Ten vantaxes o "medio facer"?

O acontecido en Finlandia non é indiferente para o que poida pasar nas eleccións españolas: pronto pode parecer moi moderno ser retrógrado.

Xuvenal (60 d. C.-128), fustigador da sociedade romana a finais do século primeiro da era cristiá, escribiu, na primeira das sátiras que lle sobreviviron, se sempre sería “un mero oínte”. Considerando unha “ultraxe” algunhas das comedias e elexías de carácter gloriosamente épico que lle obrigaban a ler, lamentábase de que lle fixesen perder o tempo con propostas que, á primeira, resultaban ocas e encubrían mil xeitos de hipocrisía e corrupción. A continuación, degraaba mil historias polas que cabía desesperar de tanta fraude e dos que se prestaban a escribir plaxiando alusións ás fazañas dos deuses para encubrir os desmáns dos que os subornaban.

Xuvenilidade apresurada

Logo de case dous mil anos, a inventiva segue empeñada na aparencia de comedia. Institucións preciadas encargan aos seus comunicadores similares artificios aos que denunciaba Xuvenal, para promover un prestixio non sempre consistente. Nun momento como este, previo a unha secuencia electoral importante, os malos modos, curtas análises e rifas propostas que se están presentando aos electores, non están exentos de interese demostrativo en reiterar ocultación de despropósitos, desvío de atención e xeración de simpatías votantes a conta da ignorancia e calculada interferencia de fachendas chulescas. A dura imaxe de Notre Dáme en lapas, con algún dos arreglos de Viollet-lle-Duc polo chan, provoca agora, de novo, un debate nunca resolto sobre do que, como e ata onde restaurar, cando nos últimos 175 anos variaron tanto os conceptos a preservar nestes traballos. Dubitativa tamén entre o vello e o novo, a imaxe desta campaña electoral é mixta; non do todo nova polo problemática, maleducada e regresiva, é probable que desate entusiasmos nos seus deseñadores, pero deixa en desolación a cantos quixesen un debate de ideas coherente e menos emocional. Poida que á mocidade dos e as contendentes nesta pelexa lles falte rodaxe ou poida que lles insuflaran, cun mal apresa arte de ter sempre razón -que espantaría a máis dun sofista-, ante todo o afán demostrativo que movía aos conversos. O que predomina é un exceso de apaixoamento conservador por encima de calquera renovación modernizadora.

Chaman a atención as actitudes e ideas con que xogan ante as cámaras estes candidatos e candidatas. Miradas no medio ou longo prazo, máis aló da estrita actualidade que coloree unha última hora, mostran continuidades do pasado, cando non regresións fortes respecto das urxencias deste presente. Algo cabe aprender deste descubrimento, en liña coa moi lenta progresión histórica dalgunhas ideas e posicionamientos na aceptación social ata a normalización legal. Tanto inquietaba a Mariano José de Larra que, en 1834, opinando sobre as vantaxes “do medio facer”, concluía que “o que imos facer o ano 34” -porque eu creo que imos facer” algo fixemos de primeiras o ano nove, ou o 14 ou o 20- [tres datas relevantes do XIX para o liberalismo democrático], que fariamos o 34? Ser felices? Brava ocupación! [?] Espantosa perspectiva! Máis sabios, pola contra, nós deixamos sempre algo por facer para mañá. Nós deixamos as cousas algo escuras para podelas aclarar mañá. Ai daquel día en que non haxa nada que facer, en que non haxa nada que aclarar?. En xaneiro de 1835, mentres se afundía o ano anterior, diría: “Prepareime a ver no próximo e naciente 1835 unha segunda edición dos erros de 1834. Oxalá que a experiencia desminta o meu funesto prognóstico”.

Mobilidade inmóbil

A cuestión é que son tantas e tan importantes as demandas que suscita o agora; tan crecente é o narcisismo que impón o consumismo en que nos movemos, cos seus cánones de individualismo descortés con cantos poidan ser os nosos semellantes; tan a desmán quedan as esixencias dos Dereitos Humanos e Sociais e tan repetitivamente simplóna é a panacea que tralo tecnolóxico  se nos coa , que se nos pasan cuestións esenciais para a nosa convivencia, mentres continúan vivos, tan inquietantemente continuistas como noutras épocas, fondos de armario de difícil modernización.

Tómese como referente unha institución como a Igrexa católica que, independentemente dos acentuados procesos de secularización, segue tendo en España gran peso específico en decisións da alta política. O seu vaivén argumental en dous aspectos vinculados ás cuestións sexuais como a pederastia e a homosexualidade, ademais do seu valor penal, ten enorme interese paraentender o dobre ou triplo xogo en que pode estar enredado o seu discurso supuestamente renovador, ao que uns se pliegan segundo sopre de Roma, e outros procuran que non se altere o lado máis pechado e, ata, ultraconservador. No medio dese escorregadoiro -en que oficialmente nunca están-, para desenvolver como “sociedade perfecta” a Divini illius Magistri coma se nada acontecese desde 1929 -nin transcorresen 80 anos de relacións dun pouco amortecido nacionalcatolicismo co Estado español-, aí segue comandando a maior parte do 32,7% do sector privado-concertado da educación escolar en España. Nin se moverán os Acordos coa Santa Sé -como se rumoreara hai algún tempo- nin, segundo din os programas políticos de última fornada, tampouco parece que vaia a moverse o que neste ámbito da igualdade educativa reclaman moitos. Neste aspecto -e non o único- a Lexislatura que se inicie despois do 28A seguirá sendo, como ata agora, prolongación retardada do Antigo Réxime, das frustracións en que se debateu a España de Larra -entre carlismo e modernización razoable-, das imposicións franquistas e dunha Transición que aínda ten moitos asuntos pendentes, retardataria, como outrora, de aspectos relevantes da vida cidadá, aínda que para algunhas persoas poida ser de interese. 

Choiva de pedras

Pasaron case dous mil anos, e a maioría dos nosos políticos parecen estar seguindo a un tempo este exemplo e o consello de Larra en canto a “cousas a medio facer” para educarnos. Cos seus memes e ocorrencias imitan aos creadores de monólogos e adoptan posturas de toureiro, tractorista, moteiro, cofrade, ou reconquistador do que contaba a Enciclopedia Álvarez. Quédanlles uns días de pasarela para poñerse en vea de superheroes/ínas ou vendedores/as de algo, mentres intentan sintonizar con algunha lonxanía cultural venerable. Pero o aura levemente utópica que puido ter 1978 empeza a estar cada vez máis afastada da realidade. Gritan en exceso -coma se os cidadáns fósemos culpables- e, canto máis mentan as esencias patrias ou se poñen en plan ofendido, máis sabemos que nos falan dos trucos do diñeiro para soster o statu quo. Namentres, a moitos posibles votantes, ofuscados como Xuvenal por non ser capaces de “apartar a néboa do erro e distinguir entre os bens verdadeiros e os seus opostos”, impónselles o que deixou dito na sátira nº 13: “Se diviso un home extraordinario e xusto, comparo tal portento cun neno de dous corpos, co achado asombroso de peixes baixo o arado…, e me angustio coma se caese unha choiva de pedras ou un enxame de abellas colgase en longo racimo baixo o beirado”.

TEMAS: Eleccións 2019. 28A. Modernidade e tradicionalismo. Mariano José de Larra. Xuvenal.

Manuel Menor Currás

Madrid, 17.04.2019

Urbanidade, respecto institucional e espazos escolares

O magreo e a desregulación impiden casar a liberdade e igualdade exixibles en escolas e colexios: un problema serio para a convivencia de todos.

En EEUU, despois do éxito do MeToo (Eu tamén), a urbanidade política exixe un autocontrol maior que o que estivo vixente. Pódese ver nas dúbidas de Joe Biden para o liderado demócrata, xurdidas de acusacións sobre o espazo de respecto que ha de existir no trato. No uso relacional do espazo, coa nosa proximidade ou distancia, dicímoslles aos e ás demais como nos importan; podemos indicar dominio, asoballamento e negación ou, como demanda o dereito en igualdade, todo o contrario. Se a linguaxe corporal é capaz de falar do libre desenvolvemento da alteridade ou, máis ben, dunha incómoda e ata noxenta vontade de impoñerse, a xestualidade ha de expresar con claridade as actitudes profundas de atención, distantes de canto suxira misoxinia ou minusvaloración.

Espazos vitais

Libros de urbanidade como o de Erasmo de Rotterdam, De civilitate morum puerilium(1530), prescribiron a cortesía a seguir no espazo da interrelación próxima. Sen esa tregua de civilidade, multitude de decisións políticas serviran de escusa aos máis fortes para impoñer o seu dominio, sempre acurtando sitio aos máis débiles. De “espazo vital” foi o expansionismo nazi: o irredentismo alemán víñao reclamando desde antes da I GM e acabaría provocando a II. Máis preto, entre as razóns de que moitas aldeas se sigan despooando, en áreas minifundistas tiveron moito que ver as condicións de trato que os poucos propietarios de “casas grandes” impoñían. Advertíase cando, para sobrevivir, un minipropietario tiña que abaixarse ante elas servíndoas e endebedándose para comer ou emigrar. En Cousas da vida, Castelao fíxose eco dos conflitos latentes nesas relacións do rural galego, cando aínda tiñan plena vixencia os foros.

Baleirada a España rural, a maioría dos enfrontamentos por un espazo vital están hoxe nas historias urbanas. É o caso, de aparencia superficial, que mostran os modos de conducir coche os que, empeñados en demostrar algunha superioridade, aprópianse en exclusiva do espazo viario alleo, ata, ás normas de tráfico. Súmanselles os usuarios de bicis, patinetes e motos que, en sitios insospeitados como as beirarrúas, complican a tranquilidade de cidadáns distraídos no seu deambular urbano. A este abuso dos espazos de todos, hase de engadir, por outra banda, o control que algúns exercen impoñendo, por supostos motivos de prestancia e dignidade, distancias con prezos distintivos, alusivos a categoría, estrato, sexo ou clase social. Aí están -entre moitas outras situacións- as diferenzas de localidades de múltiples espectáculos. Nisto -como en canto configura o noso mundo relacional-, o mercado é a suposta man invisible que arrola a fondo as nosas vidas. Determina o tipo de barrio en que se vive, a casa en que se pode vivir e os lugares por onde decorre a vida: o colexio ou a escola, os ambientes culturais que se frecuentan ou que nunca se pisarán, e as prestacións con que a educación, a sanidade, a alimentación, o lecer ou a mobilidade nos diferencia. Todo o cal alcanza a sintetizarse nos datos da esperanza de vida que, en cidades como Madrid ou Barcelona, ofrece distancias significativas dunhas a outras áreas. Para algúns sociólogos, unha hipotética “diagonal” madrileña, que divide a cidade do NW ao SE, marcaría as profundas diferenzas dos que nazan e medren a unha ou outra beira.

Distinción 

As consecuencias deste horizonte vital -en que o predominante é o cheiro a diñeiro- non pasan desapercibidas. Nunha novela urbana de John Berger, King, un can omnipresente no vagabundeo dos seus amigos marxinais, testemuña a diferenza nun episodio central en que se achegan a xente ben:” O odio que os fortes senten cara aos débiles en canto os débiles se achegan máis da conta é algo particularmente humano; non sucede entre os animais. Entre os humanos hai unha distancia que ha de ser respectada, e cando non o é, é o forte, non o débil, quen o sente como unha afronta, e da afronta xorde u odio. Ao sentir o odio do dono do iate, oubeei” (Madrid: Alfaguara,1999, páx.31 trad.).

De inmediato, o peso do código postal, a xenealoxía familiar ou as rendas patrimoniais vanse substanciando en dobrez do comportamento moral ao compás do noso tránsito por escenarios tan diferenciados, xerarquizados e interiorizados. Padécena ao noso lado, entre outras e outros, as empregadas de fogar, herdeiras das antigas serventas e criadas que -como a Nina de Misericordia-, seguen marxinais e explotadas, pese a ser con frecuencia “personaxes únicos” -como dixo María Zambrano deste personaxe galdosiano- na vida de moitas familias. Esas distancias sociais, coa súa aprendizaxe e proxección sobre o espazo vivido, son tales que deron relevancia a unha corrente analítica e pedagóxica coñecida como Xeografía da percepción. Noutras moitas escalas, dan pé á construción de cartografías sociais, con códigos en que se distinguen o rural e o urbano, o central e o periférico, o arriba e abaixo, como espazos a miúdo enfrontados sobre os que pivota decisivamente a globalización.

Espazos educadores 

Na medida en que todos estes planos condicionan a convivencia, non é indiferente, xa que logo, tratar de saber ata que punto o control social do espazo prosegue suxeito á violencia simbólica dos que -en democracia- detentan o poder e tratan de abusar del: en que proporción o noso sistema educativo contribúa a que esa tensión se amortigüe en igualdade, ou se acentúe en desigualdade, é de importancia en vésperas de eleccións, ou de que modo se pretende que elimine a visibilidade das violencias existentes. Todas as cidades son educadoras, e todos os patios de recreo e todas as aulas sono, pero non sempre do modo máis conveniente ao ben común, como, por desgraza, saben as que sufriron a “mandas” en plan de cohesionarse grupalmente. 

Pese ao pouco entusiasmo que susciten as hiperbólicas mensaxes de campaña electoral, é necesario preguntarse se non conviría corrixir unha estrutura do sistema educativo que sostivo a diferencialidade dos espazos escolares desde a Lei Moyano. Logo de 162 anos, o curso próximo pode empezar case idéntico aos anteriores logo destes dez meses de palabras. Escola, colexio e instituto seguen moi diferenciados. Baixo a formalidade de currículos aparentemente idénticos, hai idearios particulares, selección do alumnado, sostenimiento das diferenzas culturais e económicas de entrada, xeradores de hábitos e afectos distintivos que obstaculizan unha civilidade e corresponsabilidade común. A “libre elección de centro”, promovida por Friedman (1912-2006) en O roldo Estado na Educación, xustificou formas novas de selección e exclusividade que se han sobreimpoñeron ás que traiamos do século XIX. De momento, o 32,7% do sistema -segundo promedio das distintas etapas educativas- xa está privatizado e, polo que propoñen -ou consenten- os líderes de partidos importantes, émulos dos Chicago Boys dos anos setenta, a febre dos cheques educativos segundo preferencias familiares contribuirá a que as redes de ensino privado e concertada sigan in crescendo. 

Outra educación

Se non se convencen os votantes do risco que é para a convivencia alimentar desde idades temperás a diferenza grupal, o seu crecemento será a función “social” que os neoliberais hispanos queren elevar a categoría. Hai moita hipocrisía displicente nisto. No canto de escandalizarse do vicio da segregación implícita que supoñen redes educativas desiguais -para que os selectos se illen sen mestura social-, fínxese que todo vai ben pese ás dificultades que se poñen a moitos centros e ao peso diferencial dos recortes no ensino público. E coma se non pasase nada detraéndolles recursos para negocios privados, o “fracaso” e o abandono escolar -entre outras cousas- seguen a ritmos nada europeos e focalizados socialmente nos estratos sociais máis débiles.

Similarmente á cortesía que frea o liderado demócrata de Joe Bilden, debería render o respecto coidadoso dos espazos escolares. Só será posible outra educación cando os nosos representantes, no canto de falar delacon parva ignorancia, a poñan no centro das súas preocupacións polo benestar, e exista unha escola pública forte, de todos e para todos. Propugnada por J.Pedro Varela para Uruguai no último terzo do XIX, é a única capaz de facer que sintamos como propia a España común en que vivimos.

TEMAS: Neoliberalismo. Redes educativas desiguais. Igualdade de trato. Escola pública. Distinción social. Programas electorais.

Manuel Menor Currás

Madrid,10.04.2019

Pasado borroso e vulnerabilidade nun presente incerto

Se os electores non urxen unha ética común, e un sistema educativo construído desde ela, aviados imos co que indican os abusos e desregulacións latentes do Estado. 

Os profesores de Sociais -os de Historia en particular- xa poden reconsiderar o seu quefacer docente. A teor do que se oe nos últimos tempos sobre os neanderthales, a conquista de Granada, os abusos reconquistadores sobre musulmáns residuais logo de 1492 ou como deban arrepentirse os viquingos das súas incursións en Galicia entre os séculos IX ao XIII, non parece que sirva de moito esta suposta aprendizaxe escolar. Esa febre revisionista do pasado, florecente tamén en México -e noutras áreas americanas- está poñendo en solfa todo o investigado ata o presente e pregoa, a un tempo, que a ligazón de responsabilidades entre épocas e persoas actuais coas doutros tempos viría ser tan primitiva e tribal como na Prehistoria. 

Historias ucrónicas

Se a liberdade de prensa está en mans dos seus amos, o ensino dunha Historia coherente coa investigación rigorosa tamén está en perigo. Entre manipuladores interesados en desviar a atención de moitos asuntos e atrevidos prestos a usar a Wikipedia contra quen se lles poña diante, os referentes históricos úsanse como un divertimento aleatorio, de opinións excitantes para distraer o duro presente. Esa posibilidade aumenta se se advirte que a Historia Contemporánea, e máis o acontecido desde o I GM, é unha penitencia para moitos ensinantes que deben tratar cuestións inmediatas aos anos 30. Por medo a que os tachen de “adotrinadores” ou cousas peores, a ignorancia sobre a “Historia actual2”é preocupante. Cando se cumpren 80 anos da nosa última Guerra Civil, o que máis propagan os medios apenas altera o que dicía a Enciclopedia Álvarez e, como comprobou fai tres anos Fernando Hernández, a bagaxe con que moitos licenciados chegan aos másteres de profesorado é penosa. 

Moi coherente todo iso co que nestes anos transcendeu á propósito de teses, graos e posgraos impartidos en universidades de que se beneficiaron algúns privilexiados, ou co desmantelamento programado para as públicas. Canto hipoteticamente decidan para cualificar a creación e difusión de coñecemento, virá lastrado de carencia de autoridade. É pracenteiro, e socialmente máis proveitoso, o que miradas como a de Teófanes Egido procuraron transmitir ao seu alumnado nunha froitífera docencia. (Grazas, mestre!). Pero é nula a utilidade que, para reciclaxe ética, puidese ter unha antoloxía das ocorrencias de que adoitan facer gala conspicuas personalidades. As brincadeiras que procrean, similares en todas partes, amosan que a súa proximidade ao poder seguiraos escudando para eximirse de todo “esforzó” por saber de que están falando cando usan a Historia para enfrontamentos sectarios. Recordan aquela falsa pelexa de Esperanza Aguirre polas Humanidades en 1997? Desafortunadamente, seguirán no seu labirinto, aínda que sen dúbida -como indicou o senador Olóriz- “necesitamos menos toureiros e máis científicos” e, con estes, bos coñecedores dos problemas educativos, que se responsabilicen de atopar algunha solución ao fatuo exhibicionismo. 

Falsas rixideces

Canto máis en campaña -e con lemas moi discutibles- máis mágoa dá que moitos candidatos non sexan exemplares no uso serio dos saberes. Pese aos prexuízios que aceptan por tradición, ambiente familiar, clase social ou compadreo con poderes máis altos que o seu, din ser neutrais e, con tal bagaxe, nunca decidirán para todos. Tampouco defenderán -como debería ser a súa obrigación democrática- unha ética laica, como esixe a convivencia intercultural. Cando se sintan presionados por titorías como as que a xerarquía católica tratou sempre de imprimir á política española, acatarán a obediencia debida. Sáennos caros, pero poida que sexa este o sentido primordial dos colexios privados ou, no seu lugar, dese 32,7 % de concertados existentes no noso sistema educativo en virtude do suposto pacto escolar de 1977 no artigo 27CE.

O valor que Durkheim confería aos que se comprometeron cos cambios da Revolución Francesa, radicaba en que “onde as vellas tradicións relixiosas, políticas e xurídicas, mantiveron a súa rixidez e autoridade, frearon calquera atisbo de cambio e, precisamente por isto, preveñen o espertar da reflexión”. Meritorio era que abriran o camiño a pensar que as cousas podían ser de modo distinto a como foran, a poder preguntarse como poderían e deberían ser e, por suposto, que se habería de cambiar nunha configuración xusta das relacións sociais, produtivas ou políticas. Vale para a educación -e a política- na incerteza actual: se non induce a reflexionar sobre os problemas que temos, a pasiva aquiescencia deixará que as rutinas prosigan e que se decante un mundo máis perigoso. Ao ritmo que imos, cos medios do Estado a disposición de iluminados doutrinarios trampulleiros, ata logros como o que fixo que os Dereitos Humanos (en 1948) poidan pautar unha ética universal para un mundo secularizado volverán ser vistos como rémora polos violentos que logren, pola forza, rexer os asuntos comúns.

A España baleirada

A Terra pasa xa factura pola irresponsabilidade dos humanos por non considerala un ben común, ao que os demais deben soxulgarse. E tamén nisto políticos e ensinantes haberán de situarse. Cando os partidarios da “Xeografía crítica” -Harvey, Lacoste, ou Capel, entre outros- empezaron a difundir as súas hipóteses e metodoloxías, considerouse que “adoutrinaban” ao alumnado. Empeñábanse en cruzar informacións políticas e económicas para clarificar como o aproveitamento indiscriminado de recursos naturais xeraba “paisaxes” que nunca se publicitarían nos paquetes turísticos. As alertas polas colonizacións atoladas, polo aloucado turismo ou as talles salvaxes, os monocultivos industriais e as estabulacións forzadas, cos consiguintes desprazamentos de poboación, miserias e fames negras provocadas por rupturas radicais coas tradicións culturais de cada territorio e, ás veces, sen ter en conta sequera as mínimas esixencias físicas, eran para o desarrollismo dominante unha ofensa provocadora inspirada en intereses “pailáns”. Poucos daqueles ensinos, que esforzados profesores pioneiros desenvolveron nas súas aulas desde os anos setenta, caeron en terreo propicio para alterar o curso dos acontecementos e, sen esa masa crítica, os abusos urbanísticos e os plans estratéxicos de intercambio e transporte medraron desintegrando o territorio. A Xeografía oficial, en todo caso, serviu de pouco, e Google Maps acabaraa enterrando se soamente vai seguir repetindo canto ordene o poder instituído. 

E máis vulnerabilidade

Por iso é sorprendente que a imaxe -hiperrealista- dunha “España baleira” estea destapando miles de expertos agora que tan só un residual 9% de españois vive no 77% do territorio. A dispoñibilidade de recursos naturais -cun cambio climático imparable e potente mutación nos ecosistemas- acúrtase, pero non vai ser fácil que recoñezan o oportunismo de moitos arbitrismos simplistas en vésperas electorais. No entanto, esta inusual preocupación polos resistentes que reclaman atención á riqueza rural e á súa propia sustentabilidade -en igualdade cos urbanitas-, poderá ser de interese. Oxalá que na próxima lexislatura esta área de vulnerabilidade sirva, como lle gustaba dicir ao sociólogo crítico Robert Castel, para evaluar a calidade dos representantes políticos no Parlamento ou desde o Goberno! Estean pendentes os seus votantes de se se ocupan de “o social” destas reclamacións ou as deixan medio protexidas, pouco reguladas ou precariamente residuais, a mercede da Natureza inclemente e dalgunha caridade ou beneficencia particular.

TEMAS: Cuestión social. España baleirada. Historias falsas. Xeografía acrítica. Coñecemento estéril. Arbitrismo autoritario. Ética para un mundo secular.

Manuel Menor Currás

Madrid, 03.04.2019

A lei Celáa, a X do IRPF e os concertos educativos

O proxecto de Lei escolar do PSOE pretende erradicar algúns principios organizativos da LOMCE, pero deixa intacto o núcleo dos desacordos educativos.

Estamos en campaña electoral nun momento de gran incerteza política e non é raro volver oír, cando xa nos urxen co IRPF, de grupúsculos con moitísimo poder. Como queira que os colexios concertados tamén entraron en campaña para reafirmar as súas cotas de fidelizados, cabe referirse a dous entes poderosos nese e noutros procesos: a Igrexa católica -que, segundo estuda Ángel Munárriz, podería chamarse Igrexa. S.A.- e os empresarios que viron no ensino un sector de crecente interese rendible a pouco que se amplíen subvencións, concertos e deducións fiscais.

As raíces históricas

O que denominamos Igrexa abarca un conglomerado de institucións, organizacións e crentes con diversas tendencias, xenericamente en sintonía co Vaticano. A súa atención ao mundo educativo vén dunha historia potenciada desde o século IV, cando a querencia do poder político romano facilitou aos seus xerarcas controlar o valor simbólico de mestres da verdade e propagar esa unicidade contra toda heterodoxia discrepante. O recursos para a apoloxía desa razón vital procederon de dúas vías complementarias: os pobres como escusa para recibir exestionar donativos, e a morte como razón relixiosa -subxacente a moitos rituais desde as orixes da humanidade- fundante da súa existencia. De ambas fluíron as esmolas e legados fundacionais que alimentaron os feudos monásticos e episcopais desde os albores medievais. Son un precedente de fundacións dalgúns colexios privados?
A desamortización das propiedades que ampararan á Igrexa antes de 1789 coincidiu coa preocupación por democratizar o dereito á educación. A necesidade de achegar recursos fixo que abrise a súa presenza educadora a sectores da burguesía e, ata, do mundo obreiro. Ao desenvolver para eses segmentos iniciativas diferenciadas e reactualizar organizacións que, como os xesuítas, naceran principalmente para os fillos da nobreza, o resultado foi unha gran variedade, máis prolífica desde a Rerum novarum en 1891 como aliada na xestión da caridade para frear canto, desde “a cuestión social”, puidese poñer en perigo a orde instituída. En España, o apoio vaticano á lexitimidade de Isabel II fronte ao carlismo xa se saldou no Concordato de 1851. O Estado, entre outras cesións, subsidiaría a vixilancia eclesiástica para que non se ensinase nada -ata na Universidade- "que non fose de todo conforme á doutrina da relixión católica", e para censurar- canto puidese pervertir os ánimos dos fieis e corromper os costumes. O acordo facultou aos eclesiásticos para crear institucións docentes, e tanto a Lei de Instrución Pública, en 1857, como a Real Academia de Ciencias Morais e Políticas, inscribíronse nese circuíto en que se profesaba a confesionalidade do Estado e a unidade católica.

Pero desde que en 1905  se establecera en Francia unha clara separación de Igrexa e Estado, ademais de que en España creceron sobremanera os colexios católicos -que Canalejas tería que limitar en 1910-, se escenificaron desencontros especialmente virulentos con cantos como a ILE invocasen educar en liberdade. Como presaxiaban os últimos testemuños recolleitos por Yvonne Turin en: La educación y la escuela en España de 1874 a 1902 (Aguilar, 1967), irían a máis. Antes de que a II República intentase imitar a Francia, xa había unha verdadeira “guerra escolar”, que culminaría con depuracións de mestres, profesores e científicos, e que privaría a varias xeracións de bos docentes. O Concordato de 1953 -nun momento de enorme illamento internacional de España- reafirmou o poder educativo da Igrexa, e a ela foron a parar -segundo reivindicou Carrero Branco en 1972- uns 300.000 millóns de pesetas da época, cando nin sequera co desarrollismo había escola para todos. Eses recursos propiciaron que a Igrexa deses anos suplantara ao Estado como Magistra. Aqueles seminarios e conventos, ademais de multitude de colexios de distintas congregacións e parroquias -e do control que exerceu desde o Ministerio Nacional de Educación, o CSIC e os Departamentos universitarios- fundamentaron o potencial educativo actual da Igrexa, principalmente no sector privado e concertado, pero tamén no estritamente público coa presenza da súa catequese no currículum escolar.

O colexio e a escola

Os Acordos de 1976-79 déronlle cobertura a esa situación predemocrática. Legalizárona no art. 27CE e os seus posteriores desenvolvementos, entre eles os concertos educativos en 1985, cando a LODE garantiulle a provisión de recursos do Estado. Para xustificala, esgrimiuse durante un tempo a limitada capacidade do Estado para universalizar a extensión da educación ata os 14 anos. Pero, á marxe de que só fose medio verdade, ao lado católico non cesaron de incrementarse as demandas de apoios e concertos baixo unha suposta “función social” en competencia coa rede pública. Ademais, aínda que moitos concertos cumpriron o contrato pactado, noutros se institucionalizou un mundo separadamente con pretensión de que esa rede educativa, conceptualmente diferencial e destinatarios con niveis e proxección social acordes, sexa o eixe dun sistema, no que aos centros públicos correspondería un papel subsidiario. Igual que, ata case os anos setenta, sucedera coa escolarización escolar

Do arraigo desta tendencia selectiva, de pura demostración social, incentivada desde algunhas Consellerías autonómicas e consagrada en 2013 pola LOMCE, dá conta o crecemento de iniciativas. Hoxe, a rede de ensino privado e privada-concertada -un 35% do sistema educativo español, con diferenzas autonómicas, e segundo etapas educativas- aglutina emprendedores que disputan presenza significativa nese conxunto aos eclesiásticos. Grandes inversores internacionais ven propicio este mercado e os empresarios de Valencia queren que se mimetice a educación coas súas necesidades de negocio; igual que cando a Igrexa quería que se identificase cos seus supostos culturais.

A Lei Celáa

Esta historia pesa. As deixacións de diversa índole operadas neste terreo durante longo tempo contarán no voto das eleccións que se aveciñan. Polarizan posturas con supostos que, aínda intanxibles na etapa de Méndez de Vigo, dificultan necesarios acordos nas políticas educativas a que alude o primeiro dos 110 benintencionados compromisos electorais doPSOE. De feito, os intereses eclesiásticos seguen case intactos na segunda destas promesas, a proposta de lei para revertir a LOMCE, pese a que a España lle sae moi caro sostelos se, ademais da súa opacidade, téñense en conta as contías que, segundo Europa Laica,implican para, en definitiva, promover unha imaxe social particular, distorsionadora da igualdade laica de todos.

O clima é que, por moi favorables que resulten as eleccións para revisar este engranaxe ancorado no art. 27CE ou denunciar os Acordos co Vaticano, o centro e a dereita política española opoñeranse. Pero seguramente tamén o PSOE, se renovase a posibilidade de Goberno, seguirá ambiguo neste terreo da laicidade, en continuidade de sucesivas contradicións que acumulou desde 1982 entre palabra e obra. Antes que afrontalo en serio, entre as limitadas posibilidades do paso pola Moncloa nestes meses preferiron entreterse coa dubidosa exhumación do ditador. Mentres, nestes 110 compromisos, os Acordos seguen parasitando recursos do Estado para supostos fins sociais. Xa que logo, pese á crecente secularización, a situación política favorece que a xerarquía eclesiástica siga fagocitando o valor simbólico da educación, a sanidade e diversos xeitos de axuda social no uso de recursos públicos a beneficio da súa marca católica.

Ascensor social

En plena expansión neoliberal, esta imaxe debilita a dun Estado capaz de construír por si mesmo a harmonía cidadá. O desafío urxente parece que fora, máis ben, lograr pronto un Estado mínimo que, moi fráxil en case todo, só se ocupe da orde pública, o que favorece ás empresas do sector educativo privado e xera que, desde as autonomías, se incentiven dinámicas contrarias ao ensino público. Vótese ou non se vote, arriscado será non advertir, en cambio, que a mobilidade social estancouse. Os datos últimos da OCDE son inclementes para as expectativas dos que teñan ingresos baixos ou nin iso. Os fillos de pais traballadores teñen un 50% de posibilidades de seguir pertencendo a ese grupo en que habitualmente repiten as características de escolarización precaria, xusto ao revés dos fillos de quen meramente por ter estudos universitarios teñen un 48%máis de renda.
Se nestes anos, pois, aumentaron as desigualdades en recursos -incluído o acceso á educación como “ascensor social”-, o que esta recapitulación histórica suscita a todo votante interesado no futuro educativo, é que un proxecto de lei como o da promesa nº 2 do PSOE pretendendo reverter a LOMCE de raíz, non pode soslaiar que aporten os colexios concertados -con ou sen apoio da Igrexa xerárquica- na redución da inequidade. As boas intencións teóricas que poida ter ese texto restaranlle autoridade moral para que as Autonomías revisen, igualmente, o que estea pasando en centros da rede pública onde persisten estilos e cotas de selección e discriminación non moi distintas das consentidas nalgúns colexios da outra. De ningún modo -segundo a Teoría da Xustiza de John Rawls- poden compaxinarse no mesmo plano liberdade e igualdade educativas protexendo disparidades de trato por nacemento, razóns económicas ou capital cultural, que fagan improbable o éxito de moitos que acceden á escolarización obrigatoria. Ese é o reto segundo a ONU: o dereito á educación non se cumpre se non é inclusiva e non propicia a igualdade de oportunidades.

TEMAS: Mobilidad social. Inclusión educativa. Segregación social. Ensino concertado. Ensino público. Dereito á educación. Preocupación educativa da Igrexa.

Manuel Menor Currás

Madrid, 28.03.2019

Percepción actual del Museo del Prado entre los españoles

      El Salón del Prado y la iglesia de San Jerónimo. Eduardo Rosales. Hacia 1871. © Museo Nacional del Prado

Visitado solamente por un 62, 48%,  Velázquez sigue siendo en el imaginario colectivo el referente central del arte que alberga.

Muchos estudios de diverso tipo, pero en particular los de carácter sociológico, con sus estadísticas y encuestas, tienen poco que ver con lo que en origen fue la Sociología. En el que acaba de presentar el Museo del Prado, cuando ya han transcurrido cuatro meses desde que en noviembre de 2018 se inaugurara la celebración de su Bicentenrio, se trata de cumplir con lo programado sobre acercamiento a la ciudadanía. Visto desde el interés de los gestores del museo para constatar el atractivo que su existencia, contenidos y actividades suscitan en los ciudadanos, este estudio trata de atender solamente a determinados aspectos que pueden serles útiles para justificar y dar coherencia a la proyección social de la institución museística.

La marca Museo del Prado

Este trabajo deja fuera muchos otros, no menos sociológicamente interesantes y, aunque pretende ser “el primer estudio sociológico” del museo, las conclusiones a que llega no son tan novedosas. Trabajos anteriores de investigadores diversos –los estudios históricos tienen muchas dimensiones- nos han mostrado indicadores muy precisos. El propio material fílmico que el museo acaba de poner en la Red para consulta, con el visiteo más o menos glamouroso de personajes diversos a esta pinacoteca, muestra un ángulo muy sociológico de las utilizaciones que de este patrimonio cultural hicieron las autoridades culturales en un pasado no tan superado.

Las 33 preguntas que han servido de base para este estudio trataban de captar la percepción de los encuestados sobre la marca “Museo del Prado”. Tenían por objeto ver cuál era la imagen que se hacían de él, cuáles eran sus pintores y obras preferidas, los hábitos de visita y cómo lo veían en un panorama cultural más amplio que el estrictamente español. Enviadas a 18.000 personas de entre 18 y 65 años, fueron contestadas vía Internet por 3.321 que, según los responsables, representan bien al conjunto de los españoles.

Las conclusiones pueden agruparse en torno a aspectos como el aprecio que el museo suscita. En principio, parece alto respecto a otros museos de arte españoles y algún extranjero: el 86,51% lo sitúan antes que el Reina Sofía (42,62%), el Thyssen (41,54%) o el Louvre (32,6%). Los datos existentes, sin embargo, respecto a número de visitantes del año 2016 ponían por encima al Reina y daban creciente auge a instalaciones de idéntico nombre, pero de signo futbolístico, por encima del Guggenheim y del Thyssen. Es importante señalar, además, que la media de museos que cada entrevistado recuerda es, en general, tan solo de 3,74 y, si de museos españoles se trata, el cómputo baja hasta 3,07.

Museo “español”

Por otro lado, el alto aprecio inicial contrasta con el número de entrevistados que lo han visitado: tan solo un 62,48% lo hizo alguna vez en su vida, mientras el resto dice no haberlo hecho nunca. Según el CIS-2016, siete de cada 10 españoles no pisa nada ni un museo ni una biblioteca. Y aunque entre estos encuestados parece que a un 84,01% le gustaría visitarlo próximamente, en tan etéreo afán seguiría habiendo casi un 16% que no muestra tal interés. Que las razones de una u otra actitud son eminentemente culturales, no cabe duda si se observa que, aunque un 87,13 % dice que le gustaría ir más a museos, un 39,96 % aduce para no ir falta de tiempo y, también, lejanía, mala comunicación o precio alto de las entradas, además de la falta de interés de otro 15%, un 7,75 que aduce que les aburren y de un 10,21% que dice no tener quien le acompañe.

Es de interés, en todo caso, para valorar qué haya de tópico indeterminado entre los que ven al Prado como museo “español” –un 41,2%- superan a quienes lo ven como “internacional”(37,21%) o “madrileño” (21,54%). Con ese sentido de pertenencia,  el 71,54% de encuestados está orgulloso del museo, hay neutrales y, también, un 3,47% poco o nada orgulloso, pero el 94,88% opina que es una de las grandes aportaciones de España a la cultura universal. La encuesta parece haber sido hecha en toda la geografía española, pero esta alusión explícita no resulta muy valiosa en términos conceptuales si se observa el muy probable encabalgamiento de adjetivos que le adjudican: para un 48,4% sería “español”, para un 40,98% “público” y para un 40,88% “universal”. Más incierto todavía es el significado que le hayan querido atribuir al definir el contenido de la colección como “clásico” (40,21%), “enriquecedor” o  “maravilloso” (31.31%).

Velázquez y las Meninas

Menos sorpresivo, es el valor que se concede a unos u otros pintores y a unas u otras obras, atesoradas en este edificio de Villanueva. Casi desde la inauguración del Museo, las tres efigies que lo custodian desde el exterior –Velázquez,  Murillo y Goya- indican el gran aprecio que los visitantes les concedían. Ya en el siglo XIX son visibles algunas rotaciones, pasando Goya a la segunda plaza hacia 1902, mientras el Greco empezó a ser muy valorado. Por las Guías del Museo, que tanto tiempo controló la familia Madrazo, se puede seguir esa evolución del gusto, pues indicaban qué reproducciones o fotografías –cuando apareció Laurent en 1861- podían adquirirse en el propio museo. Hoy, entre los 5.000 autores con obra en el Prado, parecen abrirse paso en la reducida y selecta nómina el Bosco, (El jardín de las Delicias) y Sorolla (Chicos de la playa), pero el 71,48% de las preferencias las sigue teniendo Velázquez (Las Meninas); el 66,18% serían para Goya (La maja desnuda y El 3 de mayo), el 39,29% para el Greco, un 30.53% para El Bosco  y un 25,20% para Murillo. Es curioso que, si bien fue la peculiaridad de la llamada “escuela española” la que hizo célebre a este museo entre los grandes expertos europeos, para un 40,25% de encuestados sea Velázquez quien mejor representa a España.

Visitas

Y en cuanto a los modos de visitar el museo, las preguntas y respuestas son más estrictamente de prospección de mercado. Dos de cada tres, prefieren hacerlo espontáneamente, mientras al otro tercio le gusta la forma programada, respuesta que probablemente alude a las formas habituales en el circuito turístico. De ser cierta esta interpretación, museo y empresas debería tomarlo en cuenta y, sobre todo, el enorme potencial digital. Tampoco es irrelevante, en el mismo sentido, que un 70,74 % prefiera visitarlo con su pareja, con sus hijos (41,68%) o con amigos (27, 55%). Desde que se inauguró el Prado en 1819, los motivos y maneras de entrar en esta pinacoteca han variado mucho, aunque no tanto como pudiera parecer. Hubiera sido de gran interés –para la propia área de educación del Prado- averiguar en qué medida las fortalezas y carencias que muestra esta encuesta tienen mucho o poco que ver con la labor de maestros y profesores en las etapas escolares.

TEMAS: Museo del Prado. Bicentenario. Velázquez. España. Encuesta de valoraciones del Prado.

Manuel Menor Currás

Madrid, 19.03.2019

O peor “desatino” é o nulo entendemento

Quedarse cos “desatinos” pode ser humorístico, pero pouco arranxa o que empobrece a vida escolar e a máis estritamente política.

Non hai moito, “portavozas”  foi motivo de falta ortográfica. Agora, é motivo de liorta política por ver quen seduce a máis votantes. O “feminismo”, aínda en competencia con “feminino”, termo máis bonito e guapo, domesticado á patriarcal usanza -como xa denunciara a comezos do XX Mª. J. Lejárraga, a exmuller de G. Martínez Sierra-, segue sendo incómodo en moitos ambientes, como o uso do xénero gramatical de modo alusivo á violencia diferencial. Andouse moito desde que o xénero epiceno valía para englobar toda a especie, aínda que tivese prevalencia masculina, e aínda que na RAE xurdan voces que alerten periodicamente da perversión da preceptiva clásica.

Do nivel do alumnado

No mundo escolar, tampouco é infrecuente, especialmente desde os anos setenta, sobre todo ao compás das sucesivas reformas que democratizaron o acceso á educación -e particularmente logo da LXE de 1970, e da LOXSE 20 anos máis tarde-, a advertencia dos que, desde a docencia escolar, recompilaron “disparates” alusivos ao desacerto dos seus alumnos e alumnas en exames e avaliacións. Recientemente,”celosía” deu xogo nalgúns medios para publicitar unha destas coleccións. Chama a atención, con todo -como tamén advirte Fernández Enguita no seu Caderno de campo- que a vertente humorística destas meteduras de pata sirva a cotío como xustificación interpretativa cuasi xeracional duns males que, deste xeito, quedarían indemnes.

O uso nostálxico destas antoloxías foi prolífico, case tanto como a desconfianza cara aos máis novos que xa é apreciable nas taboíñas cuneiformes de Sumer. Esa pulsión, reactivada periodicamente ante toda reforma educativa -ás veces reiterando mesmo a circulación de listaxes de épocas anteriores- para denigrala con exemplos ben humorados dentro duns códigos supostamente compartidos por recompilador e lectores, é similar á denunciada por Baudelot e Establet en 1994 a propósito dunha suposta “baixada do nivel educativo”. Tópico xeremíaco de moitísimos relatos de profesores e mestres, é moi aproveitado por políticos despreocupados do que pase realmente no sistema educativo. Nesa tendencia, os comentarios que acompañaron esta última antoloxía por mor dos “desatinos” actuais dirixiuse ao uso “abusivo das redes sociais, distractoras dos hábitos escolares conspicuos. No entanto, sen análises máis serias, as razóns da posible obsolescencia destes seguirán intactas longo tempo, pese a que non parece senón que vaia a incrementarse a presenza dos medios dixitais nas nosas vidas. Tampouco se debería obviar que boa parte dos “despropósitos” existentes dentro e fóra das aulas -e veñen ao caso os que ocasionaron a serie de gravados máis críticos de Goya- teñen a súa orixe nos malos procesos de aprendizaxe e convivencia. En toda época e lugar, non adoita ser raro que meter o zoco case ben co exercicio prepotente da forza física.

E o do profesorado?

Nos circuítos académicos é vella unha sentenza que, en latín moi macarrónico, dicía: intellectus apretatus discurrit qui rabiat. É dicir, que en circunstancias en que se ha  contestar a preguntas raras e controis pensados por docentes “para cazar”, é habitual cometer erros que, ata, teñen ás veces a súa inventiva surrealista. Se nas escolas, colexios e institutos -e nas universidades cos seus graos e posgraos-, se analizasen amodo este tipo de enxendros, poderíanse pescudar razóns de ineficiencia que merecería a pena corrixir. Nese sentido, bótanse en falta antoloxías en que se recollan os desatinos de que fan gala ante o seu alumnado algúns mandarines docentes. Aínda é un campo pouco explorado, dispoñible para quen teña paciencia para recoller, de diversas memorias, autobiografías e novelas, testemuños que documenten tempos de estudantes. O asombroso mostrario de torpezas talvez  completase o que xerou a recente noticia de que o 50% do profesorado universitario non investiga nada.

Tendo tempo e, sobre todo, vagar para as críticas e vetos que lle virían enriba  ao autor ou autora, en áreas en que, nos últimos anos acusen máis a notoria democratización dos dereitos políticos e sociais, sairía unha boa antoloxía de “disparates”. Hai precedentes no campo das sentenzas xudiciais e, ata, na recompilación de decretos do BOE, como o de Eva Belmonte en Españopoly (Ariel, 2015). Tamén son boa referencia investigacións históricas como a de Anna Caballé, Breve historia da misoxinia (Lumen, 2005), en que repasa como escribiron, desde a Idade Media, a maioría dos nosos escritores ilustres sobre a muller. É absolutamente recomendable esa lectura para celebracións como a do pasado 8M, igual que a da historia da Condesa de Pardo Bazán respecto dos que se conxuraron en 1889, 1890 e 1912 para que non entrase na RAE, un asunto ben representativo do estado da cuestión académica. E tamén, por poñer outro exemplo máis próximo ao ámbito escolar, a análise a que somete Emilio Castillejo os libros de texto de historia da etapa franquista.

Que pasa co da clase política?

Con tales antecedentes, non deberían causar extrañeza as pifias e “disparates” da vida política, máis medrados en vésperas electorais. Os conceptos e xiros con que se relata que sexa urxente son moi indicativos e, desquitado o postureo, as políticas sociais son as que concentran máis. É de particular interese a peculiaridade dos decretos que está apurando o Goberno de Sánchez agora, nestas semanas. Tamén o son os seus opositores ao insistir en se é un procedemento oportunista e publicitario mentres ocultan a súa actuación dos últimos anos. A repañota non só tapa o que os máis conservadores fixeron de máis restritivo para os cidadáns. Escurece, de paso, o alcance liberal de moitas reformas socialdemócratas, amén do pouco valor real de propostas novidosas de grupos minoritarios no Parlamento. 

Polo que se oe e ve, o que uns políticos din ou escriben, coma se pertencese a outro mundo ou outra esfera de coñecemento, parece continuado “desatino” aos seus oponentes. O recurso permanente ao Constitucional, para que dirima, non é senón unha forma de aclarar que sexa un “disparate” na política actual. Algunhas destas manganchas non mostran senón actitudes solapadas, sempre idénticas ante problemas que non cesan. Como chamar, ademais, a esa serie teatral que se representa no Supremo en torno ao procés? E centrándonos en políticas educativas vixentes e en alza, non é “disparate” que sexa obrigación para o Estado e as súas Autonomías desenvolver unha restrinxida “liberdade de elección de centro” cando o noso sistema educativo non se cingue ao que a ONU adscribe ao dereito á educación: que sexa inclusiva e con igualdade de oportunidades? En fin, por que, en pleno século XXI -independentemente doutras circunstancias-, segue tendo a Relixión a presenza que ten no currículo escolar? Atentos: nestes días poden crecer exponencialmente os “desatinos” moito máis alá -e con peores repercusións- dos circuítos escolares.

TEMAS: “Desatinos” escolares. Nivel educativo. Distancias xeracionais. Manganchas políticas. Feminismo. Currículo escolar. Políticas sociais.

Manuel Menor Currás

Madrid, 13.03.2019

Medran a inflación verbal e os vetos entre os líderes políticos

A última sesión de control do Congreso non favorece a expectativa de lealdade cooperadora logo das eleccións de abril e maio.

 

Volve explícito, ademais, o termo “depuración”, entre os predilectos dos recentemente chegados á Junta de Andalucía e parece que vaia a propagarse o seu uso nos revisionismos doutros políticos nacionais. Nunca cesara de existir na práctica dos que silencian ou esaxeran libros de texto, prensa e medios en xeral, ou radio e TV en particular; nin nos vetos a disidentes de diversa especie nuns ou outros ámbitos. 

Os mestres que non tivemos

“Depurar” non é actividade de dirección ideolóxica única. Cando a sospeita de traizón ou diverxencia sobrevoan as diferenzas de enfoque dos problemas, os seus executores -insospeitados, ás veces- son de variada coloración, e os depurados, tamén de diverso signo, comparten ser ou ser incómodos para os que detentan o poder ou aspiran a telo en exclusiva. A Historia universal non difire da Mitoloxía en canto a depuracións e inquisicións. Na de España, síguennos afectando as producidas desde 1814, das que Larra ou Blanco White deixaron cumprido testemuño. As guerras civís e golpes de Estado posteriores, a finais dos anos 30, deixaron tras si infinidade de represaliados, exiliados e mortos en nome de supostas verdades absolutas. Sobresae, de todas elas, a sistemática contra funcionarios e en especial mestres, profesores e investigadores, levada a cabo polo bando ganador, como documentan as notificacións das Juntas depuradoras que o BOE foi dosificando sobre todo ata 1945, en continuidade das que apareceran no Boletín Oficial da Junta de Defensa Nacional de España entre xullo e outubro de 1936.

Menos historiado, pero máis eficiente para a causa franquista e nacionalcatólica, foi, a continuación, o proceso de reposición dos postos estratéxicos que os depurados habían ter que abandoar. Ao colocar neles -particularmente en empregos docentes e de investigación- a militantes e incondicionais, e ata a excombatentes polo simple feito de telo sido, alongáronse os efectos da depuración ata máis acó da Transición. A Junta de Ampliación de Estudios, de 1907 -que pasou a chamarse Consejo Superior de Investigaciones Científicas o 24.11.1939-, foi reorientada para controlar, entre outras cousas, os postos docentes universitarios, a investigación e difusión do coñecemento. Os castigos exemplarizantes impostos aos ensinantes, as formas de acceso ao maxisterio e profesorado de escolas e institutos, o ríxido control do currículo e do material escolar, as direccións e inspección de centros e a introdución de materias ideoloxizadas no corazón do sistema -que co tempo serían coñecidas como “as tres Marías”- fixeron da rede educativa publica -e dos espazos de lecer e cultura- unha xurisdicción moi vixiada polos que desde o Ministerio de Educación e Falange trataron de soster as esencias do Movemento, co complemento da que, en diversos internados de índole benéfica, seminarios ouconventos relixiosos, e no ensino privado -católico na súa inmensa maioría-, administraron directamente os bispos e as súas entidades corporativas.

O resultado foi que, durante moitos anos, o conservadurismo sumiso e obediente de todo afán de saber, de ser e de estar, foron a norma. Sen contar que se sostiveron altas doses de analfabetismo en moitas cohortes poblacionais e moitos abusos de poder, o alumnado máis inquedo de todas esas xeracións tivo que buscar mestres menos grises fóra das aulas ou no estranxeiroe multitude de enerxías frustráronse. De grande actualidade é, así mesmo, que en aspectos básicos como fracaso e abandono do sistema escolar ou atención ás urxencias da pobreza infantil, sigamos aínda con indicadores problemáticos en Europa, pero tan contentos; coma se ningunha herdanza censora pesase aínda sobre un sistema educativo que quere ser democrático. De selo, se houbese menos hipocrisía, o debate educativo xa non estaría polarizado en torno a unha “liberdade” entendida como canon selecto, prefixado por e para uns poucos. Abandonáronse as vellas leas do século XIX por medo a perder privilexios, e o centro de atención destes días, ao bordo dunha campaña electoral, non se tería focalizado en torno a se se manteñen ou non -parece que ao final si- as deducións no IRPF ás familias do ensino privado. Tampouco sucedería que, entre outras desatencións ao dereito universal á educación, os menores tutelados polas Comunidades fosen obxecto de negocio dos xestores mentres as carencias deses centros recordan as denunciadas por Dickens. 

A Paideia política actual

Para dar máis verosimilitude a unha situación inconclusa, aí está o modelo madrileño neoconservador. Por unha banda, a expresidenta da Comunidade, para quen a Fiscalía pide máis de tres anos por mentira e abuso de poder ante unha instancia universitaria que dependía dela. Con outras actuacións durante 15 anos, de xestión similar -que documenta ampliamente J.L.Pazos en No nos callarán-, este atallo arbitrario conforma unha renovada tradición da que é expoñente a devoción crecente da Consellería madrileña polas redes privadas -universitarias eescolares-, contraria ao atractivo da pública. Unha fe que publicita que é o mercado quen marca a desexable calidade do sistema, sen especificar se ha de cumprir coa inclusión ou a igualdade de oportunidades.

Propaganda complementaria é a de que a educación ha de ser apolítica, aínda que a realidade -presente xa en Grecia como Politeia pedagóxica e Paideia política- sexa teimuda polo contrario. A pedagoxía envolvente destes días dispuxo que Montauban e Colliure, por unha banda, e o Val dos Caídos/San Lorenzo do Escorial por outro, amosasen unha combinación de reminiscencias didácticas. Despois de 80 anos, a visita do Presidente de España a dous cemiterios do exilio republicano -en recoñecemento a dous significados demócratas como Azaña ou Machado- contrastou coa dificultade de salvar obstáculos administrativos que suscita o exhumar dun espazo público -construído por depurados- os ósos de Franco. Para que a aprendizaxe fose máis significativa, púidose ver como os seus deudos, eclesiásticos en parte, se turnan no papel de agradecidos polo entusiasmo censor que malgastou: hai subvencións e influencias en danza.

En parte por todo iso, no actual panorama de meándricas situacións e hiperbólicas palabras, cobran especial relevancia as peripecias xurídico-políticas do procés, porque contarán para as tendencias de voto que, de aquí ao 28 de abril e 26 de maio, estean indecisas. Pese aos cambios dos últimos anos, a clave seguirá estando na autocensura inducida por anos de purga legal e limitacións educativas, ás que sobreveu o medo, máis pesado nos que a crise económica segue impoñendo recortes, pese a que o invocado benestar social corre a conta destes para que cadren os orzamentos xerais ou autonómicos. Por iso ten interese a reacción popular, en Nova Iork, fronte ao interese que mostrara Amazon por crear un potente foco de negocio no humilde barrio de Queens: as características neoliberais do proxecto, e as súas derivacións comunitarias, suscitaron unha crecente rebelión veciñal. 

O prezo xusto

Reacción similar suxire un documental sobre os estragos causados a máis de 8.000 familias polo abuso neocolonial do cultivo da chufa en Mali e Burkina Faso. A  estafa duns empresarios españois, que aparece en TIGERNUT: a patria das mulleres íntegras, fai repensar como se nos enche a boca con dereitos no papel e, entre outras cousas, que pasa con case todo o que consumimos, cando unha parte sensible da chufa que se comercializou sen pagar “prezo xusto” aos seus produtores chega ao supermercado con traballo escravo, É mágoa que, namentres, Marie Kondo entreteña ao persoal coa orde nos armarios como preocupación -rememorándonos as “normas de urbanidade”-, sen que tal preocupación se estenda igualmente ao ámbito do socialmente xusto e sustentable dunha educación responsable e integral, de todos e para todos.

TEMAS: Depuracións e censuras. Control ideolóxico. Paideia política. Eleccións democráticas. Prezo xusto.

Manuel Menor Currás

Madrid, 28.02.2019.