Canseira e mobilización

Parece coma se estivésemos estancados, con poucas ganas de mover nada; non sexa que se rompa o ser das cousas.

Nos fragmentos filosóficos que nos chegaron desde a antiga Grecia pode verse como, detrás do que acontecía, estaba “o que é” e “o que non é”. Xa disputaban acerca da inmobilidade ou mobilidade do ser. Cando algúns profesores de Filosofía llo explicaban ás xeracións de Posguerra, aquelas cuestións ontolóxicas soaban peregrinas e os seus oíntes imaxinábanse a súa concreción en maridaxes  verticalistas como o de Educación e Descanso.

Que din os rumorosos galegos?

Algunha herdanza sociolóxica deixaron aquelas aprendizaxes. Non son poucos os expertos en estatísticas electorais que, no que incumbe ás que se achegan, prevén que se o 18 de febreiro os galegos que acudan a votar non alcanzan o 62%, a inmobilidade da prevalencia de voto seguirá no seu ser actual. Aducen en prol desta hipótese que, con Feijóo á fronte, a súa estratexia preelectoral procuraba desenvolver a parsimonia do votante, convencido de que gañaría o envite se a participación era frouxa. Nas eleccións de 2020, alcanzou o 47,96% de votos do 58,88% de votantes; abstívose o 41.12%). Pouco variou respecto a 2016, en que triunfara co 47,56% do 53,63% das papeletas; co 46,37% de abstención, seguiu a tradición dominante anterior, de baixa participación Que se chovía ou non chovía e que se os vellos eran inducidos a absterse ou pronunciarse, foron invocacións soadas, cando nalgunhas mesas os mortos podían votar.

Esta parecía a tónica para desenvolver estes días. Queda por ver, por tanto, ata que punto a intromisión dos péllets vai ser capaz de introducir dúbidas nos derechohabientes ao voto, acerca da xestión dos problemas e necesidades de Galicia durante estes anos. Romper a afeita cachaza dos galegos para achegarse ás urnas e que non parezan escépticos, demostraría que moitas cousas que, se son dun determinado modo, non é por inmutabilidade do seu ser natural e que son susceptibles de cambio. Se os que non votaron nas últimas eleccións seguen sen pensar facelo o 18 de febreiro, aínda que vexan en vivo o que pasa en asuntos como os que afectan á pesca, será porque desculpan aos seus xestores próximos do público. Seguindo vellos medos ao que dirán, terán dadas por bos as mensaxes de Feijóo e os seus correlixionarios no sentido de que a culpa de que algo non funciona tena o “sanchismo”; os malos serán os que removan  a tranquilidade do que dicía Parménides con ideas heraclitianas.

Cansazo

Visto o cansazo crecente de todo humano atento aos noticiarios, rende a dúbida tamén de se serven para algo os políticos e os seus partidos instrumentais. A matanza de Israel en Gaza xa supera os 25.000 mortos e, a pesar de ser crecente a estupefacción de centos de miles de manifestantes en todo o mundo, os dirixentes israelís aínda din que quedan meses –e miles de mortos?- ata liberarse da ameaza de Hamás. Intensifican os masacres e bombardeos e xa son doce ou trece espazos no Oriente Medio, onde esta Guerra está a ter repercusión directa. As comunicacións pola Canle de Suez e Mar Rojo están a ser cegadas e xa temos actores dispostos a defender os seus intereses nese amplo territorio estratéxico simulando axudar a israelís ou a palestinos, mentres a ONU, vilipendiada, ten as mans atadas no conflito. Despois de tantos anos repetindo o mesmo espectáculo internacional, neste momento é televisada en directo a vella vinganza que se orixinou por intrusismo en terra estraña. É moi canso que quen ten máis forza para retela queira facer ver que ten máis razón, e que, invocando suposta superioridade moral, trate de ampliala co consentimento dunha humanidade contemplativa.

A moitos cidadáns asolágalles o mesmo cansazo á vista de que, ante problemas concretos, abundan na súa contorna políticos expertos en reordenar o sentido das cousas. Con esta monomanía -igual á dun personaxe  da unamuniana novela  Amor e Pedagoxía-, cren que o obxecto da súa actividade pública é catalogar o universo para, unha vez redefinido, devolverllo ben ordenado a endeusadas ideoloxías. Ese fanatismo absolutista, sen arranxar nada, dificulta e converte en enigma cuestións delicadas como o urbanismo, a convivencia, a liberdade democrática e ata o coñecemento. Complicada a vida aos cidadáns, non é infrecuente que torzan o rico sentido que estes asuntos suxiren, non só ao ser nomeados, senón para entender a análise e evolución digna de canto sucede. Pola vía sofista do curtocircuíto semántico, deixando fóra de xogo o máis atractivo eríxense a si mesmos en sabios do lugar. Subidos aos altares das Redes Sociais, mesmo pugnan por ser insignes a pesar das censuras con que difuminan que non saben ou que non lles interesa que a dura realidade sexa removida.

Sucede especialmente no ámbito das políticas educativas, onde acertar é difícil. O corpus normativo neste terreo, repetitivo desde antes de 1857, fai pousada a súa historia e que o seu aprecio cívico poucas veces teña que ver co que realmente sucede nas aulas, por pomposos que sexan os fervores das Autonomías. Por tal motivo, é digno de ser observado o balbordo que se está montando a raíz do anuncio de antonte na Coruña, dun plan do MECDF sobre reforzo escolar en matemáticas e comprensión lectora que repartiría 500 millóns de € entre case cinco millóns de alumnos comprendidos entre terceiro de Primaria e cuarto de ESO. Equivale a 100 euros por estudante na lexislatura: 25€ cada ano, e como vaia afectar á organización actual das aulas escolares de toda España, á conta de qué e de quen, está en mantillas.

Cabe aventurar que pouco pode transformar culturas escolares vixentes, entre outros aspectos, en formación do profesorado, atención a desigualdades profundas e inspección dunha discriminatoria “liberdade de elección” que poucos teñen. Se só os retocan, máis dun terzo de alumnos, cando vaian por primeira vez á escola ou ao colexio, enseguida advertirá que o seu tránsito será un “fracaso”. O sistema ten esta limitación desde antes de que a OCDE se interesase pola educación española en 1969, e non faltaron quen o denuncie. Non é desdeñable a intención da iniciativa, pero é pousado volver repetir que remover transfondo de carencias competenciais como as que acaba de mostrar unha vez máis PISA, require outro compromiso co ensino público. 

TEMAS: Ensino público.- Reformas educativas.- Recursos.- Aprendizaxes e competencias.- Igualdade educativa.

 

MMC (22.01.2024)

A LOMLOE iniciou a súa andadura no Congreso

Os primeiros pasos desta nova lei educativa volven repetir unha historia sen máis garantías que a provisionalidade alternante.

Estamos lonxe de chegar a un relato compartido. A chamada “Lei Celáa”, anunciada a finais de 2018, apenas chegada ao Congreso volveu a suscitar as vellas proclamas en prol da “liberdade de elección de centro” e similares, tan reiteradas desde 1901 -en que Álvaro de Figueroa y Torres, o segundo ministro que tivemos en Educación- botaba en cara aos conservadores o seu amor a esta liberdade educativa cando tan inimigos eran das outras liberdades democráticas.

Libres?

Fai un ano, sen que levantasen nunca o grito en prol do outro núcleo do art. 27CE, a universalidade equitativa, a actual ministra enardeceunos cando, ante o Congreso de Colexios Católicos, tratou de situar o alcance da palabra “liberdade” indicando que nada tiña que ver co que a interpretación neoconservadora quixo entender. O rechamante foi que a propia ministra intentou poñer en claro -para tranquilizar a lea que suscitou- o que dixera; non fóra a entenderse que estaban en dúbida as vizosas prestacións económicas de máis de 6.000 millóns de euros do Orzamento anual, destinados á rede educativa concertada.
A Covid-19 está espindo, destemplada, os aspectos máis inconsistentes das políticas sociais, nun momento nada propicio para que saia adiante unha LOMLOE máis propicia a atendelas con cambios profundos no terreo movedizo da educación. A atención que reclaman as fráxiles estruturas produtivas fará que non se repare moito en se se consolida o cansazo de teimar para que non haxa o fracaso que segue mostrando a ESO, cun 25% de alumnado que non logra o título correspondente -malia  existir un 29% de repeticións- e que, na práctica, quédase sen acreditación ningunha. Son tantas as demandas de tantos prexudicados por esta pandemia nos seus negocios, que non sería estraño que se volvese a pasar no bico dos pés sobre a coincidencia de que a proporción dese “fracaso escolar” sexa tan parello ao da pobreza infantil, que UNICEF e Save the Children, entre outras organizacións, viñan acreditando desde hai anos.
É moi probable, con todo, que unha das matrices dos desaxustes que, desde fai oitenta anos ten incrustada na súa estrutura o ensino español, continúe facultando nesta LOMLOE axudas específicas para que a rede privada e concertada sigan crecendo a conta dos impostos de todos, mentres sosteñen idearios alleos a unha liberdade e universalidade educadoras en términos de equidad. O precedente, aberto en LÓEA equiparando no art. 108.4 o rango do servizo público da educación que prestan “os centros públicos e privados concertados”, ratificouno, de novo, a reconsideración das medidas que, con motivo da “reconstrución post-Covid-19”, pensáronse só para o ensino público e que, a finais do pasado mes de xullo, foron revertidas para atender, “sen segregar”, á rede concertada, privada en definitiva.

A necesidade que ten a coalición gobernante de que cataláns e vascos os apoien para sacar adiante a LOMLOE, sumada ao que fai o PP nas Comunidades que goberna, reafirma un sistema educativo favorable a seguir interpretando o art.27CE segundo as posicións conservadoras. Afasta, ademais, a posibilidade de que a lexislación española se pareza á que rexe en Francia as relacións do Estado e a Igrexa desde 1905; mentres rexan os Acordos de 1977-79 co Vaticano -coa historia que carrexan de atrás-, unha homenaxe aos docentes e investigadores exiliados e depurados nos anos corenta, similar ao que os franceses acaban de tributar en nome da liberdade de expresión ao profesor Samuel Paty, o pasado día 21 de outubro de 2020, haberá de seguir esperando.

Desiguais

Todo indica que a arqueológica división do sistema educativo en “escolas” e “colexios” -socialmente tan determinante ata moi entrados os anos setenta-, seguirá aí e, nalgúns aspectos, poida que aumente. A conciliación que imaxinou a LODE en 1985 para poñer orde nas subvencións franquistas a “os colexios”, non se produciu; a fenda social que mostran segue crecendo. En España, un dos países máis desiguais de Europa segundo a Comisión Europea, os aproximadamente 671.000 docentes do ensino público atenden a un alumnado con proporcións de favorecidos e desfavorecidos inversa -en términos socioeconómicos e culturais-, ao que ten a privada-concertada; eses profesores e mestres son conscientes de que a relación do seu alumnado con estudos superiores e postos de traballo de alta cualificación terá unha proporción idénticamente inversa á de mozos e mozas que atenden os 193.972 profesores e mestres do circuíto privado-concertado.

O sistema educativo actual segue segregando por este capítulo como o fixo prácticamente sempre. Segundo os datos oficiais, estoutra rede de educación pasou nestes cinco últimos a controlar un quinto dos 34.746 millóns de Euros do orzamento educativo de 2017, un 7,2% máis que dez anos antes; no mesmo tempo, a participación do ensino público no crecemento do orzamento só creceu un 1,4 %. Non se perda de vista, ademais, que cando de comparacións se trata, cuestión que a miúdo sacan a relucir os xestores de centros privados, no seu cómputo falan do gran servizo público que fan e con menor custo; non inclúen o que ha de atender o ensino público subsidiariamente: a ruralidade de moitas escolas, os plus de desdobres, profesores de apoio e adaptacións curriculares que, en desigualdade manifesta, ha de coidar para non ser excluínte de raíz cos cidadáns máis necesitados.

Nómades

O mundo que mostra a Covid-19 non se parece ao que algunhas memes tranquilizadoras trataron de imaxinar como ocasión para unha conversión masiva á bondade esencial; ese perfeccionamento místico deixa comodamente fóra a avidez de cantos ven na Sanidade, nos servizos sociais e na Educación unha fonte de negocio. Máis pronto que tarde, os seus factores haberán de escoitar o que, nun camping americano de caravanas, entre vítimas da economía actual, conta Jessica Bruder (País nómada: Supervivientes del siglo XXI. Capitán Swing: 2020), que lle dixo unha rapariga coñecedora do mundo universitario, con ganas sobradas para estudar pero con escaseza de recursos e moito pánico por endebedarse cos estudos: “-Para que seguir estudando se o mercado de traballo só ofrece postos do nivel máis baixo?”

TEMAS: Covid-19.- LOMLOE.- Liberdade de elección de centro.- Ensino Público.- Equidade educativa.

Manuel Menor Currás

Madrid, 10.11.2020

Desaparece o Latín do sistema educativo español?

O seu posible final podería significar o término dunha época; se chega a acontecer será moi dispar a súa valoración.

Con motivo do inicio do debate no Congreso da nova Lei Orgánica de Educación -a LOMLOE-, volven a entoarse premonitorios Requiem pola presenza do Latín e do Grego como asignaturas con carácter troncal no sistema escolar. De ser certo o que se sospeita pode suceder, con el desaparecería a leve diferenza que existía nestes anos últimos entre os itinerarios de Humanidades e Ciencias Sociais, pola presenza que no primeiro tiña en Bacharelato a lingua do Imperio Romano. Entóanse xa, así mesmo -igual que sucedese noutras reformas educativas-, cantos defensivos da Cultura Clásica, que entraría en fase terminal.

Elitismo clásico

Non faltan, ata, voces reivindicativas indicando que nalgúns países da nosa contorna, como Francia e Italia, camíñase en sentido contrario, potenciando máis o que había. Esquecidos do Rosa rosae, os que estuden latín por algún dos plans de estudos xa finiquitados fai moitos anos, con estas noticias haberán ter múltiples reaccións e non necesariamente coincidentes. É verdade que, desde a Lei Moyano, en 1857, a súa presenza no sistema escolar español foi continua, pero non constante: non foi do mesmo xeito nin co mesmo carácter; non foi universal a obrigatoriedade do sistema escolar -nin ata a mesma idade-, nin o acceso ao Bacharelato foi tan amplo como é desde os anos noventa.

Canto máis atrás miremos, máis limitado foi o alcance do sistema e, xa que logo, maior a diferente presenza do Latín. Por algo da Lei de 20.09.1938, de Sainz Rodríguez, dise que tivo un carácter estritamente elitista; non porque os estudantes proviñesen do Gotha social para facer estudos superiores, senón porque a complexidade do estudo dos idiomas clásicos nun plan que facía obrigatorio o seu estudo cíclico durante todo o Bacharelato -ao mergullarse na sintaxe, sobre todo- era habitualmente difícil para a maioría. Tan elitista era, que -en plena  fame negra da postguerra- non habendo suficientes profesores, constituíronse a correr as especialidades: o Centro de Estudos Clásicos na Universidade de Barcelona e unha Escola de Filoloxía Clásica na de Salamanca (BOE do 5 e 16.02.1939), co propósito expreso de fornecer de docentes as aulas de Bacharelato e que a lectura dos autores clásicos fose proveitosa para a prefixada formación do alumnado.

As “clases directoras”

A reforma de Saínz Rodríguez estableceu un novo “Ensino Medio”, como se empezou a chamar esta etapa educativa en 1938, e non de Segundo Ensino; simbolizaba, no seu propio cambio de nome, o destino a que se orientaba agora o Bacharelato: ser “instrumento máis eficaz para, rapidamente, influír na transformación da sociedade e na formación intelectual e moral das súas futuras clases directoras”. Era toda unha declaración de intencións sobre como querían enfocar desde o Estado Novo o sistema educativo, tendo en conta que era o primeiro nivel que cambiaban -antes ata que Primaria-, determinados a que o Bacharelato universitario fose a “norma e módulo de toda a reforma” global que farían a todo o sistema educativo da brevísima etapa republicana, porque -segundo o Preámbulo de devandita lei- considerábano moi relevante.

A clave en que cifraba a elevación educativa das “clases directoras” -ou clase media, que diriamos hoxe- era un bacharelato de “cultura clásica e humanística”, cun contido eminentemente católico e patriótico. O primeiro, polo crédito que, segundo os redactores da norma, dálle ao “poder formativo inigualado do estudo metódico das linguas clásicas; o desenvolvemento lóxico e conceptual extraordinario que producen a súa análise e comprensión nas intelixencias xuvenís, dotándoas dunha potencialidade fecundísima para todas as ordes do saber” ; o segundo, porque, segundo dicían, “o Catolicismo é a medula da Historia de España”, o que fai imprescindible “unha sólida instrución relixiosa que comprenda desde o Catecismo, o Evangelio e a Moral, ata a Liturxia, a Historia da Igrexa e unha axeitada Apoloxética, completándose esta formación espiritual con nocións de Filosofía e Historia da Filosofía”.

A Base IV desta lei establecía as asignaturas fundamentais. Das sete, “Relixión e Filosofía” conformaba un núcleo que, xunto a “Cosmoloxía” e “Xeografía e Historia” -e en parte tamén a “Lingua e Literatura”-, propiciaba o pleno adoutrinamento. No que incumbe específicamente a “Linguas Clásicas”, dicía: “Un ciclo sistemático de Lingua Latina durante os sete cursos, acompañados nos tres últimos do estudo da súa literatura. E catro anos de lingua Grega, co estudo dos seus clásicos nos dous últimos anos”; só Matemáticas permitía certa asepsia ou neutralidade non dirixista.

Para non equivocarse de perspectiva, enténdase que esta reforma de Sainz Rodríguez veu acompañada da depuración de profesorado e do desmantelamento dos centros públicos. Reduciron os 132 institutos nacionais que había en xullo de 1936, a 30; os 68 elementais pasaron a ser 47; e os 7 institutos-escola suprimíronse como tales: a moitos ata lles cambiaron o nome e puxéronlles o que aínda levan. Suprimiron a coeducación e impuxeron unha serie de determinacións simbólicas que empezaron a campar nas aulas, todo o cal veu acompañado da preminencia dos colexios -na súa maioría relixiosos- na etapa de Ensino Medio, dificultando ás familias modestas que promoveran a educación dos seus fillos; mentres en 1931 os bachareles do ensino privado ascendían ao 28,9%, en 1943 serán o 70,7%; ata 1959, apenas se crearon 10 novos institutos, mentres se sextuplicou o número de centros privados respecto de os que había en 1939.

Desde 1953

Todo isto recorda a presenza masiva que tivo o Latín no sistema educativo xeral, sen contar a preeminencia selectiva que exerceu nas carreiras eclesiásticas, de seminarios e conventos. Para o ano 1953, cando Ruiz Giménez modificou a lei de 1938, a presenza do Latín no Bacharelato cambiou e, de entón acá, cedeu terreo en competencia con outras materias. É discutible se é este o momento oportuno para que, cando xa é mortecina a súa presenza, aconteza o que moitas voces temen que pode suceder. Non está mal recordar, de todos os xeitos, o que foi momento crucial da súa presenza no sistema educativo español, a fin de centrar mellor os argumentos cando, por outra banda, tantos cambios urxentes necesita o currículo existente se se  quere un ensino consistente e que mereza a pena. Ave Caesar...!

TEMAS: Latín.- Currículo educativo.- Actualización do ensino.- Ensino público.- Bacharelato.

Manuel Menor Currás

Madrid, 20.07.2020

A reconstrución é a hora da verdade

En Educación, Sanidade e Dependencia, mostraremos ata onde chega a nosa unidade de cidadáns ou nosa particular selectividade

En momentos de “reconstrucción” vese ben ata onde alcanza a suposta caridade, solidariedade ou beneficencia; hai quen non quere que todos -polo feito de ser cidadáns- teñan dereito a iso que chamabamos “Estado de Benestar”. Agora, na “nova normalidade”, non sabemos ben como chamalo, pero cada cal, ante a “reconstrucción” exhibe os seus proxectos.

Ás voltas coa pedra filosofal

Esta pandemia, separadamente dos problemas económicos en que nos meteu, deixou a Educación bastante patas para arriba; tamén o fixo coa Sanidade e a Dependencia das persoas da terceira idade. As carencias institucionais quedaron ao aire, e moitos profesionais -os que arriscaron o seu tempo, e ata as súas vidas- empezaron a pedir que se deixen os aplausos e ditirambos; á volta do verán, reiterarán a súa esixencia de que se abandone o ridículo declamatorio e se atendan as infraestructuras en que teñen que traballar.

No medio de tanto lirismo estéril, tamén sucedeu que se quixo salvar a “función social” que supostamente desempeñan cantos, desde a iniciativa privada, montaron os seus negocios en torno a obrigacións universais do Estado democrático. Para moitos xestores políticos, responsables sobre todo nas autonomías de tales competencias, esta é a súa pedra filosofal ou crecepelo que teñen sempre a man, cando non todo o monte é ourego e quen mellor o saben son os cidadáns sufridores dos desaguisados que, con tan comodona xestión, causan ao bo uso dos orzamentos de todos. Deste tipo de empresas, nunca se nos conta onde reside a súa parte rendible; todos sufrimos, con todo, atrasos cando máis nos fan falta e, en moitos casos, unha estrita discriminación acorde co principio que consideran inalterable: o que pode ser negocio non é asunto de xustiza social.

Capitalismo extractivo é isto, do que estes políticos teñen a chave para dar concesións e público cativo a quen consideran adeptos, normalmente empresas e grupos cos que teñen vínculos. Nestes casos, o soniquete da “ideoloxía” é unha mala escusa pola que tratan por todos os medios -teñen moitos- de que os demais lles  dean a razón e que non teñan “ideas” contrarias ás súas. Cren que a súa doutrina é a “normalidade”, o “natural”, e pretenden dotala de tal prestixio que valla para recriminar a cantos pensen: xa pensan eles por todos.

Construír

En El conde Lucanor hai un fermoso conto -moi didáctico- sobre o rei espido. Vale agora mesmo para esta “construcción”, cando tanto pode axudar a memoria; pódese un acordar de como eran antes estes servizos, por exemplo fai máis de cincuenta ou setenta anos, e como non se deixou que fosen. E pódese documentar, polo menos para non repetir monsergas como as que se volven a oír, cando do que tratan é de vixiar e seguir controlando que non se descabale unha situación privilexiada. Claro que tamén poden seguir vivindo do conto, ata que a realidade deixe ao espido as vergonzas que preocupaban a Don Juan Manuel en 1335.

A todo pódese afacer un, incluídas as mentiras con que se trata de convencer aos demais de que a súa é a verdade e toda a verdade. Nesa cadea, quen menos perden son os que viven de poñer a cara por outros, tratando de sentirse superiores cando serven aos colonizadores da vida dos demais, a gran escala ou en pequenas doses, e frecuentemente en nome de grandes principios dos que se senten representantes exclusivos. Pero cando con tales xestos resulta prexudicada a gran empresa de vivir que todo cidadán leva ao lombo, o que fan estes cipayos non pasa de milonga. Para desenvolver tan excelsos ideais, han continuar detraendo orzamentos do Estado para que non os invista onde se necesitan.

É estraño que non saiban facer o ben doutro xeito, cando tanta necesidade hai de persoas entregadas. Menos se entende por que choraron tanto estes días por un reparto de recursos á escola pública. Confirman o de sempre: que lles pareceron sempre poucos os que lles deron, dada a autoestima pola alta misión en que andan. Pero se repasamos a historia das subvencións e concertos educativos en España -non xa desde que Díaz Ayuso creou unha Dirección xeral para atendelos-, senón desde atrás, podemos ver a súa longa desafección co de todos. Vaian ao Concordato de 1851 e moito máis atrás se queren e verano; repasen as sucesivas etapas de Sainz Rodríguez, Domínguez Arévalo, Ibáñez Martín, Ruiz Giménez, Jesús Louro, Lora Tamayo, Villar Palasí, Xullo Rodríguez, Martínez Esteruelas, Carlos Carballos, José Manuel Otero...., que deixaron selectivas pegadas dos seus afectos; veñan se queren a Esperanza Aguirre ou Mariano Rajoy e Pilar del Castillo, e observarán que non fai falta chegar á LOMCE de Wert ou Méndez de Vigo: o repaso do BOE de todos eses anos ofrece verdadeiras xoias documentales para confirmar quen, logo de 1939 e do Concordato de 1953, tiveron, en moitos tramos, a exclusiva do Ministerio de Educación; e como houbo un tempo, non fai tanto, en que a maioría dos titulados “das clases superiores” saían dos seus colexios, e como repartían os abundantes recursos acordemente co seu peculiar modo de exercer unha “función social”. Doña Isabel Díaz-Ayuso ten toda unha confraría de mestres mestres detrás das súas decisións selectas.

A medias

Choran por non querer renunciar a seguir protexendo esta “a súa” herdanza, ata na “nova realidade” Que o 75% dos nenos e nenas españois se queden en segunda división non lles parece mal, con tal de que o seu 25% de cota educativa saiaa mellor parada? De que falamos, entón, cando dicimos que hai que “reconstruír”?

A este paso, por moito que a Covid-19 fose vencida, os rebrotes do excelso pasado afundirán as expectativas da maioría cidadá. Dá igual como estea escolarizada esoutra parte de nenos e nenas: que non teñan medios, profesorado adecuado, espazos coidados, e boa integración dos ensinos On-line? Se sobra con que todo funcione a medias, tanta ansia acaparadora, en exclusiva, non é o apropiado para que a liberdade e a universalidade de que fala o art. 27CE posible; pero é aburrido este ritornello que xa Mariano José de Larra, na súa curta vida, tivo tempo de ver moito, e levouno a dicir en 1834: “Nós deixamos sempre algo que facer para mañá. Nós deixamos as cousas algo escuras para podelas aclarar mañá. Ai daquel día en que non haxa nada que facer, en que non haxa nada que aclarar!”.

TEMAS: Reconstrucións e rebrotes. COVID-19.- Ensino público.- Ensino concertado.- Capitalismo extractivo.

Manuel Menor Currás

Madrid, 05. 07.2020.

A "liberdade de elección de centro" é un trampantoxo

Pelexar polas palabras fundamentais polas que se rexe a sociedade -e o sistema educativo que a representa- seguirá sendo a gran pelexa desta Lexislatura.

Nin o Cumio do Clima, nin o Informe Pisa -cuxos últimos datos se coñecerán sen que nos aclaren xa máis do que sabemos sobre os grandes problemas estruturais do sistema educativo español- deberían distraernos por moi importantes que sexan. As reaccións que espertou en moitos medios a interpretación que fixo no Congreso de Colexios Católicos a ministra Isabel Celáa á propósito da “liberdade de elección de centro? son moi relevantes. É evidente que se trata dunha reacción previsora ante o que os beneficiados polos xeitos máis conservadores da educación española tratan de preservar. Para algúns, ademais, é un preanuncio da belicosidade que os sectores do ensino privado -católica na súa gran maioría- desenvolverán ante a limitación que puidese ter o negocio educativo, por máis que non sexa “sostible” e aínda que os metadatos de PISA -que Pepe Saturnino coñece ben- mostren a frivolidade dos partidarios deste artiluxio conceptual.

Para os que, en cambio, non estean en disposición de sacar partido utilitario a esa “liberdade de elección” tan pregoada, non deixa de ser un insulto como argumento organizador do sistema educativo. É o mesmo pretexto de sempre, desde que en 1857 se iniciou a xeralización da educación española. Desde entón, e con gravísimos acontecementos liberticidas por medio, aproveitados para fortalecer incesantemente ao sector privado da educación en detrimento dunha educación pública consistente, igual para todos e sen segregacións de ningún xénero. Non houbo lei nin decreto significativo que non fose aproveitado para fortalecer unha interpretación desa “liberdade” de modo parcial e a conveniencia, deixando fóra liberdades como a de coñecemento e de cátedra, e excluíndo tamén á maioría da poboación. Se o Conde Romanones -o segundo ministro na historia da Educación española- se aburrías discutindo co doutrinario sector liberal ultramontano do Congreso, preguntándolle a comezos do século XX para que querían esa “liberdade” cando eran inimigos de todas as liberdades -e non o entendía como non fose para mellorar os seus negocios-, desde o Fuero dos Españois franquista ata a LXE de 1970 non cesaron de impulsar ese motor de múltiples políticas educativas muñidoras do orzamento. Todos os ministros -non por casualidade moi católicos- lle foron favorables, e ao comezo da Restauración democrática, a LOECE de 1980 -con boa parte da UCD á fronte-, tamén.

O Liberalismo (J. Rawls)

Algo máis prudente, a CE78 tratara de conciliar equilibradamente no artigo 27.1 -xenericamente- as dúas cuestións que estiveran sempre en disputa: a “universalidade” e a “liberdade”, para, a continuación, falar doutras liberdades a respectar, pero nada máis. Foi a doutrina conservadora posterior -non só desde o Goberno central senón sobre todo desde as Comunidades autónomas- a que de novo quixo torcer deliberadamente a interpretación do segundo construto cara aos xeitos que -salvo na II República- lograran impoñer en detrimento da “universalidade” que só o ensino público pode garantir. Á altura de 2019, non pode ser que case todas as leis que viñeron desde a Transición -a LODE de 1985 é todo un paradigma- faciliten máis as cousas ao desenvolvemento da privatización do ensino a conta do ensino público, o seu orzamento e os seus beneficiarios. E non pode ser tampouco que, en nome dunha suposta Verdade absoluta -da que unha determinada confesión relixiosa se ve como representante- quéiranse detraer cada vez máis recursos do erario. Ninguén entende, salvo prexuízo manifesto, que a “calidade educativa” consista en algo tan privado como a liberdade de conciencia e de confesionalidade.

Por moito que o pregoe quen o pregoe, e por moito que esa doutrina teña moitos voceiros que se fangan eco de si mesmos, deberían, cando menos, ter algún sentido da xustiza en democracia. Lean, por exemplo, a John Rawls falando non de comunismo, de socialdemocracia nin de ideas radicais, senón tan só de liberalismo (O Liberalismo. Crítica2019). O acreditado profesor de Harvard pregúntase polos meros fundamentos da tolerancia indispensable en calquera sociedade libre: Como é posible a existencia duradeira dunha sociedade xusta e estable de cidadáns libres e iguais, que non deixan de estar profundamente divididos por doutrinas relixiosas, filosóficas e morais razoables?? Esa é a cuestión central desa disputa interminable que non cesa no noso país desde que de educación  se empezou a falar na Constitución de 1812, e que Branco White xa describiu desde o seu exilio en Londres. Segundo o liberalismo político -outra cousa é o neoliberalismo cerril-, as loitas máis enconadas líbranse por supostas xustificacións elevadas, como a relixión ou outras concepcións do mundo e do ben. Pero por riba diso, tamén predica que só unha sociedade de cidadáns libres e iguais consegue cooperar xustamente entre si. E esa colaboración só é posible en términos de equidade, cando os dereitos e liberdades básicos de todos os cidadáns poden ser satisfeitos sen privilexios duns poucos.

Os datos son tercos. Se os recursos dispoñibles son escasos -e sempre o son-, non pode ser que a satisfacción duns poucos se faga a conta de todos os demais, coma se non existisen. O exemplo máis desalentador ofréceo a posición do PP desde 2015 -con Méndez de Vigo no Ministerio para protexer a LOMCE (2013) das súas máis descarnadas desigualdades- propugnando un “acordo educativo” en que ningunha das cuestións primordiais, como esta da a “liberdade de elección” e a “confesionalidade” directa e indirecta que ten o sistema para que se fortaleza máis, sexa abordable, cando, como mostran as tendencias contrarias do crecemento dos colexios privados católicos fronte á secularización acelerada que leva esta sociedade, non mostran razón de peso para iso. Antonio Viñao aborda complementariamente estes asuntos nun dos seus artigos últimos sobre “Educación, Xuíces e Constitución”, en que aborda especialmente o acontecido ata agora en torno á “educación separada por sexos”. Madrid é, por estes motivos do que Bourdieu chamaba “distinción”, a Comunidade en que o estudantado matriculado na privada e concertada xa alcanza o 45% , estatística que en España alcanza ao 33%. Se o obxectivo é que esta rede de ensino medre máis aínda e que a Pública desapareza -ou que teña un papel moi subsidiario-, mal vai o “ideario” liberal que se está promovendo. Nin é xusto nin contribúe a que a democracia se fortaleza, nun mundo en que a “uberización” tamén medre e a desafección vai camiño de ser a norma de subsistencia individualizada.

Goya, testemuña

Na magnífica exposición dos debuxos de Goya que o Museo do Prado abriu ata o 10 de febreiro, poden admirarse algúns dos elementos centrais desta perversión instituída. Son especialmente relevantes as 120 follas do seu Caderno C, de que é dono o propio Museo. Moitas delas documentan o que Goya advertiu como cancro da violenta época que lle tocou vivir antes de 1828. As que de fondo critican a predominancia de criterios culturais excluíntes, son aínda de certeira actualidade: “Por ser liberal”, “Non escribir para bobos”, “Por mover a lingua doutro xeito”, “por descubrir o movemento da Terra”? ? Que necidade darlles destino na neñez?.
Antes de seguir enlamando o complicado panorama educativo, a base de opinar tan descaradamente como adoitan os partidarios dunha “calidade” baseada no exercicio privilexiado que unha “selecta” clase social poida facer da “liberdade de elección de centro”, en detrimento do 67% dos fillos do resto da poboación, podería esixírselles unha pausa reflexiva ante eses debuxos de Goya: talvez se movesen a atricción, senón a contrición, polos seus descarnados pecados contra a verdade e a xustiza que adoitan proferir con laxa restricción mental. Esa breve meditación tamén pode valer se se fai ante as 36 aguadas que O Roto logrou situar como glosa actualizadora no Claustro dos Xerónimos, xusto encima das salas A e B do Prado. Non é que non se poida mirar -como se titula este conxunto satírico-, senón que se debe mirar. Noraboa ao Andrés Rábago actual, antigo OPS e, agora O Roto!

Manuel Menor Currás

Madrid, 02.12.2019.

TEMAS: Liberalismo. Liberdade educativa.Colexios privados. Ensino público. Xustiza distributiva. Igualdade.

Problemático realismo postelectoral

Os electores están en fase de descubrir que do dito ao feito hai un treito, e que as promesas aínda próximas poden non existir.

Madrid, Zaragoza, Badajoz, Palencia, Teruel e Granada permitiron á dereita da dereita exhibir o seu poder actual nos municipios. O estilo do que xa exerce no Goberno de Andalucía, previsiblemente mostrará tamén o seu alcance no de Comunidades como Madrid, Murcia e Castela-León, en colaboración co PP e Cs. Este partido reduciu aínda máis o seu cambio rexeneracionista de outrora, ao sostemento dunha sociedade ben ordenadiña, cursilona e aparente; o profesor Carreras, que coñeceu en ciernes a Rivera, parece que tivo pouca sorte nas súas reconvencións a este “adolescente  caprichoso” agora xa medrado. O PSOE, namentres, trata entre melindres de non expoñerse a que Podemos descentre a súa delicada imaxe progresista.

Escoramentos
O escoramento e o mercadeo foron evidentes estes días postelectorales e algún xornalista falou de descarnada poxa de poder. Para a dignidade do voto talvez sería mellor que os votantes tivesen a oportunidade dunha segunda volta no canto de ter que asistir, cansos, a este xogo de cadeiras, pero poida que dicíndoo se caese en mitificación, olvidadiza da serie electoral de 2015-2016. Casos hai, en todo caso, ilustrativos de que o panorama político proseguirá, entre formalidades aritméticas, tan débil como estrafalarias foron as combinacións para que cadrasen os números. Sirvan de exemplo dúas acontecidas en Ourense, provincia cunha pirámide de idades que sevén investindo desde os anos oitenta a un ritmo crecente, e cun PIB que, a escala nacional, situábase no nº 41 de 52 consignados en 2015, o que representaba o 10,6 % da achega de Galicia. 

Sen que sexan determinantes eses datos -pois outros lugares hai non menos singulares-, a alcaldía da cidade ourensá ha ir a parar non precisamente á lista máis votada ou a seguinte, senón a unha compoñenda en que a presidencia da Diputación se mantivo onde estaba. O intercambio, que fai inviable o devandito de Lampedusa respecto de os Finzi Contini do Gatopardo, deixa unha mensaxe estancada e espesa, ata para os votantes de J. M. Baltar e de Pérez Jácome. Di este que vai transformar a cidade, e a impostura págalla a cidadanía. Significativo é, ao mesmo tempo, que apenas a 14 kms. pola antiga estrada nacional 525, no Concello de Taboadela, estas eleccións traian consigo -tras reiteradas maiorías absolutas do conservadurismo desde 1972-, un cambio e o descubrimento de que, durante 47 anos, votaran “por costume”.

Lentitude
Non se pode deducir, pois, que estea en primeiro plano que as institucións funcionen coa prontitude que esixe a vida democrática, pese a que non lle vaia ben a languidez perezosa. En asuntos próximos que contribúen a alimentala, adormentala ou ata a amordazarla, non é que batamos un récord olímpico. Tamén aquí podemos tomar como exemplo asuntos en que se entrecruzan de atrás tempos longos da Historia de España. É o caso da educación que, desde 1857 -en que podería situarse a súa primeira lei xeral para regular a súa obligatoriedade, estrutura e funcións-, non alcanzou a ter Ministerio e orzamento propio ata 1900. E só logrou a escolarización universal dos mozos e mozas españolas -ata os 14 anos- case nos anos 90, data desde a que, estendida ata os 16, quedaron pendentes serios problemas, como a estrutura xeral do sistema, a garantía de recursos para unha escola pública consistente, a formación adecuada dos candidatos a profesores e mestres e que, ademais, non sexan vergoñentas as cifras do chamado “fracaso escolar” e o “abandono temperán”. Dicir, xa que logo, que se avanzou moito na educación española é pouco tranquilizante se non se indican as referencias deste xuízo. Avanzar pode ser un xeito de desculpar o pouco alcanzado, para proceder coa mesma lentitude que caracterizou case sempre este ámbito da vida política.

É moi relevante, en todo caso, a presenza que no proceso educador -desde antes de 1857- ha ter a xerarquía católica, experta en arranxos co Estado -para o logro de privilexios e subvencións ata 1985- e hábil despois para que crecesen os “concertos” dos seus colexios. Estas xenerosas relacións  dilatáronse nos últimos dez anos (os da crise), ampliáronse na LOMCE desde 2013 -e máis nalgunhas Comunidades-, resultando que a “aconfesionalidade” do Estado ten vida para rato aínda que fose un apaño estraño na CE78. Ben alimentada está, aínda que o número de practicantes diminúe, o de sacerdotes e relixiosos tamén, e non digamos o de contraentes que deciden casarse pola Igrexa. O crecemento dos colexios concertados é inmune a esta realidade de fondo e a que a distancia cronolóxica con lexislacións afíns como a francesa vai en aumento. Desde 1905, en que se separaron en Francia os intereses eclesiásticos e estatais, en España asináronse o Concordato 1953 e os Acordos de 1979, ademais doutros complementarios, como o de 2007, en que se aumentou o subsidio do IRPF voluntario ao 0,7%.

Trampantoxos
Todo apunta a que, en Comunidades como Madrid, aínda que a investidura do Goberno central logre saír adiante, se propicie a reafirmación deste “costume” inveterado, cuasi “naturalizado”. En sintonía, proseguirán as “guerras do escoitar e do ver” -que di Darwix, o gran poeta palestino-, en que moitos políticos tratarán de satisfacer a nosa fantasía auricular con prédicas que nada teñen que ver cunha realidade deficitaria e carencial. “Liberdade de elección de centro” será un misterio para a maior parte dos cidadáns; “calidade” non pasará de reclamo como o de calquera consumo perecedeiro; e “público” será un adxectivo co que tratarán de que tomemos o todo pola parte e, tamén, de que non vexamos este tinglado como un sostemento dun pasado imposible.

Talvez Filón e Plotino, se vivisen, puidesen aclarar algúns destes e outros bizantinismos, como aqueles en que “natureza”, “sustancia” ou “persoa” dirimiron diferenzas en que se ventilaba ao unísono o trascendente e o terrenal. Dos séculos III e IV d. C., en que tiveron importantes seguidores, choveu moito para a hermenéutica: o Pai Astete “ao final a primeira parte do seu Catecismo, vixente nos anos cincuenta- dicía que doutores había que nolo saberían explicar se lles preguntásemos, porque el era “ignorante”. Pero é posible que o sofisticado aparello do poder xa invente para o vindero algún outro trampantoxo que prolongue esa evanescencia, allea respecto do que realmente importa. Entre escoramentos e lentitudes anda o xogo.

TEMAS: Ensino público. Pactos postelectorais. Realismo político. Aconfesionalidade estatal. Cultura política.

Manuel Menor Currás

Madrid, 23.06.2019

A lei Celáa, a X do IRPF e os concertos educativos

O proxecto de Lei escolar do PSOE pretende erradicar algúns principios organizativos da LOMCE, pero deixa intacto o núcleo dos desacordos educativos.

Estamos en campaña electoral nun momento de gran incerteza política e non é raro volver oír, cando xa nos urxen co IRPF, de grupúsculos con moitísimo poder. Como queira que os colexios concertados tamén entraron en campaña para reafirmar as súas cotas de fidelizados, cabe referirse a dous entes poderosos nese e noutros procesos: a Igrexa católica -que, segundo estuda Ángel Munárriz, podería chamarse Igrexa. S.A.- e os empresarios que viron no ensino un sector de crecente interese rendible a pouco que se amplíen subvencións, concertos e deducións fiscais.

As raíces históricas

O que denominamos Igrexa abarca un conglomerado de institucións, organizacións e crentes con diversas tendencias, xenericamente en sintonía co Vaticano. A súa atención ao mundo educativo vén dunha historia potenciada desde o século IV, cando a querencia do poder político romano facilitou aos seus xerarcas controlar o valor simbólico de mestres da verdade e propagar esa unicidade contra toda heterodoxia discrepante. O recursos para a apoloxía desa razón vital procederon de dúas vías complementarias: os pobres como escusa para recibir exestionar donativos, e a morte como razón relixiosa -subxacente a moitos rituais desde as orixes da humanidade- fundante da súa existencia. De ambas fluíron as esmolas e legados fundacionais que alimentaron os feudos monásticos e episcopais desde os albores medievais. Son un precedente de fundacións dalgúns colexios privados?
A desamortización das propiedades que ampararan á Igrexa antes de 1789 coincidiu coa preocupación por democratizar o dereito á educación. A necesidade de achegar recursos fixo que abrise a súa presenza educadora a sectores da burguesía e, ata, do mundo obreiro. Ao desenvolver para eses segmentos iniciativas diferenciadas e reactualizar organizacións que, como os xesuítas, naceran principalmente para os fillos da nobreza, o resultado foi unha gran variedade, máis prolífica desde a Rerum novarum en 1891 como aliada na xestión da caridade para frear canto, desde “a cuestión social”, puidese poñer en perigo a orde instituída. En España, o apoio vaticano á lexitimidade de Isabel II fronte ao carlismo xa se saldou no Concordato de 1851. O Estado, entre outras cesións, subsidiaría a vixilancia eclesiástica para que non se ensinase nada -ata na Universidade- "que non fose de todo conforme á doutrina da relixión católica", e para censurar- canto puidese pervertir os ánimos dos fieis e corromper os costumes. O acordo facultou aos eclesiásticos para crear institucións docentes, e tanto a Lei de Instrución Pública, en 1857, como a Real Academia de Ciencias Morais e Políticas, inscribíronse nese circuíto en que se profesaba a confesionalidade do Estado e a unidade católica.

Pero desde que en 1905  se establecera en Francia unha clara separación de Igrexa e Estado, ademais de que en España creceron sobremanera os colexios católicos -que Canalejas tería que limitar en 1910-, se escenificaron desencontros especialmente virulentos con cantos como a ILE invocasen educar en liberdade. Como presaxiaban os últimos testemuños recolleitos por Yvonne Turin en: La educación y la escuela en España de 1874 a 1902 (Aguilar, 1967), irían a máis. Antes de que a II República intentase imitar a Francia, xa había unha verdadeira “guerra escolar”, que culminaría con depuracións de mestres, profesores e científicos, e que privaría a varias xeracións de bos docentes. O Concordato de 1953 -nun momento de enorme illamento internacional de España- reafirmou o poder educativo da Igrexa, e a ela foron a parar -segundo reivindicou Carrero Branco en 1972- uns 300.000 millóns de pesetas da época, cando nin sequera co desarrollismo había escola para todos. Eses recursos propiciaron que a Igrexa deses anos suplantara ao Estado como Magistra. Aqueles seminarios e conventos, ademais de multitude de colexios de distintas congregacións e parroquias -e do control que exerceu desde o Ministerio Nacional de Educación, o CSIC e os Departamentos universitarios- fundamentaron o potencial educativo actual da Igrexa, principalmente no sector privado e concertado, pero tamén no estritamente público coa presenza da súa catequese no currículum escolar.

O colexio e a escola

Os Acordos de 1976-79 déronlle cobertura a esa situación predemocrática. Legalizárona no art. 27CE e os seus posteriores desenvolvementos, entre eles os concertos educativos en 1985, cando a LODE garantiulle a provisión de recursos do Estado. Para xustificala, esgrimiuse durante un tempo a limitada capacidade do Estado para universalizar a extensión da educación ata os 14 anos. Pero, á marxe de que só fose medio verdade, ao lado católico non cesaron de incrementarse as demandas de apoios e concertos baixo unha suposta “función social” en competencia coa rede pública. Ademais, aínda que moitos concertos cumpriron o contrato pactado, noutros se institucionalizou un mundo separadamente con pretensión de que esa rede educativa, conceptualmente diferencial e destinatarios con niveis e proxección social acordes, sexa o eixe dun sistema, no que aos centros públicos correspondería un papel subsidiario. Igual que, ata case os anos setenta, sucedera coa escolarización escolar

Do arraigo desta tendencia selectiva, de pura demostración social, incentivada desde algunhas Consellerías autonómicas e consagrada en 2013 pola LOMCE, dá conta o crecemento de iniciativas. Hoxe, a rede de ensino privado e privada-concertada -un 35% do sistema educativo español, con diferenzas autonómicas, e segundo etapas educativas- aglutina emprendedores que disputan presenza significativa nese conxunto aos eclesiásticos. Grandes inversores internacionais ven propicio este mercado e os empresarios de Valencia queren que se mimetice a educación coas súas necesidades de negocio; igual que cando a Igrexa quería que se identificase cos seus supostos culturais.

A Lei Celáa

Esta historia pesa. As deixacións de diversa índole operadas neste terreo durante longo tempo contarán no voto das eleccións que se aveciñan. Polarizan posturas con supostos que, aínda intanxibles na etapa de Méndez de Vigo, dificultan necesarios acordos nas políticas educativas a que alude o primeiro dos 110 benintencionados compromisos electorais doPSOE. De feito, os intereses eclesiásticos seguen case intactos na segunda destas promesas, a proposta de lei para revertir a LOMCE, pese a que a España lle sae moi caro sostelos se, ademais da súa opacidade, téñense en conta as contías que, segundo Europa Laica,implican para, en definitiva, promover unha imaxe social particular, distorsionadora da igualdade laica de todos.

O clima é que, por moi favorables que resulten as eleccións para revisar este engranaxe ancorado no art. 27CE ou denunciar os Acordos co Vaticano, o centro e a dereita política española opoñeranse. Pero seguramente tamén o PSOE, se renovase a posibilidade de Goberno, seguirá ambiguo neste terreo da laicidade, en continuidade de sucesivas contradicións que acumulou desde 1982 entre palabra e obra. Antes que afrontalo en serio, entre as limitadas posibilidades do paso pola Moncloa nestes meses preferiron entreterse coa dubidosa exhumación do ditador. Mentres, nestes 110 compromisos, os Acordos seguen parasitando recursos do Estado para supostos fins sociais. Xa que logo, pese á crecente secularización, a situación política favorece que a xerarquía eclesiástica siga fagocitando o valor simbólico da educación, a sanidade e diversos xeitos de axuda social no uso de recursos públicos a beneficio da súa marca católica.

Ascensor social

En plena expansión neoliberal, esta imaxe debilita a dun Estado capaz de construír por si mesmo a harmonía cidadá. O desafío urxente parece que fora, máis ben, lograr pronto un Estado mínimo que, moi fráxil en case todo, só se ocupe da orde pública, o que favorece ás empresas do sector educativo privado e xera que, desde as autonomías, se incentiven dinámicas contrarias ao ensino público. Vótese ou non se vote, arriscado será non advertir, en cambio, que a mobilidade social estancouse. Os datos últimos da OCDE son inclementes para as expectativas dos que teñan ingresos baixos ou nin iso. Os fillos de pais traballadores teñen un 50% de posibilidades de seguir pertencendo a ese grupo en que habitualmente repiten as características de escolarización precaria, xusto ao revés dos fillos de quen meramente por ter estudos universitarios teñen un 48%máis de renda.
Se nestes anos, pois, aumentaron as desigualdades en recursos -incluído o acceso á educación como “ascensor social”-, o que esta recapitulación histórica suscita a todo votante interesado no futuro educativo, é que un proxecto de lei como o da promesa nº 2 do PSOE pretendendo reverter a LOMCE de raíz, non pode soslaiar que aporten os colexios concertados -con ou sen apoio da Igrexa xerárquica- na redución da inequidade. As boas intencións teóricas que poida ter ese texto restaranlle autoridade moral para que as Autonomías revisen, igualmente, o que estea pasando en centros da rede pública onde persisten estilos e cotas de selección e discriminación non moi distintas das consentidas nalgúns colexios da outra. De ningún modo -segundo a Teoría da Xustiza de John Rawls- poden compaxinarse no mesmo plano liberdade e igualdade educativas protexendo disparidades de trato por nacemento, razóns económicas ou capital cultural, que fagan improbable o éxito de moitos que acceden á escolarización obrigatoria. Ese é o reto segundo a ONU: o dereito á educación non se cumpre se non é inclusiva e non propicia a igualdade de oportunidades.

TEMAS: Mobilidad social. Inclusión educativa. Segregación social. Ensino concertado. Ensino público. Dereito á educación. Preocupación educativa da Igrexa.

Manuel Menor Currás

Madrid, 28.03.2019

O Artigo 27CE e as políticas nocivas para a escola pública

¡No nos callarán!, de José Luís Pazos, é un minucioso dietario das decisións adoptadas pola Comunidade de Madrid nestes 15 últimos anos

O 40º aniversario da Constitución (CE78) ha solemnizado todo tipo de opinións, lóxicas nun proceso cuxo inicio non foi bonancible e en que, despois, non brillou unha idílica sintonía. O acontecido coa Educación neste transcurso de case dúas xeracións é un bo espello para observar o realmente acontecido. Indiscutible é que os desacordos producíronse desde antes da primeira redacción do actual artigo 27, como contaron os propios redactores do texto e expresaron as súas seus votacións. Tamén, que quedaron abertas as dúas posibilidades de desenvolvemento que viñan competindo desde antes do Concordato de 1851, de modo que a alternancia de leis orgánicas ata o presente foi unha constante. Aí segue, en fin, a LOMCE como última interpretación do art. 27CE, co equipo de Celáa vendo que deba derrogar máis e sen que o seu anteproxecto reformista -nun Goberno provisional- suscite entusiasmos xeralizados.

A xerencia do Artigo 27CE

Xusto agora aparece o libro de José Luis Pazos: ¡No nos callarán!, que analiza o desenvolvemento do art.27CE partindo de que a limitada concreción da igualdade do dereito de todos os cidadáns a unha boa educación dependeu das decisións adoptadas en cada Comunidade. Desde a FAPA Giner de los Ríos, o autor estivo nas institucións en que se informaron as políticas educativas antes de ser normativas na de Madrid. O que escribiu obedece ao vivido en contacto inmediato co acontecido, sobre todo nos centros escolares públicos, como testemuña durante os últimos 15 anos. O resultado é un minucioso dietario da pouca aceptación que han ter as propostas das familias durante ese tempo, atentas ás necesidades educativas dos seus fillos e fillas. Reflexa como canto nesa dura etapa proxectouse e executou desde a Consellería de Educación madrileña como -pese á vixencia de LOEA ata 2013- serviu, máis ben, de ensaio experimental para as directrices da LOMCE vixentes hoxe en todo o Estado. Nunha secuencia implacable, o lector verá canto aconteceu e, sobre todo, o que, en interese das familias maioritarias, nunca debeu acontecer: que as decisións máis relevantes privilexiasen ao terzo máis escolleito da poboación.

Este modo de actuar, promovido sucesivamente baixo Gallardón, Aguirre, González, Cifuentes e, agora mesmo, Garrido, configurou unha tradución do artigo 27CE moi favorable ás redes privada e concertada e moi contraria á rede pública de centros. No libro de Pazos aparece esa complicidade coa educación como oportunidade de negocio, revestida dos formalismos administrativos oportunos e unha abafadora cobertura propagandística. Entre os diversos instrumentos con que a sistematizaron, os concertos e exenciones avantaxadas -xestionadas á beira de axudas e bolsas-, se complementan cun amplo catálogo de actuacións. O libro presta especial atención a como, en prexuízo da escola pública, repetíronse, ano tras ano, recortes de orzamentos, diminución de profesorado, elección a dedo dos seus directores, o incremento das ratios de alumnado por aula ou a desatención ao máis necesitado de titoría, ademais de desatención prolongada aos propios edificios. De paso, en prexuízo dun ambiente escolar propicio, redución das becas de libros de texto e comedor, eliminación de rutas escolares, pechadura de bacharelatos nocturnos e múltiples especialidades de FP, e supresión do ciclo 0-6 en escolas infantís públicas, á vez que introduciron nesa rede escolar un programa de bilingüismo disgregador e algún circuíto de “excelencia” que, en contradición coas ratios e dotacións do resto de institutos, discrimina máis a uns poucos “selectos” do outro alumnado: todo un símbolo de segregación educativa, incapaz de ocultar múltiples déficits programados con apoio de exprofesores da rede pública.

Un miniimperio privado

No relato do expresidente da FAPA tamén se pode ver como, para que o obxectivo central destas políticas se cumprise, a Consellería madrileña freou a demanda de prazas en institutos, regalou máis de 100 grandes solares municipais a empresas privadas ou utilizou o mecanismo dos “cheques escolares” para potenciar as redes privadas. E como, para disimular que o favor ás élites se facía a conta dos outros cidadáns, sincronizouse unha constante hostilidade polifacética cara ás persoas, asociacións e sindicatos discrepantes das súas políticas educativas. É dicir, que no libro de Pazos aparecen as claves de como estes xestores da Comunidade de Madrid utilizaron “a crise” para desmantelar mellor un mediatizado estado de benestar no educativo e crear un miniimperio independente, colonizador de clientelas cativas a conta do erario público. En síntese narrativa, os algoritmos que Naomí Klein explicou na doutrina do shock.

A guinda desa frenética obsesión foi que, con diñeiro de todos, pagaron para que se favorecese a súa narcisista imaxe nos medios, outra mostra dunha sistémica prepotencia interpretativa do artigo 27CE, de que aínda nos quedan rubores a sufrir segundo se resolvan investigacións xudiciais en curso. Máis duradero será o dano que causou ás familias cuxos nenos e nenas non puideron ter a educación que deberon ter. Sen contar as carencias de diversa orde que deparará á sociedade unha xestión neoliberal tan desvergonzada.

Unha guía social?

Este alegato de Pazos deconstrúe os camiños que impuxo ese mantra de “a calidade” con que a LOMCE rexe o sistema educativo español -o escolar e o universitario-, obediente a ficcións para “melloralo”. Os que queiran camiñar cara a unha escola de todos e para todos teñen en ¡No nos callarán!-recentemente publicado por Edicións ACC, de Madrid- un atractivo instrumento de valor múltiple. Documenta o alcance actual do art. 27CE: restritivo para unha maioría social e privilexiado para uns poucos. Testemuña a resistencia dos cidadáns, neste caso desde as asociacións de pais e nais de alumnos, en defensa dos dereitos dos menores nun campo tan principal como o da súa educación. E mostra, ademais, o contraste entre responsabilidade e irresponsabilidad cívica: cando algúns políticos e xerentes desaparecen da escena, os administrados séntense moi aliviados, mentres os resistentes deste libro fan verdade que os dereitos de todos só se sosteñen co esforzo de todos. Adicionalmente, logo desta lectura, pódese concluír con máis fundamento se o artigo 27CE -e indirectamente a Constitución- debe ser revisado, cambiado do todo ou continuar como está cando cumpre 40 anos.

TEMAS: Ensino Público. Concertos educativos. Consellerías de Educación. Artigo 27CE. LOMCE. Reformas educativas. AMPA (Asociacións de nais e pais de alumnos). FAPA Giner de los Ríos.

Manuel Menor Currás

Non sucederá en Educación o acontecido coas pensións

As urxencias de voto fan milagres. Pero non tanto como para que os PXE se ocupen dunha educación boa para todos.

Por mor da aritmética imprescindible para sacar adiante o proxecto de Orzamentos Xerais do Estado, xa non é problemática a subida xeneralizada das pensións nun 1,7%. Vendéronnos películas dispares, incluída a do esforzo ímprobo de sostelas co 0,25 xa era unha fazaña, reiterada ademais. Parecen atopar un benéfico nicho de recursos nos grandes de Internet, como Google, logo dun longo imperialismo que os colonizados debían agradecer. 

Salvo que política sexa só o que contan moitos políticos e quen lles fan a rosca,  habería que recordar que a Méndez de Vigo dixéronlle os seus xefes que dixese que, en caso de”pacto”, en 2021 alcanzaríase en Educación o 5% do PIB, desde o 3,67% ao que o reduciron estes anos. O exemplo das pensións obriga a esixir un cambio de perspectiva -tamén en Sanidade e demais prestacións-, pois existen multitude de aproveitados da nosa tradicional ausencia de esixencia tributaria. Aí están as corporacións que tanto evaden; os beneficiarios de moi rendibles privatizacións dos anos setenta e oitenta; as construtoras de monumentos á nada; os concesionarios de autopistas inútiles rescatadas a conta do público; os prestigiados emprendedores de oficios improdutivos que detraen recursos de cidadáns cautivos da necesidade; os empeñados -por similar motivo- en acrecentar a privatización de servizos esenciais como a auga, espazos públicos urbanos, seguridade, sanidade, educación ou dependencia. E, a máis diso os corruptos de todos os niveis, os xerarcas de idearios relixiosos -o católico, desde logo, e o doutros monoteísmos-, que financian edificios e actividades variopintas -sobre todo educativas- agraciados con exencións, subvencións e concertos de diverso alcance: en conxunto, máis de 11.000 millóns de euros. Este neoliberalismo retrógrado imperante, ocupado en que todos os cidadáns paguen os privilexiados patriotismos dalgúns nunha época de necesidades críticas como as que se mostraron o pasado día un de maio en toda España, é socialmente imposible: país periférico e con moita man de obra intensiva sobrante, non dá para tanta asimetría graciosa.

A patria do dous de maio

Na súa historia é difícil atopar os términos “patria” e “patriótico” antes de 1808, aínda que deron e dan moito xogo desde entón como linguaxe tópica, tan apto para un roto como para un descosido, moi utilizable a conveniencia. Por poñer un exemplo -moi ao fío do 2 de Maio-, aí está unha festa madrileña onde non é habitual diferenciar churras de merinas e, a miúdo, aparece máis patriota calquera reaccionario que os cidadáns ou cidadás que se propuxeron vivir nunha España en que non estean gratuitamente limitados os dereitos e liberdades. Pasou moitas veces desde 1812. E en 2018 -cando, entre outros, arrecian os problemas coa liberdade de expresión-, os últimos catro presidentes autonómicos, pillados en babecadas mentirosas, impropias de patriotas atentos ao benestar dos seus conciudadáns, recordáronnos que a corruptio optimi pessima.

A ignorancia adoita ir bastante asociada ao patriótico cando se trata de que a linguaxe non deixe ao espido ranciedades patriarcais e propicie a difusión de mentiras a gusto, pero en proveito propio. Levamos véndoo anos e anos, coa manipulación da historia e das institucións, a invención de supostas tradicións culturais e a continuidade de falsidades máis ou menos oficiosas. Agora mesmo, estes días, aí están os mozos de Cidadáns -acompañados, ao parecer, por Vargas Llosa en labores estraños á boa literatura que escribiu- ás voltas co feminismo, Clara Campoamor e o voto feminino. Desde 1933 -e con mal coñecemento da Historia-, mira que non hai problemas que solucionar ou motivos serios en que ocupar a atención da cidadanía. Nun sistema educativo xusto e igualitario, por exemplo, e en non dicir tonterías oportunistas.

TEMAS: Orzamentos Xerais do Estado (PGE). PIB educativo. Ensino público. Sistema impositivo. Patriotismo. Feminismo. Igualdade de dereitos e liberdades.

Manuel Menor Currás

Madrid, 06.05.2018