás reaccións que está a suscitar o caso de Maricarmen -a señora maior e dependente, que foi expulsada por orde xudicial do seu domicilio-, e ao malestar que segue suscitando o acontecido en Ceuta desde o 30 de xullo, xera a sensación de que nada funciona. Esta conxunción, con todo, é unha extraordinaria circunstancia, moi apta para reconducir medidas apropiadas ao ser de cidadáns conscientes. Nunca as haberá se se permite que o simplismo tome as rendas, ou que a súa unilateralidade reitere a incuria e a desgana tras floreos patrioteiros. As políticas sociais herdadas da Roma imperial -servatis servandis- non difiren moito da existentes para que os grandes propietarios e os seus mentores publicitarios non se inquieten. Desde entón, nin desapareceu a riqueza, nin tampouco a orde socioeconómica que a sustentaba; capaz foi, con todo, de alterar o valor que lle daba o Evanxeo á actitude de pobreza nas Benaventuranzas. O mesmo cambio semántico que fixo operar o paso do camelo pola porta da agulla produciuse no Estado de benestar europeo desde a caída do muro de Berlín en novembro de 1989.
Esta clave, que permite entender como, tamén en España, creceu a desatención social en Vivenda, Sanidade e Educación, para volver a políticas sociais que lembren as anteriores á existencia do Estado de Benestar, non debe perderse de vista. A tardía introdución no club de Europa facilitou que a atención dos problemas que padecen principalmente os sectores de peores percentís na participación da renda do PIB sexa das máis deficientes do selecto grupo de países. E hoxe a calidade da democracia reséntese, condicionada pola minguada calidade do exercicio dos dereitos que lles asisten. Canto acontece estes días debería contribuír, sobre todo, a non esquecer como o medo e a inseguridade seguen sendo rendibles. Se non se esquece a existencia de beneficiarios de bens esenciais como a Sanidade, a Vivenda e a Educación, será máis fácil advertir que a súa patrimonialización favoreceu a uns poucos dos niveis superiores de renda. Dispoñen deles cada vez máis nun omnipresente mercado, o beneficio rendible da súa desregulación crece e, na medida en que a Educación digna non é accesible a todos, os algoritmos dos medios dixitais fan crecer as oportunidades de crecemento dunha clientela sumisa, colonizada con aparencias de distraída diversión.
A acampada que leva dous días na madrileña Porta do Sol -sumada á de Ceuta- reta unha orde social limitada a moi poucos. O debate deste martes no Congreso de Deputados sobre o alcance dun novo decreto sobre vivenda, dará sinais inequívocos diso. Permitirá ver como o dereito de propiedade de sempre conta con respaldos para que os seus principais detentadores se sigan sentindo os gardiáns da “orde natural” das cousas importantes.
M. Menor 28.09.2026
TEMAS: Os dereitos de Vivenda, Sanidade e Educación.- Dereito de propiedade.- Políticas sociais.- Convivencia democrática.- Historia social.
