A exemplaridade de educadores como Pepe Domínguez Rodríguez debería ser máis coñecida para que o sistema educativo fose máis democrático
En marzo de 2022, este
profesor de instituto recibiu no Ateneo de Madrid, con motivo do seu
falecemento, unha sentida homenaxe póstuma de compañeiros e amigos. Alpuxarreño
do sur de Granada, nos seus case 90 anos de vida tivera tempo para coñecer
ben España e, tamén, partes do estranxeiro, como Bélxica, onde o enviaron nos
seus anos mozos a estudar. Podía orientar a súa vida cara ao aristocratismo pedagóxico
da verdade, pero de aí en diante -e máis desde aquel Concilio Vaticano II-,
estaría sempre ao lado dos pobres. Pero en contacto cos emigrantes, os aínda
frescos recordos da España rural fixéronlle descubrir alí a orientación dunha
“vocación”, que xa non iría polos camiños que lle trazaran nun seminario. A súa
preocupación por un mundo máis xusto levou a unha historia de vida co
optimismo de cantos, naqueles anos, trataron de contribuír desde a crenza
cristiá en diversas partes do mundo -como Chile- a que a “liberación” fose
posible.
A súa “vocación”,
ademais do estimulante recordo que deixou en boa parte do alumnado -e en
moito/as docentes-, estendeu a múltiples frontes o firme tesón con que orientaba
as súas inquietudes. Son moitos os que o viron traballando pola “Alternativa
Democrática para o Ensino” entre 1975 e 1976, en sindicatos de clase como UXT e
CCOO, en asociacións como o Colectivo Luzuriaga, en Escola Aberta -o movemento
de renovación pedagóxica de Xetafe- desde 1985 ou na Fundación Anxo Llorca. Así
mesmo, á parte de varios libros de estudo, moitos artigos, conferencias e
cursos impartidos, o abundante material analítico que deixou documenta a súa
gran capacidade para situar os asuntos, antes de tratar de encamiñalos ao
mellor servizo social da educación. Boa parte quedou inédita, pero o pasado
día 31, de novo no Ateneo, os seus íntimos presentaron dous libros póstumos
que sintetizan o seu pensamento: a Transformación sociocultural en
que está a Historia humana, e a urxencia dunha Educación ético-crítica
para que non descarrile. Ambos condensan a súa constancia socarrona,
sempre crítica coas imposturas do aristocratismo elitista, excluínte de
universalizar unha educación digna. As últimas páxinas ditounas pouco antes de
morrer , pero gran parte dos motivos da súa tese de doutoramento -defendida cum
laude aos 84 anos- está neses dous tomos.
Sobre a “vocación
docente” de Pepe
A relación entre “vocación”
e educación é frecuente. Moitos docentes da xeración de Pepe, cando oían a
dirixentes de diversa especie esta invocación -supostamente laudatoria do
modo de educar -, sabían que era un modo de ocultar carencias do sistema.
Quen como el pasaran por seminarios ou colexios relixiosos, oírana para urxilos
nunha “misión” cuxas directrices marcaban os bispos. Nos anos sesenta e setenta,
moitos daqueles colexiais e seminaristas empezaban a traballar como docentes no
sistema educativo, e ao escoitar a palabra “vocación” aludindo ao seu novo traballo
-supostamente laico-, experimentaron como lles repetían a mesma mensaxe. A
propia lexislación lembraba a mestres e profesores a súa “vocación” e, asombrados,
viron que, en circuítos civís, ser bo ou malo -ser expulsado ou ser promovido-
seguía dependendo a miúdo da aceptación calada de “superiores” xerárquicos. Ter
“vocación docente” nun oficio de poucos recursos e discutible aprecio da parte
contratante, era conformarse e, sobre todo, coartar toda capacidade crítica.
Unha elite continuista do despotismo ditaba qué se debía ensinar e cómo; a “vocación”
do docente, obediente e traballador, seguía sendo a do paidagogos
grego, unha especie de escravo acompañante dos nenos. Talvez reflicta aínda
esa imaxe o que varios decanos de Pedagoxía reclaman dous anos para o máster de
educación, nos que insuflar “vocación docente” a quen, sen que haxa un aceptable
estatuto, opten a ser profes.
Pepe Domínguez non se
ocupaba de ser exemplar neste aspecto. Esixía o esencial do que quixera ser
a escola republicana, inspirada na Escola Nova, Lorenzo Luzuriaga (1921),
Giner dos Ríos e Cossío. Falaba sempre -opportune et importune- de
“corpo único” e “ciclo único”. Moito o malentendían, pero insistía,
consciente de que aí estaba unha das claves da universalidade escolar valiosa
para todos; por iso era incansable respecto á formación e trato que o
sistema educativo debía proporcionar a un profesorado que se ocupase do alumno.
A “vocación” de Pepe -se se quere empregar este termo no seu mellor sentido- non
deixou, en cambio, en acompañar a quen ansiou que a súa capacidade de pensar
fose respectada. De silenciar as inquietudes que lle suscitaban as diversas
formas de segregación que vía nas aulas, fose compensado con recoñecementos diversos,
pero perseverou na solidariedade coas necesidades dos mortais comúns. As
súas reiteradas propostas a prol dunha sociedade equitativa e plural
requirían unha escola que non estivese ao servizo da clase dominante e que,
polo tanto, fóra única, laica e obrigatoria. E non encomendaba o seu
logro a un futuro que non chegaba, pois sabía que, desde a Constitución de
Cádiz, tocou esperar unha educación pública ben atendida. Grazas, Pepe, pola
túa coherencia!
TEMAS: Vocación
docente.- Profesionalidade e voluntariedade.- Estrutura do sistema educativo.-
Políticas educativas.- Educación común.
MMC (02.02.2026)
