O fluxo dixital da información e a escolarización

A súa poderosa presenza na cultura actual urxe a unha reconsideración do papel democratizador da escola

 A proposta de Sánchez o pasado día tres de febreiro, na inauguración do World Governments Summit, non se refería ao grao en que a IA, robotizando o tempo laboral, fai que o sistema produtivo se despersonalice máis. Simplemente anunciou medidas regulatorias que, fronte aos abusos das grandes plataformas dixitais, garantisen unha contorna dixital segura, democrática e respectuosa cos dereitos fundamentais. Abondou que mencionase o control de acceso dos menores de 16 anos ás redes, e a censura de contidos ilegais de odio e polarización política, para armar un bo balbordo. Avanzar de maneira coordinada nunha regulación eficaz das Redes sociais suscita gran hostilidade. Se ante outras iniciativas na UE, en Bélxica, Australia e Francia, o peso dos lobbys do campo dixital –proporcional ao negocio que xoga no sector- foi brutal, acábano de reiterar algúns dos seus donos contra o presidente español, e púidose ver tamén como líderes políticos de aquí, celosos uns polo anuncio, e obscenamente contraditorios outros polo PIN parental, secundan o colonialismo trumpista. Acábano de confirmar a retirada de apoio financeiro da Comunidad de Madrid ao Círculo de Belas Artes e o “perdón” de débeda a empresas sanitarias privadas, capítulos de como “os panos de mesa soñan con ser mantel” desde 2003, en que o “tamayazo” deu nome a ensaios anteriores, en que os recortes do público proporcionan recursos ao capitalismo “extractivo”.

Como descoido, o acontecido entre Educación e tecnoloxía tampouco é novo; os docentes xa denunciaban problemas antes da IA e, con máis ou menos présa, as Autonomías empezaron polo fácil: prohibir o móbil en horas escolares. Onde se avaliou esta medida, veríase unha redución significativa de tensión e ansiedade. En moitas familias, con todo, non parece crecer a atención ás maneiras de robotizar as vidas dos seus vástagos: non saben ou non queren vixiar as súas maneiras de entreterse e “ler”. Esa incomodidade favorece que os algoritmos das plataformas dixitais rendibilicen os abusos e artimañas narcisistas de moito usuarios, sexan novos, adultos ou mediopensionistas.

Información, coñecemento e semianalfabetismo

Non é fácil reconducir pautas “culturais” que, sobre todo os máis adolescentes, entenden como “o máis natural”. En todo caso, se non se regulan, a vida democrática –por alta que pareza- será máis fráxil. Os propio EEUU -onde radica a matriz deste negocio multinacional- é bo exemplo de como se pode deteriorar, e poñer en grave risco, o leal funcionamento institucional da soberanía popular ou a representatividade do sistema electoral. Os caprichosos “éxitos” do actual ocupante da Casa Branca -dentro e fóra do país- están a ser postos en cuestión por moitos observadores, mentres as poderosas plataformas dixitais ocultan a “mala conciencia” que o seu relato xera en moito americanos. A súa mediación exhibicionista culpa, en cambio, a cantos ven inxusto e inmoral as coaccións de canto decreta e ordena.

O sentido da vida -diversa e tolerante- está en cuestión; estao máis unha educación que equipare a todos desde a infancia. Neste “tempo líquido” en que, segundo dicía Zygmunt Bauman en 2007, andamos, non só o traballo, senón a educación, pode ser máis oca do que nunca foi, e non acreditable como algo seriamente valioso. Aquel sistema en que se promovía obediencia a canto estaba ben atado conta con influencers encantados de que a “liberdade de tomar unha caña” estea guiada por catro ou cinco ambiciosos da primacía na lista de Forbes e en ver quen chega antes a Marte. A neofeudalización que promoven ten quen a acolla. Lograda a escolarización universal, moito mozos e mozas acaban Secundaria cun “ilustrado” semianalfabetismo que a tecnoloxía informativa non corrixe, pero pode potenciar. O Informe PIRLS confirmou en 2023 que, ao final de Primaria, había unha comprensión lectora máis baixa que na media de países da OCDE e resto da UE. Algo similar repite o Monitor da Educación e a Formación 2025, de Eurydice , que sinala, á beira dunha taxa de abandono escolar prematuro do 13%, un 24,4% entre os que aos 15 anos non adquiriron un nivel básico de lectura, e un 27,3% non o consegue en matemáticas; ademais, en comparación coa UE, os de alto rendemento son poucos.

Creceu o PIB, pero o nivel de pobreza é dos máis altos. Desde 2008, sucesivas crises trouxeron máis desencanto ás clases medias, a fenda social aumentou e o ritmo da desigualdade compásase cunha escolarización inapropiada. Sen medidas coherentes para corrixila, ese mundo elemental e primario da exclusión que reproduce a escola vai a máis na medida en que este sistema escolar, coidadoso de “liberdade de elección de centro”, refórmase, pero non se reestrutura a fondo. E se non atende a como circula hoxe diferencialmente a información entre o seu alumnado, a que a IA fai fluír polas redes propicia de modo “divertido”, sen necesidade de que se entenda, a polarización ideolóxica e diversos abusos, sen achegar coñecemento nin convivencia democrática.

TEMAS: Educación común.- Circulación da información.- Coñecemento,- Convivencia.- Redes sociais.

MMC (11.02.2026)

.

É Sirat, o transo no deserto da Historia actual?

 O camiño de ida e volta, interior e exterior, que propón Oliver Laxe, é un bo símbolo do que acontece neste tempo convulso.

 

Cabe celebrar a lucidez do xurado de Cannes ao darlle o primeiro premio ao cineasta galego. Ofrece gran cantidade de elementos, moi aptos para a reflexión de todo camiñante agora mesmo na Historia. Da comparación que cada cal faga, deducirá –sen entrar en detalles privados- a grandeza ou torpeza do andar colectivo e as verbalizaciones con que o contamos.

 

Da multilateralidade

 

Non é este termo, propiamente, un neoloxismo. En verdade, este lema da Conferencia que reúne en Sevilla a case todos os socios da ONU, por ver se concertan medios e recursos para soster esta institución multinacional durante os próximos dez anos, quixo ser condición do seu nacemento, terminada a IIªGM e sobre os restos do que quixera ser a Sociedade de Nacións despois da Primeira. Chama a atención que o talón de Aquiles siga sendo o mesmo: unha desigualdade orixinaria que, en todos os debates do Consello de Seguridade, concedeu poder de veto aos socios máis poderosos, líderes en 1945 de dous bloques políticos enfrontados desde antes de terminar aquela Guerra. Na súa orixe , moitos historiadores sitúan a Guerra incivil española de 1936 a 1939, e as demandas da República española na sede da SDN en Xenebra poden servir de paradigma a ineficientes aparencias de multiculturalidade moitas outras veces. As últimas, con motivo das guerras de agora mesmo en Ucraína e en territorio palestino, en que o desprezo á ONU e as súas axencias, e en particular ao Tribunal da Haia, son tan recentes que calquera pode repasalas.

 

Esta oportunidade de “corrixir o rumbo” –que reitera a Conferencia de Sevilla -, enfróntase a tres obxectivos cruciais: corrixir a pobreza, facer un mundo máis xusto e igualitario e enfrontar a crise climática. E nos tres é moi visible a cantidade de rotos que ten a ONU, a pesar dos cales se salva porque a humanidade non foi capaz de facer nada mellor, nin en recoñecemento dos Dereitos de todos, nin en canto a posibles remedios para conxurar vontades nun proxecto común de seres humanos en convivencia. Dados os seus déficits orixinais, e a súa decadencia a mans dos máis poderosos, o camiño para percorrer está infestado de minas. Como en Sirat , as mellores intencións poden acabar mal e, como moito, nunha vulgaridade anodina que non arranxa nada e non se sabe onde vai. Proba evidente diso é a ausencia  -chamar como se queira- da Administración USA, onde interpretan, neste momento, que a ONU só consome recursos e non lles produce beneficios palpables a tanto negacionista votante de Trump . Este capitalismo dixital ten recursos sobrados para facer predominar o seu punto de vista, ocultar a realidade do que acontece e facer que non decaian os crentes no  “crecemento infinito”, intento moi posible quitando do medio aos contrarios. Convertidos os problemas reais en cuestión de opinión gratuíta e graciosos puntos de vista, todo é da cor que queira o que controla os medios, as súas redes e as súas réplicas, aínda que nada sexa verdade nin se lle aproxime.

 

Outro exemplo didáctico para cantos vexan e escoiten ofréceo o Goberno sionista de Israel, onde os sucesivos choques bélicos -especialmente desde a “Guerra dos seis días”, do 5 ao 11 de xuño de 1967 - foron aproveitados polas faccións máis ultras do sionismo para darlle a volta ás tendencias democráticas de convivencia e liberdade en igualdade. Un 10% da poboación, de tendencia ultra, basicamente integrada por colonos outrora ilegais en Gaza e Cisxordania, está a ver cumprida estes días a súa aspiración colonizadora racista, de paso, que trata de construír o “Gran Israel” a conta, non só de Palestina, senón de Xordania, Siria e, mesmo, Arabia. Como noutras épocas históricas, os soños dos máis aloucados soñan cos encomios que moito libros de Historia repiten acríticamente en honra de cantos en cada presente aspiran a deixar constancia dun egolatrismo que, neste caso, din que lles anuncia a Biblia desde Adán e Eva.

 

Ao “chove sobre mollado”

 

Neste anaco da Hispania romana, o rexeitamento á multilateralidade doméstica é coñecido desde aquel Viriato que fixo o que puido e que puido pouco cos traidores e encanallados co colonizador. Algo máis sutil, o ínclito aspirante a vivir na Moncloa, Alberto Feijóo, acompañado dos seus lexionarios máis fieis, deixou plasmada o martes pasado, a continuidade desta corrente operativa. Probada a súa competencia práctica en diversas traizóns á tribo galaica en diversos asuntos, foi elixido para substituír ao seu antecesor na trirreme de Xénova. Como Roma non paga traidores, non importa que se traizoe a si mesmo un pouco máis nas pelexas parlamentarias e mediáticas. Ha de demostrar ante os seus adversarios de esquerda –e ante os do seu propio partido- que calquera suceso válelle, para non arrimar o ombreiro ao arranxo das mil tropelías que a diario inventan todo tipo de humanos e humanoides para “aproveitarse” do que sexa. A competencia sistémica de Feijóo , é botar balóns fóra para, desde un suposto desdobramento de si mesmo, e implicarse en pór encarnado, por activa e por pasiva a un longo listado de opoñentes causantes de que, en tempo de expectativa electoral, non alcanzar o triunfo. O seu recurso narrativo de hai seis días, sobre unha hipotética acusación do Supremo ao ministro Bolaños, a pedimento dun prospectivo Peinado, aparentou prudencia no uso dos superlativos e hipérboles doutras insinuacións. Demostrou, unha vez máis, a súa nula dispoñibilidade de lealdade democrática para vir dicir dicir: sen facer nada por ninguén, isto cae en por si, chóvenme do ceo catro votos que non teño e durmo ao fin na Moncloa.

 

Quen pretende manexar á súa bóla o mundo actual -porque poden-,  propician o escepticismo do auditorio, non o seu estoicismo. Unha  multilateralidade democrática ansia a felicidade que, como lembrou o pasado día 25 Rafael Fraguas nunha homenaxe póstuma ao gran Ignasi Rise, quería Hegel cando dicía que “a felicidade era saír ao mundo e deixar que o mundo penetre en nós”. Proposta que aborrece do que propugnan Trump&Achegados.

 

TEMAS: Sirat.- Dereitos Humanos.- Negacionismos.- Convivencia.- ONU.

MMC (30.06.2025).

Galería de retratos

Na última moción de censura, exhibíronse algúns, moi propensos á “arte dexenerada” que se paseou por Europa ata 1945.

Nos museos importantes, nunca falta unha sección, normalmente ampla, en que locen retratos dos supostos pais de “a patria” –xeralmente reis, nobres e eminentes eclesiásticos- responsables de gran parte da provisión artística que mostran ao público. Se os sacásemos do Rijksmuseum de Amsterdam ou do madrileño Museo do Prado, a colección –hoxe“nacional”- veríase sensiblemente mermada e, tamén, a súa exemplaridade, función didáctico moral con que se expandiron estes centros desde inicios do século XIX. Tampouco os dispensadores da proximidade da beleza digna de ser imitada e transmitida ás xeracións populares, verían a utilidade destas dádivas. A variabilidade dos canons de beleza e de orde, as formas de distinguirse impoñendo uns ou outros modelos censurando, excluíndo e desprazando outras maneiras de facer, dicir e expresarse van implícitas co agasallo. E con eles os teitos de cristal que impoñen os hábitos e pautas culturais dos humanos, cuns poucos ditando como deben ser as cousas e outros aspirando a ter algo de igualdade na sociedade É paradigmático, neste sentido, o acontecido no Terceiro Reich co que chamaban “arte dexenerada” (Entartete kunst), en que chama a atención, á súa vez, o acontecido a un dos pintores máis relevantes do expresionismo, Emil Nolde, que pasou do aprecio á persecución, para ser moi apreciado oficialmente despois de 1945, como conta a novela de Sigfried Lenz, Lección de alemán.

No Congreso de Deputados, escenificáronse os días 21 e 22 deste mes de marzo, algunhas disputas que, desafortunadamente, lembran estas e outras historias dos museos e, en particular, a do recoñecemento pictórico de Nolde. Este pintor, que se declarou nazi, chegou a ser odiado polos nazis e, despois da súa rehabilitación na estima, foi presentado nunha exposición pública en Berlín, en abril de 2019, non como “vítima do réxime”, senón como un dos artistas mellores do século XX alemán. Sempre sostivo a súa ideoloxía e aquela exposición na Galería Kanzlerin non foi indiferente; o repunte que estaba a ter a ultradereita enturbaba o aprecio e o valor estético que, por si mesmas, teñen as obras do pintor alemán, connotadas de miradas colaterais á obra artística, e a propia chanceler Merkel viuse metida nun complexo debate, pois tiña dous cadros deste artista no seu despacho oficial.

Censura e propaganda

Non é igual, pero si ten aspectos moi parecidos e inquietantes o que lle empezou a suceder ao profesor Ramón Tamames desde que se soubo que ía ser o cabalo de Troia de Vox nesta última moción de censura. Entre outras moitas cousas, lembráronselle as súas peripecias políticas desde 1956, data que invoca como da súa conversión ao antifranquismo. Puxéronlle diante o seu inestable paso por toda a gama parlamentaria ata aceptar este encargo dunha formación ultra e como, cando anda polos 89 anos, eses cambios -que máis parecen oportunismos particulares que rebeldía democrática- afástano do aprecio que moitos dos seus lectores tiveron aos seus traballos sobre a estrutura da economía española, ao seu monográfico sobre os monopolios na etapa franquista, ou ao tomo 7 da Historia de España (dirixida por Miguel Artola: Editorial Alfaguara): La República. La Era de Franco. Este libro, escrito en 1973, era unha aproximación á vez que non acababa de finiquitar, e desde a clasificación do período daqueles 42 anos, inclinaba a pensar que o segundo fora causado polo primeiro, aínda que sabido é que non todo o que está post quem sucede propter quem (a sucesión dos feitos non sempre é a súa causa). Talvez, por iso, volveu estes días para insistir en que a Guerra empezara en 1934 e en apreciacións similares, máis propias das enciclopedias escolares dos anos cincuenta que do que os historiadores máis acreditados veñen dicindo. Polo visto e oído estes días, son moitos os que rebaixarán ou anularán a súa estima á obra do ilustre profesor de Economía. A parcialidade mostrada impoñeralles o retrato de familia a que se declarou pertencer, acirrado ao final da sesión.

Dos moitos retratos que ofreceu a tribuna de oradores do Congreso de Deputados sobran, máis que en moitos museos, bastantes e, ante todo, o que brindou Tamames nesta sesión parlamentaria, elaborado cunha paleta de narcisismo e afago presuntuoso, digno de ser pintado por Lucian Freud, para darlle a man ao esencialismo da España unha, grande e libre. Os oíntes de dentro e fóra do hemiciclo –incluídos os 52 do si á moción- merecían outra “lección profesoral” e non a inutilidade deste espectáculo de suposta omnisciencia do tándem Vox-Tamames. Co pretexto da soberanía popular, un instrumento constitucional como a moción de censura serviu de reclamo para mostrar un programa contrario ás liberdades e dereitos sociais, en que sobran excesos e extravíos, é dicir, o resto de españois. Foi coma se ese espazo da soberanía nacional –concepto amplo, capaz de soportar ideas dispares- tivese que aguantar tamén as antidemocráticas, cando está para que a convivencia de todos se complete en paz e concordia. A censura tivo moito percorrido desde que se implantou a Inquisición española en 1478 para manter a ortodoxia. E ese papel exérceno hoxe moitas forzas e institucións sociais, como estes gardiáns do ben e a verdade indubitables, para quen España, que é “un dos mellores países do mundo”, non o é aínda porque non teñen suficiente poder executivo: queren máis que o que xa exercen en Castela e León, por exemplo, ou en Madrid. Por iso os do Pin parental falan do “desmantelamento democrático” que, segundo o seu parecer, sufrimos desde que hai unha Constitución. Falan de “garantir que todos teñan dereitos iguais”, sen autonomías, coa volta á lingua única, centralización dos servizos públicos e un equilibrio que evite “a extrema vulnerabilidade” que temos co gasto e os empregos públicos. Reducen a inflación a un problema que sofren “as clases medias” –as súas clases medias- e falan do “falso emprego” e “destrución de emprego privado” que, ao parecer, temos por preguiza e falta de disciplina. Estrañan aquela España dos pantanos do NODO, con “proxecto de país”, “soberanía enerxética”, “auga para todos”, e “vontade política” en asuntos de vivenda, capaz de “facerse respectar no exterior” e contraria ao “suicidio demográfico”.

Supostamente, o seu non é “ideoloxía”, senón o “natural”, o de sempre e eterno, o das cousas como son, segundo sintetizou o segundo de Abascal na súa quenda de réplica, riseira polo retrato do cabalo de Troia que deixaba ao museo da nada. Antes de abrilo, ben merece a pena a advertencia que fixo John Dewey en Liberdade e Cultura, sinalando en 1940 que o risco para a democracia non estaba nos totalitarismos estranxeiros, senón na “existencia nas nosas actitudes persoais e en nosas propias institucións, daqueles mesmos factores que neses países outorgaron a vitoria á autoridade exterior e estruturado a disciplina, a uniformidade e a confianza no líder”.

TEMAS: Liberdade e Cultura.- Historia e historias.-Memoria histórica acomodaticia.-.- Censura e Propaganda. Convivencia democrática.
MMC (23.03.2023)

 

A Covid-19 non é culpable dos tabús que arrastramos

Os danos que produce a nula ou mala educación que, respecto de a súa vida sexual, teñen as xeracións de españois veñen de fortes prexuízos.

Os problemas dalgúns tabús é que, a medida que medren as súas distancias co que a Natureza demanda, son insostenibles e, a miúdo, terminan en violencia, dominio e hexemonía impoñendo poder. Sabemos como se constitúen as subxectividades e como a supostamente masculina exprésase con frecuencia en violencia contra as mulleres e os seus fillos; sabemos como foi a invisibilidade histórica destas e como foi a instauración cultural do poder patriarcal desde a Prehistoria; e sabemos dos múltiples xeitos en que se pode seguir ocultando a violencia androcéntrica, encubridora do sometimiento e os xeitos de exercela inferiorizando ás mulleres. Sabemos ata do valor simbólico de todo iso e as gravísimas violencias que pode inducir na vida cotiá, pero parece que se tratase de saberes para especialistas, pero inaccesibles á maioría da cidadanía.

Os danos

Ao noso arredor, namentres, son noticia a diario as múltiples fobias e danos que opera de continuo esa violencia institucionalizada. Esta semana pasada foi pródiga en desastres deste tipo de Canarias a Cataluña, pasando por Marmolexo (Xaén), como podía pasar por calquera outra coordenada ou diagonal en  que han ter lugar as 1096 vítimas de “violencia de xénero” rexistradas desde 2003. En 2020, foron 45 as mulleres asasinadas e, a 11 de xuño de 2021, no que vai de ano, xa foron 19 as que perderon a vida; se se engaden as violencias con menores, para facer máis dano ás súas nais ou para impoñer máis unha superioridade estritamente animalesca, o problema social crece desmesuradamente; desde 2013, en que hai registros, 39 menores foron asasinados polos seus pais e, se se contabilizan violencias de diverso grao de ilicitud, os datos que mostraba o informe previo do CES á última Lei de violencia contra a infancia e adolescencia era terrible, polos miles de ilícitos detectados e que, ao que parecía, ían in crescendo.

É evidente que as condicións de risco que poden explicar por que existe o maltrato son múltiples e ningunha é, por si soa, a súa causante absoluta. Aspectos sociais e económicos das familias, máis das propias vítimas, interconéctanse sempre e, ao final, acaban producindo xeitos violentos de diversa gravidade: desde o maltrato físico ao emocional, abandonos de diverso alcance, neglixencias e descoidos, explotación e abusos de diverso tipo -en que o de carácter sexual adoita ser abundante- e, se as cousas se desmandan, incluso unha ou varias mortes interrelacionadas.

Tabús educativos

Non podemos, en todo caso, esquecer que, entre as neglixencias que están detrás de canto estes días amontoa tanta dor, está a que estende o tabú ás prácticas habituais do ensino de todos, coma se fose o que naturalmente se debe facer. Os que viviron de longo o que foi a educación da etapa franquista, eminentemente nacionalcatólica, viviron en directo como ata entrados os anos oitenta non se xeralizou o ensino compartido por mozos e mozas nun mesmo centro, e poden ler na lexislación vixente en toda aquela época que o “cristián” non era a coeducación, senón a separación de sexos (no BOE está a lei de EEMM de 1938 e a de 1953, e no medio a de Primaria en 1945, á que tiñan máis acceso). Outrosí recoñecerán estes cidadáns: o que e como se ensinaban ás mozas as súas obrigacións como mulleres nos preceptos da Economía doméstica, a máis diso os que lles reafirmaban as de Relixión e Ximnasia: os libros de texto daqueles anos causan risa hoxe, pero sementaron moito do que ten vigor nos xeitos culturais, coma se debese ser así.

Os que non pasasen por aqueles rigores de ensino, tan propicios para múltiples ambigüidades e culposas respostas, é posible que viran ou oiran dalgún modo, os sucesivos problemas, censuras e ata calumnias que sufriron cantos dalgún modo intentaron abrir esa porta da educación a canto rozase o simple coñecemento do ser integral, sexuado, de homes ou mulleres. Este tabú, xunto co de que as pícaras deberían educarse en centros diferenciados de nenos, segue vivo; aí están, entre outros avatares, non só que pasou con aquela persecución xudicial a un libro inocente como o dos daneses -aquí titulado O libro vermello do cole- en 1980, ou a forzada dimisión dunha directora do Instituto Nacional do Libro Español (INLE) por autorizar algo máis tarde a un libro non menos incauto; e entre manifestacións gloriosas, sen ir máis lonxe, unha de novembro de 2005 -en Colón tamén-, con bispos incluídos, en que todas estas cuestións máis as clasicamente vinculadas á confesionalidade e privacidad escolar, andaban en xogo. Xa ninguén se acorda de que pasou con aquela Educación para a Cidadanía que tratou de sacar adiante a LOE ao ano seguinte? Tampouco teñen nada que ver como se xudicializaron de novo as cuestións dos concertos ou concesións aos colexios que segregaran a nenos de nenas ata que a LOMCE veu tapar aquel desaxuste cunha suposta tradición fetén, que “melloraba a calidade educativa”?

Romper a frecha do tempo

As circunstancias da pandemia da Covid-19 poden ser unha situación de risco máis, pero non é de recibo lamentarse todos os días, cando se poñen pegas a cantos tratan de suplir as carencias que ten o sistema educativo para xeneralizar outra cultura social en que a educación sexual como afecto e coidado -e non como posesión dominadora-, sexa algo regulado e xeneralizable. Como outras hipocrisías que roldan este territorio, é especialmente hipócrita ou farisaico -e moi daniño para o desenvolvemento das persoas e da sociedade-, non querer saber como é a educación que a maioría dos nenos e adolescentes segue tendo neste ámbito, xusto cando o acceso á pornografía -non á educación sexual- é moi accesible a mozos e mozas nos seus móbiles. Será moi rendible, pero é inexplicable e moi perigoso, seguir defendendo en público como reclamo relixioso ou político, que os pais e as familias -só faltaría engadir que tamén os que chamabamos poderes “facticos”- teñen dereito absoluto sobre os seus fillos e fillas pretextando que os coidarán mellor. Os problemas dalgúns tabús é que, a medida que crecen as súas distancias co que a Natureza demanda, son insostenibles e, a miúdo, terminan en violencia, dominio e hexemonía impoñendo poder. Sabemos como se constitúen as subxectividades e como a supostamente masculina exprésase con frecuencia en violencia contra as mulleres e os seus fillos; sabemos como foi a invisibilidade histórica destas e como foi a instauración cultural do poder patriarcal desde a Prehistoria; e sabemos dos múltiples xeitos en que se pode seguir ocultando a violencia androcéntrica, encubridora do sometemento e os xeitos de exercelo inferiorizando ás mulleres. Sabemos ata do valor simbólico de todo iso e as gravísimas violencias que pode inducir na vida cotiá, pero parece que se tratase de saberes para especialistas, pero inaccesibles á maioría da cidadanía.

Bruno Latour recomendaba hai pouco que, para orientarse sobre onde aterrar se se quere romper a frecha do tempo cultural en que andamos inmersos, as nosas redefinicións do humano e do que é civilización han de mostrar que nos van niso intereses máis importantes que os dos vellos xeitos socioeconómicos de reprodución: “os novos conflitos non substitúen os antigos, despréganos doutros xeitos e, sobre todo, vólvenos ao fin identificables”.

TEMAS: Violencia de xénero.- Violencia sexual.- Violencia contra a infancia e a adolescencia.- Convivencia.- Educación integral.

 

Manuel Menor Currás

Madrid, 13.06.2021

O presentismo actual propicia a destemplanza e a discordia

Mentres nos infantilizamos, os supostos principios que dicimos nos deben rexer non dirixen realmente a nosa convivencia.

É moi paradigmático o que está pasando, a golpe de telediario, no próximo patio palestino entre israelís e palestinos, onde os clamores do poeta Darwix seguen tan vivos como en 1947, mentres os cautelosos europeos, simulan plañir ante unha situación que lles segue sendo tan “complexa” como  foi entón, e o sionismo, sentíndose herdeiro da furia veterotestamentaria, ten permiso para a desproporción. Este domingo pasado, as cámaras televisivas engadiron outro fenómeno de xeito evidente “máis complexo” aínda aos nosos ollos, o do ensoño atropelado dunha poboación africana añorante dunha Europa que, namentres, verbaliza en torno a poñer aramados a un vento que non cesará de soprar mentres siga todo como ata agora. En ambas situacións, o sopro dos nosos tan fachendeados Dereitos Humanos quédase basicamente para un relato de imposibles utopías, a mercé dos que -por unhas ou outras razóns- teñen a nosa delegación para tranquilizar as nosas conciencias, como sexa, no seguinte noticiario á hora para comer.

Pai patrone

Máis preto aínda, no patio da nosa corrala, medran os berros entre ruídos de todo tipo, mentiras interesadas e falsas promesas de confort; os nosos supostos representantes tratan, na sesión dos mércores do Congreso de Deputados, de contentar os nosos gustos particulares como poden, en parte por medo a perder o seu propio estatus mediático, e en parte pola convicción de comerciantes que estivesen vendendo un produto no que non creen. Adela Cortina sinalaba hai uns días que deberían rexerse, polo menos, polas mesmas leis da publicidade, de modo que soubésemos por que rexernos e, en caso de fraude patente, poder reclamarlles a fraude. É posible que non se arranxase moito, pois avanzou moito a técnica da publicidade e, sobre todo, os modos e xeitos de captar con facilidade aos máis propensos a deixarse embaucar con calquera mensaxe.

Os problemas que denota a situación actual teñen un percorrido longo, que non se circunscribe ao estrito presente. Os dous que tanto espazo ocupan estes días nas noticias engaden máis mortos e damnificados a unha longa historia de colonizadores e colonizados, en que os principios de actuación seguen sendo os de sempre entre dominadores e dominados, modulados adecuadamente para non dar demasiado o cante; en cada momento concreto sempre un mal maior ten hexemonía para prolongar o malestar ou a inxustiza de modo máis ou menos subrepticio cun mal menor que segue imperando, en mans dun suposto amo superior -o primo de marras ou o Pai patrone dos Irmáns Taviani- que impón a súa lei; miren detrás de Israel, de Marrocos ou da Unión Europea quen leva a renda dos fíos e verase mellor o que está sucedendo.

En campaña

No noso espazo público é lamentable a aparencia de que, entre tantas voces controvertidas como grupos parlamentarios, sexa maior a furia que conmove a cada un que as palabras capaces de orientar á cidadanía. Non parece senón que o relevante fose ver que proveito saca cada cal da discordia, e que vantaxe posicional adquire para unha eventual situación electoral. Os supostos principios parecen estar fóra da escena, case exclusivamente como un recurso de tramoia, pero non como algo que deba rexer internamente o discurso, as propostas, acordos e demandas. A dúbida que asalta ao oínte é se estes voceiros partidistas serán capaces de aguantar a interminable pelexa preelectoral en que están, aburados polos comentarios máis ou menos concordes dos moitos faladoiros e díxome díxomes con que cadeas de radio e televisión acompañan esta festa ruidosa en que din querer “informar”; non menos urxidos están polas condicionadas enquisas de opinión, continuas e providenciais.

Que importa?

Nesta dinámica do curto e curtísimo prazo, o que como pinga malaia vai formando opinión no común dos cidadáns é que isto é o que importa, máis ou menos o mesmo que vimos esta fin de semana pasada, coma se dun interminable botellón celebratorio do final do ano da peste se tratase, en honor de non se sabe ben que liberdade individual omnímoda, allea a toda liberdade comunitaria. A este ritmo vai ser máis difícil cada día construír unha casa de verdade colectiva, capaz de aguantar as durezas que depare un futuro que xa se está construíndo.

Benedetti, desconsolado das reviravolas destas tentacións no exilio, ao iniciar en 1976 o seu libro de poemas A casa e o ladrillo, citaba a Brecht: “Parézome ao que levaba o ladrillo para mostrar ao mundo como era a súa casa”. Dos moitos desconcertos que estea xerando esta pandemia -aínda non acabada, por moito que se desexe- a desconexión de principios comunitarios polos que rexernos pode acabar sendo un dos máis graves. Se non importan, se na escola non hai que coidalos, e se o que ten que imperar é a lei do máis forte, o percorrido vital da gran maioría non vai merecer moito a pena. Cóidense.

TEMAS: Palestina/Israel.- Marrocos/Europa.- Dereitos Humanos.- Convivencia.- Democracia/Liberdade.

Manuel Menor Currás

Madrid, 19.05.2021.

Liberdade? Que liberdade?

Significa pouco se non vai acompañada de xestos solidarios; a súa propaganda pode ser unha distracción que non libera de nada.

En setembro de 2021, fará cen anos do nacemento de Paulo Freire en Recife (Brasil). En moitas colectividades, grupos de traballo, sindicatos de traballadores e docentes, empezouse a celebrar o centenario do autor de Pedagogía do oprimido (1970).

Educación liberadora

Antes, xa escribira A educación como práctica da liberdade (1967), ademais dunha reflexión crítica sobre A educación e a realidade brasileira (1959) e sobre a súa actividade educadora inmediata na alfabetización e a conciencia (1963). Dese núcleo central, en que educación, liberación da palabra dos pobres e sociedade, emerxería unha importante e extensa obra ata entrado este século, de gran influencia en moitos educadores do mundo e, en particular, en cantos han ter que ver coa educación pública e a “cultura popular”. En España, a súa teoría da “bancarización do coñecemento” e as súas formas innovadoras de educar a mirada e a reflexión, tiveron gran difusión nos movementos renovadores dos anos setenta, as escolas de verán e en aqueles que pugnaron por unha “alternativa democrática” ao que fora a educación nacionalcatólica do franquismo; el inspirou, en boa medida, aos máis optimistas incluso despois de que, tralo acordo do art. 27CE, se reinterpretara a liberdade de educar como algo pechado e case exclusivo. Cantos seguiron apurando a construción dun sistema aberto para todos, cunha estrutura e métodos de traballo sen privilexios para selectos de nacemento, fortuna familiar, crenza ou condición cultural, son debedores nalgunha medida de Freire, como o son de Dewey, Freinet, a ILE (Institución Libre de Ensinanza) e outros como Lorenzo Luzuriaga quen, xa en 1921, reclamaba unha “escola única” e unha “escola nova”, coeducadora e laica.

Loitas pola liberdade

O afán de liberdade viña de lonxe. En España, o Madrid do dous de maio viu como Goya  a pintaba moitas veces; na Porta do Sol, nos seus Cadernos, Caprichos e Desastres, e de modo especial nos fusilamientos do dous de maio, rende unha cumprida homenaxe ao afán de liberdade democrática. Tamén un dous de maio, de 1879 neste caso, segundo reza na fachada dunha taberna preto de Sol, “carecendo os traballadores de liberdade para reunirse e asociarse fundouse clandestinamente o Partido Socialista Obreiro Español”. A pobreza que xeraban os malos salarios nos traballadores, para quen non había lexislación protectora de ningún xénero, campaba polas rúas, afectaba á inmensa maioría da poboación -desescolarizada en gran medida e sen dereito de voto- e, cando tiñan algunha enfermidade, quedaban lisiados por algún accidente laboral ou  penetraban na vellez, estaban condenados, no mellor dos casos, á esmola. Os que se arriscaron a loitar porque o panorama cambiase, para que houbese liberdade de voto e unha sociedade máis xusta, foron acusados de causar “a cuestión social”, condenáronos ao cárcere por cuestionar a orde e foron masacrados con frecuencia, como pintou, por exemplo, Ramón Casas en 1899 en A Carga.

A pelexa moderna pola liberdade viña de antes; moitos outros pelexaran xa por ela. De xeito moi significativo -e como referencia doutros conflitos, logros e retrocesos, en que a liberdade foi o emblema-, a Revolución Francesa de 1789 e a súa Declaración dos Dereitos do Home e do Cidadán é un fito valioso en que foi esgrimida para o logro da dignidade de iguais que conlevaba o feito de ter nacido. Con todo, á beira do estertor dunha longuísima época feudal, pronto as forzas conservadoras agremiáronse para que a prezada liberdade non prendese en cantos ata entón eran “o común” do estrato social máis baixo, o do “Terceiro Estado”. Traballadores, criados, servos e dependentes dos señores -seculares e eclesiásticos- que habían ter sempre privilexios legais, xudiciais, económicos e sociais, foron vistos en diante como perigosos para os seus ventaxismos; e en 1871, no masacre da Comuna, a clase traballadora sentiuse traizoada polos que cantaban a Marsellesa e acolléronse á Internacional. Desa ambigüiedade do término “LIBERDADE”, palmaria nas pelexas que seguiron, veñen os moi distantes xeitos de falar dela hoxe, tan contrapostos que parece unha palabra “insignificante”, ambivalente ata cando é pura fachada publicitaria de calquera marca comercial.

O belo non é doado

Aínda por riba este trasfego coa diversidade semántica -e operativa- dunha das palabras máis importantes da historia da humanidade, Emilio Lledó recordou en Fidelidade a Grecia (Taurus, 2020) como Aristóteles na súa análise das estruturas reais e ideais do “animal que fala” -como cualificaba o estaxirita ao ser humano- construíu o edifico básico da Lóxica, a Psicología, a Física, a Retórica, a Poética, a Metafísica e a Ética para construír o edificio da Política, é dicir, dos saberes concernentes ao ben do individuo e da cidade; en realidade, eran o mesmo: “pois aínda que o ben do individuo e o da cidade sexan o mesmo, é evidente que será moito máis grande e máis perfecto alcanzar e preservar o ben da cidade”: é máis fermoso e sublime logralo para un pobo e as cidades” (Ética a Nicómaco, I, 2).

Ese carreiro, en que a reflexión motivadora da acción do home polo seu ben e o da súa comunidade se inicia na Grecia anterior ao século IV a.C. , non ten, de todos os xeitos, garantía ningunha de durabilidade se non está soportado na reflexión, o coñecemento e a coidadosa educación. Tamén Lledó recorda como Diotima, en O banquete de Platón, explica que nin os deuses filosofan -porque “xa teñen o saber”- nin os ignorantes, porque a ignorancia impídelles botar de menos o saber como forma incesante de apego ao verdadeiro coñecemento. “A ignorancia -afirma- é o castigo supremo dos homes e o seu reino é o da escuridade”; coas palabras -coherentes ou mentirosas coas nosas propias ideas establecemos a comprensión do universo, a identificación do ben e a beleza, a verdade e a xustiza que queremos construír. E non cabe dúbida de que, nos tempos que corren, palabras como “liberdade”, “beleza”, “xustiza” ou “verdade”, volven ser difíciles de entender; ás veces, como nos duros anos 30, producen medo segundo quen as pronuncie.

TEMAS.- Liberdade.- Ignorancia.- Convivencia.- Política.- Xustiza e Verdade

Manuel Menor Currás

Madrid, 02.05.2021