A racionalidade da Historia do presente é posible.

Entre os cambios que trae a cronoloxía, un presente aguilloado polo pasado non cambia o futuro sen a acción humana.

Non é que a Historia se repita. Máis ben sucede que, por contraditoria que pareza, a mobilidade do cambio cronolóxico é inmóbil nas maneiras de resolver. Á marxe de que a memoria subxectiva sobre o acontecido medre coa idade, segundo se cumpren anos advírtese como nas versións de moitos dos problemas que subsisten unhas tenden a ser optimistas e abertas a melloras, mentres outros relatos venos de moi distinta maneira, cando non oposta. Aínda que en substancia sigan practicamente igual que sempre, cunha xestión descoidada que os fai inquietantes, estas diverxencias do aprecio, especialmente en asuntos de carácter público, mostran subxectividades da mirada en que o prexuízo é relevante.

Ramón Masats, 1959

Cabe deducir, pois, que o modo de entender e contar encerra intereses contrarios, e que ten a cotío moi dispares medios para que o relato chegue á xente. Talvez haxa que ter en conta, por tanto, que canto se le ou se oe sobre o que ocorre sempre é explicación a posteriori -non inmediata-,pero que o discurso ou liña editorial da noticia adoita ter unha traxectoria previa, que tende a repetirse . Para que se expanda o seu punto de vista, o mesmo sucede coas decisións que toman os partidos políticos, ocupados en que a súa continuidade ideolóxica marque a narratividad dos feitos. Con todo, o que un lector con ánimo de decatarse espera dun historiador cabal ou un xornalista serio é que a coherencia da súa racionalidade explicativa dos feitos teña a lóxica indispensable para que se vexan os seus condicionantes socioeconómicos ou culturais, e non un utilitarismo desinformativo que vire a natureza da noticia ou a historia. Igual que Trump poñéndose en primeiro plano mentres a selección española esperaba a levantar a copa do Mundial, pouco valor teñen informacións ditadas, escritas ás veces antes de que aconteza algo, e igual sucede con canto din algúns protagonistas dos feitos ante un micrófono sen preguntas formuladas con afán de coñecemento.

 Os mestres que non tivemos

Para tentar ter criterio respecto ao que pasa, non basta con ler ou oír, e tampouco é fácil abandonar comodíns explicativos que, no canto de axudar, dificultan ver o que ocorre e impiden disciplinar a capacidade cognitiva. Non todo vale e a credulidade non axuda cando idearios previos -espirituais, moi temporais ou mixtos- predeterminan o pensamento e, ás veces, logran que, fiado todo á emoción sentimiental, o xuízo quede a mercé de quen se aproveite de tanta  confianza. Entre pasado e futuro, o presente xa é futuro do pasado e, como está feito del en gran medida, convén reter que asuntos, cuestións e ocasións indicativas de quen e como defenden modos de proceder que, se no pasado non arranxaron nada ou entorpeceron a atención aos asuntos, hai bo motivo para desconfiar e preguntarse onde pódese ir con tal compañía. No canto de repetir o mesmo, máis vale exporse outra alternativa capaz de reconsiderar o asunto e os procedementos para poñerlle remedio.

Neste punto, é recomendable revisar o que a un o obrigaran a aprender do pasado. Son moitas xeracións as que é probable que, do acontecido nos últimos noventa anos desde o 18 de xullo de 1936, non oian nin lean senón que os defensores da IIª República -eles soíños- foron os causantes dunha guerra cruenta e dunha posguerra aínda peor. E tamén é posible que fosen seducidas pola idea de que a Transición -ese paso histórico entre o 25.11.75, e o 06.12.1978, en que se asina a Constitución actual- sería mellor se non fose por quen pelexou tanto por que as liberdades e dereitos pactados fosen verdadeiros. Non falta quen diga que antes se vivía mellor e que o futuro deste presente incerto só mellorará se se volve a el; como xa pregoan Feijóo, Ayuso e Tellado, haberá que recortar uns dereitos e pechar a porta a outros, esquecer “a memoria” do pasado para que “a primacía nacional” una a todos, ese proxecto en que pasado, presente e futuro teñen unha versión de Historia única, inmóbil e allea a canto ocorre. Se esa vai ser esa a historia do presente que vinga, o continuísmo da Historia de España contada con sinxeleza por Pemán en 1939 volve cun futuro social excluínte, xa coñecido e reiterado na  xestión dos asuntos que importan. Coma se non existirían Auschwitz, Treblinka, o Gulag, Hiroshima, Vietnam, Srebrenica, Gaza ou o Líbano -e coma se o cambio climático ou os cambios socioeconómicos non existisen- séntense entre o pequeno grupo de selectos donos da verdade da Historia, e esperan beneficios de canto suceda en Ormuz ou en calquera incendio forestal.

Agora ben, se a vida é o que nos queda por vivir, o que de aquí a setembro dispoñamos como futuro deste presente debese evitar que as herdanzas do pasado o sigan limitando. En pleno Antropoceno, é hora de construír a “casa común”, en que moitos tópicos de “Historia aprendida” entorpecen a modernidade democrática. Mestres como os que nunca deberon ter tantas xeracións seguen alentando a dúbida do transcurso do tempo no “museo de formas inconstantes”—que dicía Borges da memoria. Levantar o hábitat imprescindible para sobrevivir esixe revisar alerxias á fraternidade da xustiza social; planos e cimentos han de relegar modelos distintivos de superioridade e negocio que tan incrustados están no desenvolvismo de crecemento infinito inculcado, e ser máis de todos e para todos.

En 1904, Mark Twain denunciaba que a Gran Bretaña crecera “grazas á depredación sobre pagáns indefensos e sen Deus”, para que “a superficie roubada” fose maior. En 2026, persisten versións dunha Historia que favorece en España un elitismo sen remorso. O que xa anuncian da universalidade dalgunhas leis, e da limitación ou anulación doutras, non prioriza o público, posterga a pluralidade laica da outredad e disgrega a convivencia; o seu bronco colonialismo converte en ben a comprar a Sanidade, a Vivenda ou a Educación. Esta indiferenza  histórica ofrece campo amplo para reflexionar sobre o esencial da vida, e dá para enriquecer, ata setembro, este caderno de repasos. TER BO VERÁN!

TEMAS: Historia e presente.- Manipulación histórica.- Memoria e Historia.- Política e relatos.- Credulidade e racionalidade explicativa.

MMC (Madrid: 22.07.2026)

O currículo oval dará que falar durante uns anos.

 

É un momento relevante para ver qué ensinar e qué aprender. Serao máis se entendemos que queren que se ensine.

 

Ninguén dúbida de que o enfrontamento verbal entre Trump e Zelensky no despacho oval (da Casa Branca) o venres pasado, día 28 de febreiro de 2025, ten trazos do que habitualmente se adoita dicir “histórico”. Cumpre os requisitos do insólito e, tamén, os que indican que en diante –polo menos por un tempo significativo- imprimen ritmo novo a outros  acontecementos conexos, dos que sería un expoñente valioso. Desde logo, ten moito de ambas as características do que habitualmente adoita cualificarse como tal se non se entra en pormenores do insólito, nin en se a suposta novidade ten amplos antecedentes descualificadores de tal. Tratándose, de chocalleiro, nesta columna de ver como o que pasa ten que ver co que se ensina no sistema educativo, é boa ocasión para observar como o que nos parece sorpresivo, non o é se se contempla desde o que acontece nas aulas escolares e, así mesmo, en museos, programas de televisión, enfoques da prensa e os medios, espazos todos que tamén condicionan as redes neurais, a procura de que exista un pensamento colectivo previsible.

Chamar ao acontecido ese venres “currículo oval” implica apreciacións previas.  O adxectivo, ademais de cualificativo admite connotacións alusivas á topografía espacial do acontecemento, a cuestións hormonais dos participantes -especialmente visibles nos xestos nada protocolarios de quen acompañaba ao suposto mandamás daquela casa- e a tradicións máis afastadas, en que culturas antigas situaban a orixe do mundo. “Currículo”, o núcleo significante, alude directamente ao “programa” educativo, termo que a xerga pedagóxica substituíu fai máis de medio século para precisar que o proceso de ensino-aprendizaxe non só abarcaba o qué, senón tamén o cómo ensinar algo. Neste caso, o “currículo oval” non oculta que se deba entender quen manda neste presente ou, polo menos, quen quere mandar sen que se lle estorbe nos seus designios neocolonizadores.

A proba de que o “currículo oval” é significativo e de que os seus promotores queren que o sexa, é que, de inmediato, produciu unha reacción en cadea. Os supostos amigos e próximos desde que se iniciase a IIª GM –e máis desde a “Guerra fría”, cun “pano de aceiro” por medio-, empezaron a reunirse nerviosamente en distintos foros e conversacións, de cuxa preocupante intensidade teremos constancia en bastantes telexornais futuros. Neles, deixarannos entrever qué pasa con asuntos que repercutirán en canto ten que ver a diario co comer, vivir e sobrevivir. As terras raras, a enerxía, os produtos industriais, os intercambios comerciais e turísticos, non son alleos a se hai que incrementar o % do PIB para cuestións de “defensa”, “fronteiras”, “aranceis” e, de paso, amoblar o pensamento e o afecto do que convén ou non convén, quen son os amigos e os inimigos, a “unidade”, a “patria”, a “seguridade” e outros asuntos aínda máis abstractos do ben e do mal omnipresentes en canto se faga ou se deixe de facer.

 

O Oxímoron vital

Conta Borges en “O Zahir”, un dos seus contos no  Aleph (edición de 1952), que “a guerra lle dera moito que pensar” a un dos seus personaxes; “ocupado París polos alemáns, como ía seguir a moda?”. Detrás aparecía o afán de ter ante os demais a autoridade que dá a combinación de soberbia, diñeiro, mocidade e xerarquía social no medio de grandes limitacións existenciais, e que a existencia non sexa un oxímoron, é dicir, unha contradición. Independentemente do que cada cal comece a entender que lle corresponde facer na presente conxuntura –e á marxe do que faga Europa, España, Francia, Inglaterra e a propia Ucraína-, se non se quere caer no esnobismo nin na cursilería en cantos feitos ou ditos persoais teñan relación con canto está en proceso de cambio –aínda que tan só sexa para catro anos- , pode ser útil repensar que nos ensinaron a pensar ata o de agora.

Marius Boezem, 2016. La luz cisterciense. Fundación Verbeke Bélxica

Moitos dos códigos que nos introduciron na actividade neuronal da infancia e adolescencia -eses dous momentos críticos en que se conforma en toda persoa o modo de estar e actuar no mundo que lle toque vivir- fixéronnolos aprender nos  currículos oficiais de Historia, e non variaron moito en todas partes desde que  existen. En España, aínda nos anos cincuenta e sesenta mandaba a “Historia Sacra”. O que de “Historia de España” e “Historia Universal” estudábase en Primaria e Ensino Medio trataba de axustarse a un deseño unitario, homologado en 1939 nun texto oficial do Instituto de España. A súa autoridade viña dunha forma de pensar a unidade do mundo intensamente cultivada no século XIX, en que os ortodoxos e os heterodoxos –brancos, cristiáns e occidentais case todos- se distribuían os papeis de bos e malos. Para evitar incoherencias entre as tres materias e que a primeira delas non diminuíse a súa relevancia, a Cruzada -é dicir unha Guerra á que se daban atribucións providenciais nos libros de texto- andou sempre por medio. Os currículos posteriores á CE78 -incluídos os actualmente vixentes-, lonxe de estar descolonizados gardan aínda grandes tramos de desmemoria sobre o acontecido no pasado. Cantos tratan de descolonizar as miradas con que imos aos museos talvez saiban mellor do enorme peso que aínda teñen neste proceso instancias que condicionaron a moitas xeracións. Aí seguen condicionando unha perspectiva menos “oval” sobre o pasado e o presente; sobre a imaxe que temos construída do mundo e a súa evolución.

Descolonizarse non é ningunha moda, nin aparentar nada, senón tratar de ver mellor; como operarse de cataratas, é para vivir e convivir nun presente que, ao que se ve, ten novos inconvenientes para unha mirada limpa, indispensable para a racionalidade democrática. A perplexidade ante o visto e oído o pasado 28 de febreiro pon en cuestión que, entre o mero existir e o poder ser, a educación sexa un dereito relevante. O que Séneca dicía da vida nas súas Epístolas morais a Lucilio que “é longa se é plena”, e que só o é se se ten o seu “dominio”, cobra sentido no que seguía: pouco vale vivir moito se “se viviu como viven as árbores” Aspirar a que todos os cidadáns se desenvolvan como persoas, implica que poidan ter unha escolarización educadora; se vai seguir sendo curta e colonizada, non estrañe o receo crecente de que falaba Kavafis nos anos trinta: “a cidade sempre é a mesma. Outra non a busques, /-non a hai-, /nin camiños nin barco para ti”

TEMAS: Historia e presente.- Educación e Neuroloxía.- Colonización e descolonización.- Memoria e Desmemoria.- Ortodoxia e heterodoxia.

MMC (03.03.2025)