NON AO PECHE DO IES PORTOVELLO: A guerra de papá non terminou, continúa.

21 feb 2026

A guerra de papá non terminou, continúa.

Nas preocupacións dos fillos e netos, prolónganse as loitas dos pais e, tamén, as dos pais de moitos deles.

Confundir ou negar a memoria histórica contribúe a que as conexións que puidese establecer co presente faciliten comprender a continuidade estrutural de dinámicas que permaneceron intactas. Por iso terxivérsase tamén a Historia; non sexa que se expoñan esixencias de cambios acordes co que, en xustiza, son dereitos esixibles, mesmo, por nenos e nenas. Ramón Mercero estreou en 1977 A guerra de papá, película inspirada no príncipe destronado, novela que Delibes escribira catro anos antes. Aquela guerra continúa e, tamén, a secuencia de causas e efectos doutras desde a de “a independencia” en 1808 e os interminables contubernios, encontróns e golpes de estado que seguiron. Antes da guerra de papá, xeracións anteriores pelexaran para cambiar unha sacrosanta lei de propiedade privada, cuxo cuestionamiento mudaría as súas vidas. Ata 1882, na “cultura europea” –e española-, unha curta caridade cortocircuitaba todo movemento a favor da xustiza en salarios e condicións laborais. Máis tardou aínda o dereito ao voto, sobre todo o das mulleres, e cando se logrou, apenas houbo tempo para que se asentase unha mínima igualdade de dereitos e liberdades. O acceso de todos a un tempo educación común correu igual sorte: a CE31 tentouno, pero outra Guerra Civil, e unha Ditadura de 40 anos, fixeron retroceder aquel proxecto ata tal punto, que -aínda que chegase ao BOE/BOE a súa universalidade- aínda non se xeneralizou en todos os centros escolares unha democracia educadora plena, respectuosa cos dereitos e liberdades comúns. Case ao comezo dun guerracivilismo cultural -físico en tantas ocasións- que tamén Goya denunciou, Blanco White, exiliado en Londres, dixera que sería inacabable. Guerreando como inimigos, dun lado seguían un plan que o Ceo inspiraría como Cruzada para expulsar os males de España e, do outro, os supostos traidores ao seu “Ser” que, tras o oco de 1931 a 1936, tardarían en ver que o Estado trataría de modernizarse.

Banano. Manolo Lanchas, 2025.

Despois de “a Vitoria”, os libros de texto dunha das dúas Españas, e en particular as Enciclopedias de 2º Grao, reiteraron a sucesivas xeracións escolares o seu exclusivo canon narrativo hierocrático. A súa intensidade sempre estivo nos “programas” das “reformas escolares”, e a maioría dos nados entre os anos corenta e setenta tardou en decatarse do que lles pasara aos seus pais. Despois de aprender a ler entre liñas, a base de destapar o silencio e a indiferenza equidistante que dominaba a maioría de novelas, contos, películas e fotografías a que tiñan acceso, empezaron a sentirse incómodos en moitas conversacións. Intuían o que había tras os Fillos da ira, que Dámaso Alonso iniciara en 1944 dicindo que ”Madrid é unha cidade de máis dun millón de cadáveres (segundo as últimas estatísticas)” e a Guerra dos seus proxenitores non os abandonaría. Mesmo despois de 1978, moitos docentes non tardaron en volver vivir nos seus centros, como “normal”, o problemático de levar á aula os seus descubrimentos. Nesta “cultura escolar”, asentada coas “Humanidades” de Esperanza Aguirre, o saber histórico non difería do que Pemán e o Instituto España configuraran . Da súa efectividade nos educandos do século XXI -especialmente desde e currículo de Historia de España-, dan fe as enquisas de outubro-25, en que un 21% estrañaba unha España preconstitucional non vivida. Proseguen, ademais, modos de impedir unha educación moderna, coherente en pedagoxías que, apartidistas e respectuosas cos dereitos educativos de todos, contrastase o que acontece. Docentes comprometidos en analizar deste xeito na aula asuntos e feitos perturbadores dos Dereitos Humanos -como o xenocidio de Palestina- están no panóptico dalgunhas consellerías autonómicas..

O Cabalo de Troia

A un conflitivo pasado educativo, non superado, superponse que nenos e adolescentes, entretidos co que ven en tabletas e dispositivos dixitais, non teñan tempo nin ganas para aprender a discriminar o verdadeiro do falso. Os señores destas plataformas procuran a súa divertida adicción a programas en que lles coan como debe ser a convivencia no mundo, e rendibilizan o seu negocio. Esta “cultura dixital” é o gran Cabalo de Troia actual, tan importante ou máis que os preceptos dunha Economía colonizadora da produción e distribución de bens. Salvo Laoconte e Casandra -que viron o engano-, os demais troianos pensaron que era un signo de paz e concordia. Entre os cómplices da trampa visual están quen entende que Economía e Educación son campos que non se interfereren , e que os problemas de Economía se corrixen con medidas económicas. Pero debe ser ad calendas graecas, pois nin din cando será, nin lles preocupa que carencias, como o “fracaso escolar” que afecta en España a máis dun millón de nenos excluídos por pobreza, sen outra Política económica reproduza a Economía política que Adam Smith expresou en 1764, na riqueza das Nacións. Non cren estar a ser tan curtos como o reformismo que lles precedeu, sempre contraditorio entre as xustificacións das leis educativas e os recursos dispostos para executalas en medios e formación docente

A guerra de papá logrou, desde a CE78, avances neste e noutros sectores da vida pública, ata que unha serie de crise trouxo consigo desafeccións contrarias ao optimismo que, entre mil dificultades, fora palpable desde os anos oitenta a noventa . Aos poucos -e máis desde o Tamayazo de 2003-, as vellas estruturas de poder restableceron unha desgana rutineira e un desafecto indiferente nos sectores con menos recursos, os máis propensos ao “abandono escolar”. A partir de 2013 escalaron as clases medias, onde propiciaron –como en EEUU e outras partes de Europa- que aflorasen a regresividade política e os grupos ultras. Ás novas xeracións, no canto de explicarlles como os consorcios estruturais de poder lles dificultan a vida, estáselles ensinando, por exemplo, que as pensións dos maiores teñen a culpa do seu malestar, igual que, desde a Reforma do Ensino Medio, de 1938 , se lle dicía á reducida clase media que, para “estudar”, había que pasar por colexios privados. O seu descontentadizo dereito ao voto condicionará a vida dos case 50 millóns de españois, dos que 1/5 naceu fóra. Se lle cren as patrañas que fan circular polas Redes, o liberalismo antisistema poñerá en risco a democracia alcanzada. Mantela e mellorala esixe aos fillos proseguir as guerras de papá e os avós, con potencial económico, e sen controlan os algoritmos dixitais. A súa paz e benestar perigan se non se ocupan das narrativas transmitidas de maneira facilona por plataformas, aparentemente gratuítas -como a de que o CO2 non mata, e formas diversas de machismo, supremacismo e fascismo. O seu atractivo para críos e crías incapaces de procesar outra información é grande e, se a súa educación escolar é indiferente aos abusos a que se presten os algoritmos electrónicos, esta frauta de Hamelyn afundirá a escola e o sistema democrático.