A paisaxe que conformou o río Besós acumula moita historia

 Está feito de necesidades e cabreos desatendidos case sempre, salvo por aqueles que non perderon a inquietude por unha sociedade mellor.

 Antes de desembocar en San Adriá, leva ese nome desde Montmeló –no Vallés- durante 17 kms. dun  territorio en que abundan mostras residuais da historia española e catalá, sobre todo dos anos cincuenta ata hoxe. As transformacións, abandonos, continuidades e cambios que documentan son de gran interese para entender canto realmente avanzamos. “Avanzar” é dicir axuizando e, igual que o que sucede nas análises da xeografía humana de calquera territorio, sopesando as ideas, decisións, actuacións e abandonos de modelos de convivencia e modos de estar na Terra, unha cultura que, a miúdo, foi contraria á sa convivencia.

O que en 2024 contou O 47  sobre Torre Baró, e o que, en 2025 contaron as Historias do Bo Val sobre un barrio moi próximo, Vallbona, construído por outros inmigrantes do sur na periferia barcelonesa, mostra en formato cinematográfico, galardoado en distintos festivais, o que, mentres esas barriadas crecían, contaban os libros de Francisco Candel sobre Lles altres catalans,  ou os máis humorados e non menos críticos de Ignasi Rise, cando era perigoso contar o que pasaba cando, nos anos setenta, os que chegaran de fóra xa eran máis que os de Barcelona. Similares documentos, non só en fotografías antigas ou en cinema como o de Berlanga, manexan quen se interesa por como eran as periferias dun Madrid que apenas alcanzaba o que, ao Leste , sería o barrio de Moratalaz, mentres crecían Entrevías e o Pozo do Tío Raimundo máis ao Sueste. As súas pescudas poden estenderse ao sucedido, a diversa escala, desde antes de 1953 en case todas as capitais de provincia. Ás súas periferias, na medida en que crecían a industrialización e os servizos, foron chegando familias que viviran a subsistencia rural. Esas mesmas familias, xa nos noventa, viron chegar xentes doutros países, atraídas por similares afáns de mellora das súas vidas.

A urbanización crecente do país coincidía cos anos do desenvolvismo, en que a americanización de España, internacionalizaba os seus asuntos na ONU e a OCDE, e facilitaba as políticas USA para Europa e o Mediterráneo. O que contan Marcel Barrena e José Luis Guerin, sen ser exclusivo da contorna do Besós, é metáfora do que pasou en moitos outros lugares de España. Torrebaró e Vallbona non son unha illa florida entre raíles de ferrocarril ou no medio da nada, senón restos colaterais do esquema desarrollista que primou desde 1953 no imaxinario colectivo de variados grupos non só españois, senón tamén noutros de variado perfil cultural. Atrapados todos ata o presente -cando as Rodalíes e a Ave pasan impertérritos por aqueles viais con dubidosa sorte-, contemplan como se seguen reestruturando os seus espazos de outrora para adaptarse mellor a expansións  que se programan desde os centros urbanos e económicos, pillen a quen pille por medio. A reiterada reestruturación destas periferias -e non das da xente ben e as súas leiras de recreo- fala de como os habitantes de escaso ou nulo poder na xerarquía social facilita que as reformas urbanísticas posteriores apenas tivesen en conta que puidese ser unha vida máis ou menos feliz en esquinas residuais da marxinalidade, un gran documento, con todo, do que puido ser e non foi o soño de moitas persoas. Venos agora sometidos á administrativa indiferenza de recualificacións de terreos, e aburridos tipos de vivendas emerxidas despois.

Barrios, escola e IA

En ambas as películas tamén se fala de escola e, un pouco, do que nela sucede. A de Torrebaró, xorde da determinación que se impuxeron desde mediados dos anos sesenta ata avanzados os anos setenta –os da LGE de Villar Palasí- as asociacións veciñais, en que persoas como a protagonista Carmé Vilá -que pasara  por un convento antes de ¡ comprometerse na alfabetización das mulleres e nenos que chegaban alí- tiveron un relevante papel vertebrador. A educación en Vallbona corresponde á universalización oficial da escolaridade, en que fillos e fillas de inmigrantes ucraínos súmanse a plurais capas de migrantes anteriores. Situacións de bulliyng  e desprezo supremacista cóanse nas conversacións das adolescentes como algo que torce a sa convivencia que, a pesar da diversidade de procedencias dos veciños, parece que –na memoria dos maiores- nunca existise: todos estrañan a axuda mutua, a unión colaborativa contra canto burlaba a súa dignidade.

A transición cronolóxica entre o que sucede nunha e outra película fai ver que, as carencias que había en ambos os espazos semiurbanos -veciños e con similares orixes e configuración-, difiren aínda que integren unha mesma historia de esperanza. Agora ben, se o entrevisto en ambas  quere lerse desde as esixencias que, no momento actual, exponse para que o alumnado teña un recordo valioso do seu paso polo sistema educativo, universal e obrigatorio, parece claro que a mera escolarización -sen unha educación digna- non satisfai esta aspiración. Doutra banda, habería que ter en conta que lembrar o pasado sen atender a como se transformou sen corrixir as carencias que tivese, queda en algo museístico, moi apto para a turistificación pero inválido para seguir traballando en darlle sentido á obrigatoriedade da escola ata os 16 anos. Se, ademais, manipúlase o pasado culpándoo dos novos problemas sobrevindos, desprézase o esforzo de quen traballou duramente en que fose mellor e, así mesmo, o de quen non perdesen o afán polas utopías soñadas naquelas etapas.

Quen vise estas dúas cintas podería comprobar como, tamén en espazos marxinais, a escola transpira conexión con canto acontece na súa contorna. A súa función democrática ante o alumnado esixe, de modo especial en distritos urbanísticos desas características, recursos e docentes ocupados en capacitalos para decatarse e participar autonomamente, como cidadáns responsables, no que sucede. Ese dereito , contravido tantas veces cos grupos sociais máis débiles, ten nos dispositivos dixitais -principalmente móbiles e tabletas-, un reto que, se non se atende, pode impedilo. A oferta que diversas plataformas tecnolóxicas fan a nenos e adolescentes de programas, relatos e xogos, ao dispor de calquera usuario, fai que poidan “matar o tempo” acelerando as súas neuronas ante calquera ruindade para dicir “gústame ”. No canto de axudar a qu  constrúan un futuro digno, eses mecanismos dixitais iniciaron, alleos aos menores, un competitivo baile coa escola que pode marxinala totalmente. É, por tanto, gran obrigación de quen rexe as políticas escolares que, consonte a Fiscalía Xeral do Estado, prime o dereito dos nenos e nenas a crecer nunha contorna segura, e que lles mereza realmente a pena a protección e coidado que reciben na súa escola ou colexio.

TEMAS: Dereito á educación.- Universalidade educativa.- Plataformas dixitais.- Educación crítica.- Políticas e recursos escolares.

MMC (17.02.2026)