Gloria aos vencidos! Honra aos mortos!

Nin sequera en momentos de loito cede o afán de poder, con argumentos de pacotilla

e en nome da liberdade, para máis INRI.

Gloria victis! é o que correspondería neste momento: proclamar o honor e o recordo

aos miles de mortos que xa se levou por diante esta COVID-19:

Gloria victis!, diría un clásico romano se aínda o latín fose a lingua franca en Hispania.

Parece, con todo, que o que se impón dicir -ou parece que queiran

moitos que digamos- é: Vae victis! (Pobres dos vencidos!).

Nestoutra exclamación, pronunciada friamente, só importa o cumpridores que

somos, coma se realmente sentísemos algo o acontecido aínda que nos importe un

bledo. Con todo, é a que parece impoñerse.

A Biblia de Trump

É unha utilización dos mortos en proveito propio, xunto ao máis sagrado que

poidan ter os crentes na súa imaxinación. Aínda que houbese constancia de que a este

presidente lle importan as crenzas de cantos invocan a Escritura xudía,

sería un abuso. Utiliza ese símbolo relixioso –“en van”-, para saírse coa súa a conta

do que sexa. Segundo Trump, Deus tería que estar da súa parte en canto

fai, di, pregoa e decreta por estúpido que sexa; sobre todo en momentos de eleccións.

Invocando deste xeito a Deus invócase a si mesmo: un ególatra

malcriado como norma de todas as cousas. Un dos teólogos máis recoñecidos,

Karl Barth, adoitaba dicir que, case sempre, “cando falamos de Deus, non é de Deus

de quen falamos”. Menos parece que a Trump lle importe algo o Deus cristián

que, -fronte a canto provoca en EEUU-, poñía como contraste de calidade a mirada

cara ao pobre, cara ao necesitado e cara ao perseguido (Mt. 25, 34-40).

O loito

Non terminaramos o loito oficial dos nosos mortos de aquí e xa voan polo aire

no Congreso, como debuxaría moi ben Goya, se andase entre

nós. Para non desmerecer dunha Historia máis recente que o Caderno C do

aragonés, volveron a ser motivo para o odio e o insulto, e para o desprezo aos

vivos que estaban vendo e oíndo ás súas señorías na tele con estupor.

Poñamos que sexa complicado contabilizar o seu número de mortos. É unha

reminiscencia da aritmética de tendervos que nos ensinaban, co Dalmau nunha

man e o pizarrín na outra; non daba para máis aquelas contas en que o roubar

do tendero era a moral de estraperlo establecida. Tardaremos en ter a

metodoloxía para saber sumar os 19 sumandos autonómicos sen que cada cal

sise algo para parecer máis listo que o veciño.

Poñamos tamén que Marlaska fíxoo ben noutro momento da súa folla de servizos

á patria. A pouco que se descoide porque alguén próximo sexa

incompetente ou lla xogou -que ben puidese ser-, ou que máis dun informe

poida estar trucado para cargarlle a culpa de non estalo facendo ben, aos ollos

da oposición xa non suma senón que resta. Da noite para a mañá xa lle cae un

chaparrón de insultos que lle deixarán mella no ánimo. 

Menos mal que algúns se alegrarán de que siga aí, como sempre estivo no seu Xulgado.

Moitos non pararán de incordialo -e algún ou algunha o mirará agora de lado-,

coma se liberasen así do seu propio pasado e, ao mesmo tempo, fosen os

campións da nosa liberdade. É o peor deste loito raro en España, esperando

que este loito presente nos faga torpes coa memoria. Os que máis o insultan

parecendo que queren o seu ben, esquecen os seus propios embrollos, incluído o da

xestión dese Ministerio de Interior, sempre pro domo sua. Non é momento, en todo

caso, de xogar outra vez ao “e ti máis”, camiño moi fácil de repasar en Google,

senón de saber que os argumentos de pacotilla existen. Doutro xeito, non existiría

a sentenza evanxélica: polas súas obras os coñeceredes, repetida en Santiago, 2, 14.

Por suposto que, coa bendición do Premio da Concordia, do Princesa de Asturias,

para que os sanitarios calen a boca, non é suficiente para encubrir o

que non se está facendo ben desde hai moito tempo.

Poñámonos de gran loito, e non só polo honor dos que morreron a destempo,

senón por nós mesmos. De seguir con este absurdo axuste de contas,

aos que fan o que non din e din o que non fan non lles importa

o noso risco. Afánanse en tapar que, hai uns días, neste Madrid de todos os

milagres, obstaculizouse que os maiores das residencias non fosen

trasladados a hospitais para que os atendesen; fai dous días -en plena

pandemia aínda- fixeron a última privatización dun hospital e, segundo

contan os sindicatos, tamén parece que as contrataciones de sanitarios que

prometeran para suplir carencias -que os mesmos xestores da Sanidade

dispuxeran en días pasados- , só se están cumprindo nun terzo.

Non é un futuro esperanzador para a cidadanía, como tampouco o é para

os seus fillos, que deixen fóra -nesta Comunidade- a 14.000 docentes; coma se

impedindo un Estado de todos para todos fosen vivir máis libremente. Tanto

queren aos cidadáns -que non sexan os seus amigos concretos- que fixeron saber

que tan preparados estamos para saír desta lea, que fixeron un hospital en IFEMA

máis rápido que os chineses e desmontárono porque non facía falta. O gran

problema serían os incompetentes que, por envexa, non lle darán a Madrid a

FASE 87 -se existe- ao final da desescalada. Que vergonza! Coa necesidade que

ten a hostelería para dispoñer de todas as beirarrúas, para que nos xuntemos como

tolos nas súas terrazas ou ir correndo ás praias galegas…!

Defoe

Estes que así actúan non entenden que a COVID-19 siga aí, pero cando

despertemos, queren seguir aí, coma se nada. A piques de que cumpramos tres

meses de confinamento, as últimas liñas do amargo Diario do ano da peste,

que publicou Defoe en 1722, retratan moi ben a nosa situación: “Para o común das

xentes -escribía o inglés-, pode dicirse delas, sen faltar á verdade, o que se dixo dos fillos de

Israel despois de que foron liberados das hostes do Faraón, cando atravesaron o Mar Vermello,

volveron a vista atrás e viron aos exipcios arroiados polo auga: que encomiaron 

O seu nome, mais pronto esqueceron As súas obras”.

TEMAS: COVID-19.- Oposición política.- Xestión do confinamiento.- Racionalidade

democrática.- Oportunismo tramposo.

Manuel Menor Currás

Madrid, 04.06.2020.

Renqueamos entre "o novo" e as reformas

Chegamos a un punto en que dubidamos, porque estamos en fase de decidir se seguir adiante ou permanecer quedos, coma se fose posible.

É a indeterminación entre un arre! e un xó! que un nervioso campesiño galego lanzaba ao seu burro, parado nun charco do camiño. Unha das varias razóns da indefinición en que nos atopamos é “o novo”, a outra as reformas.

O novo

Esta dirección do movemento social ten á súa vez moitas vertentes. Cada cal ten o seu modelo predominante respecto diso, sen que ninguén domine aínda e algúns sexan minguantes. Se facemos caso ao ruído que meten, empeza a tomar corpo de novo o modelo dos que propoñen unha ben xerarquizada sociedade, baixo unha racionalidade “natural”. Quen o diría; invocan tanto a liberdade de movementos -e de mercado- que confían en que o COVID-19 faga un bo labor de selección darwinista, coma se estivese delimitando en cada barrio aos mellor dotados para sobrevivir nos próximos meses de incerteza se fixese falta saír a cobadazos adiante, pase o que pase. De momento, tratan de impoñer as suas caceroleiras sonoridades en moitas zonas urbanas por enriba de calquera aplauso aos que estean sendo responsables nos seus postos de traballo sanitarios ou de calquera outra índole.

 

Acompáñaos nesta peregrinación cara a un novo concerto social os que presionan e empurran aos alcaldes e concelleiros coa importancia trascendental da cultura do bar e a terraciña. Invocan que son moitísimas familias as que viven de que as demais tomen canas, e que moitas nais non dormen se os seus fillos ou fillas, logo de facer un máster, non son contratados para servir a tanta humanidade sedenta. Coma se o gran futuro de España dependese estratéxicamente de que medrase o número de camareiros dispostos a ser contratados en precario, e de que todo o chan urbano estea dispoñible para tanto emprendedor incomprendido. 

Ninguén se queda atrás nas demandas que tanto florecen nesta desventurada primavera. Nalgún “Ministerio da Abundancia2 como o de Orwell en 1984, debe haber xa alguén encargado de anotar os gremios afectados pola situación creada por esta desgraciada pandemia. Non paran de aparecer cada día os que, paseándose con máscaras de deseño, temen quedar ao bordo da subsistencia ou do racionamento nos próximos meses; todo o que sabe que intúe que ten ao seu lado un grupo de colegas en similares circunstancias á súa, enseguida esgrime un informe de agravios que os responsables de Facenda han de atender con preferencia pola súa perda?.

 

E aí van detrás como tolos apocalípticos algúns líderes espabilados, querendo comandar esa desaforada necesidade de levantar cabeza por encima doutros que pugnan polo mesmo. Toda crispación é pouca; non paran de levantar calquera tipo de lebre con tal de que poida ser obxecto de caza pracenteira. Nesta pelexa, xa pode distinguirse aos que todo lles vale, unha cousa e a contraria, con tal de ver se todos nos pegamos un trompazo para vir enseguida a “salvarnos”. “Obxectivo común” e “cogobernanza” non figuraban na súa gramática de Primeiras Letras. No medio, están os mortos; gardarémoslles loito colectivo uns días, sen que -en pleno século XXI- saibamos exactamente as súas cifras; para que se diga que as estatísticas non teñen nada que ver coa dor.

 

Neste inmenso barullo tamén están cantos cidadáns sigan vivos sen saber se interesan moito a alguén. Non se estrañe ninguén de que nesta procura da nova sociedade que traia “a nova normalidade” consumista, moitos non saiban a que carta quedarse cando a poética dos máis berrón embauca a moitos. Non é a primeira vez que sucede: ¡Atención a cantos invoquen “o novo”! Iso pregoaba o que en Navarra era coñecido como o “Cura azul”, director de revista Xerarquía, de curta duración e obxecto de culto falanxista; e iso adiantou un dos homes que máis determinaron a política educativa “nacional” desde aquel 18 de xullo: José Pemartín, autor dun libro programático: Que é “O novo”. A “realidade” estábana creando eles coa súa propaganda.

As reformas

Como outras que foron, as reformas que veñen aproveitarán as crises para impoñer os intereses hexemónicos, case nunca coincidentes cos da maioría dos cidadáns se facemos caso aos estudos serios doutras etapas críticas da humanidade. Neste momento, cando algunhas das vías de arranxo dos desastres que causou esta COVID-19 só poden vir de Bruxelas, asistiremos a decisións condicionadas por pertencer a nosa estrutura económica ao universo periférico. O centro, marcado desde o Banco Central Europeo e os seus brazos en Berlín, Bruxelas e Estrasburgo, ábrese a prestar axuda económica ao que vaia a ser a “reconstrución económica”, que enseguida tomará o centro da vida política. Pero ninguén regala nada; a cuestión é a contrapartida de “as reformas” a que debamos de comprometernos a cambio.

En que vaia a consistir apertarse o cinto e a quen corresponda facelo prioritariamente será o gran debate que nos espera; canta precariedade esteamos dispostos a suprimir ou canta esteamos en fase de aumentar, con máis pobreza, máis precariedade e, en definitiva, menos xustiza distributiva, é o que está en xogo. A gran cuestión será saber quen paga e quen se segue levando a parte máis substantiva da renda que sexamos capaces de xerar no medio de tantos problemas, xa visibles nos puntos onde se distribúe comida aos máis necesitados. 

O único claro é que imos ter moito que aprender aínda. Neste momento en que as palabras demagóxicas xa voan para intentar convencer aos máis incautos co sentido cambiado que teñen na fala común, o que mellor podemos facer é o que recomendaba Antonio Machado a través de Juan de Mairena: “repensar o pensado, e dubidar da súa propia dúbida, que é o único modo de empezar a crer algo”.

TEMAS: COVID-19.- Xustiza distributiva.- Lealdade democrática.- Crise económica.- Cogobernanza.

Manuel Menor Currás

Madrid, 27.05.2020 

NIn son extraños os aplausos nin as caceeroladas

Sempre estiveron aí; agora afloran. A uniforme aparencia do confinamiento propicia ser incautos, pero non debería impedir ser prudentes.

Os que aplauden ás oito é posible que, a partir do sábado, deixen de aplaudir. As cacerolas, que ata hai pouco se mesturaban tímidas, colleron forza e, nalgunhas zonas, levan a voz cantante. Ambas sonoridades -coas súas paisaxes sonoras respectivos- simbolizan posicións distintas e, ata, opostas en moitos casos. Coma se dun gran patio de colexio se tratase, na España sonora destes días algo está variando.

Aplausos e cacerolas

O son, que sempre acompaña aos acontecementos, é dos aspectos da expresión humana que menos adoita usarse para documentar que suceda nun determinado momento; nin nos relatos literarios -salvo extraordinarios narradores- adoita prestarse atención á información que presta. En contraste cos animais, os humanos, en xeral, adoitamos ter máis embotada esta percepción. Algúns músicos e especialistas si lle veñen prestando máis atención desde que o canadiense Murray Schafer interesouse por iso a comezos dos anos setenta; en España, tamén prendeu a idea e, a comezos dos oitenta, xa había unha tese sobre a paisaxe sonora que, na contorna de Valladolid se desenvolveu entre 1890 e 1923. As 1200 páxinas mecanografadas desa tese son un luxo de análise mostrando a amplitude de interrelación significativas que, nese espazo urbano, tiñan a vida social, económica e política coa moi estritamente cultural. É unha perspectiva de gran interese par quen queira analizar que o que está pasando aquí, agora mesmo.

Que hai un debate e moitos desacordos é obvio e, ata certo punto, necesario. As unanimidades son extraordinariamente raras na evolución humana e, normalmente, signo de historias estrañas con limitacións que atentan contra o valioso da integridade moral. Neste momento, con todo, o que crecentemente se vai mostrando -pois estamos nunha paisaxe dinámica- é unha disconformidade que esconde serios problemas de fondo, ademais de que o que sucedía hai uns días en Núñez de Balboa (de Madrid) de xeito anecdótica está adquirindo presenza organizada noutros barrios madrileños e, ata, en cidades como Valladolid e Granada, con risco de enfrontamentos. Non é igual tratar de derrocar a un Goberno -como algúns desexarían- ou simplemente chamarlle a atención, sen ter en conta que esteamos ou non ante un problema moi serio e urxente -non ante un xogo divertido-, unha situación moi delicada, bastante máis aló de España.

Indiferentes a isto, as sensibilidades que afloran expresan, de todos os xeitos, urxencias e conflitos de intereses máis profundos; en todos os patios de recreo houbo sempre de todo, por moi vixiado que estivese, incluídas extorsiones dos máis fortes aos máis débiles e, ata, encerronas en que o que realmente sucedía nada tiña que ver co que parecía suceder, con desleixo incluído cara a quen tivese que pagar o pato. Sempre houbo, tamén, a urxencia de cada cal confundir a realidade cos desexos, cuestión que, nunha paisaxe onde hai 17 autonomías máis dúas cidades autónomas, a cogobernanza cun Goberno central complícao todo máis.

Volver empezar

Proveitoso sería que, nesta maraña twittera, avaliaramos ata onde nos levou a presunta educación en valores democráticos, morais, éticos ou cristiáns ata agora, o outro enleado panorama de fondo, en que se viu arriscado poñer como asignatura común unha “Educación para a Convivencia”, ou a súa réplica en 2006, “Educación para a Cidadanía”: a LOMCE de 2013 é todo un paradigma de desacordos. Agora que nos debatemos entre o urxente -a saúde pública de todos- e o necesario -as necesidades de reactivación económica-, deberiamos ter máis claro de que nos sirva o común e o particular á hora de decidir: se, por exemplo, habemos de dar preferencia aos consellos dos médicos e virólogos, ou ao que algúns empresarios ansían, indiferentes a calquera rebrote. Se non habemos de prestar atención a que fagan coa Sanidade e a Educación pública nestes anos e dá igual, tampouco deberiamos enfadarnos pola coherencia ou a insensatez dos nosos políticos; deberiamos estar tranquilos con que as súas conveniencias apresuradas por demostrar a súa valía persoal ante os seus posibles votantes propicien que os máis aloucados se atopen tan a gusto. 

Esta anormal “nova normalidade” é, pese a todo, un bo momento para repensar para que nos serviu o sistema educativo que temos, con tantas carencias como arrastra desde antes da EGB (nos anos setenta). Como ningún outro instante, préstase para considerar que aprendamos sobre o que importa: que sobra e que falta, para repreguntarnos -como fai Rafael Feito nun libro recente- que pinta unha educación como a que temos nun mundo que está mutando tanto ante os nosos ollos. Deberiamos deixarnos de bizantinismos que non nos protexen de nada para ocuparnos do que lle falta á “universalidade” educativa para que sexa de verdade un ensino de todos e para todos. En que consiste realmente a súa “calidade”: que sexamos capaces de distinguirnos mellor dos nosos veciños? Conseguiremos mellor “excelencia” educativa se logramos “capital humano” estupendo para as empresas aínda que conviva peor? 

Todo en educación -como na vida colectiva- é unha cuestión de preferencias, elección e acordos; igual que coa COVID-19, non é aséptico nacer nun ou outro barrio, nunha ou outra cidade: ten consecuencias para os demais que uns nazan sen dereitos mentres outros se permitan o que lles vieña en gana. No mundo incerto en que estamos todos metidos, ou concordamos no que máis importa ou nos perderemos todos; non é que teñamos que ser uniformes en todo pero si habemos de aprender a respectar a igualdade profunda que temos como persoas. Iso propoñía, xa en 1789, a Declaración dos Dereitos do Cidadán; o que, logo da IIGM, acordamos chamar Dereitos Humanos como algo que non é de concesión benevolente, senón de rango universal por nacemento. ¡Ánimo¡ Neste ruidoso momento, tamén hai esperanzados sons: a punto parece, por exemplo, unha avanzada vacuna que xa está en 2ª fase de ensaio. E tamén están acordes os principais motores da Unión Europea en crear instrumentos financeiros que propicien a recuperación económica; non para autoenganarnos, senón para “volver empezar”, como dicía ante calquera adversidade o apicultor de Lars Gustaffson.

TEMAS: Educación de todos.- Convivencia pública.- Desacordos e debates.-Calidade democrática.- Dereitos Humanos.

Manuel Menor Currás

Madrid, 19.05. 2014.

É hora de que a liberdade e a responsabilidade vaian xuntas

Os que máis falan, supostamente en nome de todos, gañarían moito se fosen máis coherentes co que esixe o ben colectivo.

A “nova normalidade” é un modo de falar da anormalidade en que estamos instalados e na que nos quede por diante. Non só en canto a superar o problema actual co COVID-10, senón no que veña a continuación para as relacións internacionais, nacionais e de proximidade. Os que neste momento polas razóns que foren sintan de cerca o rozamento ou a embestida deste virus aínda descontrolado, saberán entendelo; e os que na dúbida de saír ou non á rúa sufran algún tipo de ansiedade ante o inesperado ou fobia ante a multitude, tamén palparían de que vai o anormal da presunta normalidade que se publicita nesta fase.

Responsabilidade

Un ámbito onde a anormalidade está sendo habitual é na “gobernanza compartida” de que estes días tamén se fala tanto. Poida que, en parte, sexa polos medos que aínda levanta a resaca do que foron anos sen democracia e, en parte tamén, pola nostalxia que teñan os partidos maioritarios por gobernar como cando tiñan maiorías absolutas, de cando e fixesen o que fixesen, ninguén lles ía a botar en cara o seu particularísimo modo de actuar sen encomendarse a ninguén. Ou poida que, con máis razón, sexa por non estar no candeleiro mediático tan de continuo como está o Executivo actual, o que os levaría a non terlle mágoa e menos por constituír, por primeira vez, un Goberno de coalición cun aire máis esquerdoso do habitual. O caso é que, aos líderes das formacións sedicentes constitucionalistas ata non fai moito, cústalles moitísimo aceptar o do estado de alarma e que se poida alongar seguramente máis; votalo ou dialogar en torno a iso parécelles que desmerece da súa dignidade.

Probablemente teñan inspiración especial para saber como se debería xestionar unha situación tan problemática como esta desde o Goberno central, porque desde as Autonomías -onde están xestionando a parte que lles corresponde de gobernanza- xa están gobernando; iso si, de mala gana, pois calquera escusa vénlles ben para atopar algo non ben resolto; parece que o clásico agravio catalán multiplicouse por cinco ou por sete: todo un martirio para escoitar calquera telediario. En todo caso, esta excepcionalidade é unha boa ocasión para que demostren que existen para estar máis preto dos problemas e atendelos, non para que cada un nos conte que é máis guapo ca ninguén; sería unha pena que non parasen de competir por ver a quen lles vén máis grande o cargo. Se tanta présa teñen por que a “nova normalidade” alcance pronto ao seu territorio en toda a dimensión do que era a “normalidade, que nos adianten que farán se as présas traen unha segunda vaga de COVID-19. E antes de seguir xogando cos seus votantes, repasen a intervención da anestesista Mónica Garcíana Asemblea de Madrid, no pleno do día 29 de abril, por se teñen a tentación de manipulalos coa súa propaganda.

Liberdade

En nome deste extraordinario concepto que tanto sangue custou, pódense dicir moitísimas tonterías, e máis en situacións de risco, crise e escuridade. Ninguén queremos que nos coarten; todos sabemos, con todo, que, co pretexto da liberdade, podemos danar a outros e danarnos a nós mesmos. Aínda que non saibamos canto tempo da nosa vida haxa ter que transcorrer para que o que facemos sexa froito dun mínimo de liberdade e coherencia, si sabemos que cando algunhas persoas nos falan de liberdade, mellor ter coidado. No recente manifesto encabezado por Aznar ou Vargas Llosa e Álvarez de Toledo, en que clamaban “contra o autoritarismo” dos que se estean arrogando un poder desmedido, sie a súa traxectoria arróupaos para arrogarse ter a balanza da liberdade adecuada nun momento tan duro como este, deberiamos pedirlles perdón por non recordala.

Este conmenenzudo xeito de falar da liberdade emprégano principalmente os que, no seu nome, lle sacan proveito aos buracos do aparello lexislativo en cuestións de negocios. No caso da sanidade, por exemplo, as correlacións entre neoliberalismo e xestión privada de servizos públicos quedou de manifesto na deficiencia destes días, por moito que publiciten o de IFEMA ou que temos a mellor Sanidade do mundo. E en atención á Terceira Idade ou Educación? Quen falou máis de liberdade de elección de centro que as sucesivas presidentas que ha ter a a Comunidade de Madrid desde 2003, se non foi para ter en Europa o máximo nivel de privatizaciones do sistema educativo? Non é de agora, claro; é de familia: herdaron dos seus devanceiros decimonónicos esa idea, asociada a unha praxe en que, con ser os máis duros coas liberdades que se controlan desde Interior, non paran de esixir as liberdades que lles interesan de verdade, as que lles confiren capacidade para desenvolver un capitalismo extractivo a conta dunha cidadanía cativa.

Ler?

O do mal exemplo que poidan dar dálles igual: non cren nunha educación da cidadanía; a xente de bo berce considérao cursi ou que, con ir confesarse de cando en vez á parroquia, é suficiente. Logo de tanto alarde de dobre moral, ninguén debería estrañarse de atopar na rúa persoas que se queiran saltar as normas saudables para todos, que intenten facer un botellón ou unha xoldra indebida; sáltense a obrigación da máscara ou calquera outra que, por limitarnos a normalidade de sempre, consideren estúpida. Non vén mal, xa que logo, pensar un intre que debe primar: sie o ben colectivo ou o sálvese quen poida, o máis listo case sempre. Non será fácil en moitos casos, decidir, pero se volve a rebrotar esta pandemia e o virus mutou mentres non teñamos vacina para todos, vai ser moito peor.

Segundo a Federación de Gremios de Editores, os índices de lectura medraron estes días un 4%; quedan algúns máis de retiro mitigado e o capítulo primeiro A Política de Aristóteles é de interese: “Vemos que calquera cidade é unha certa comunidade, e que toda comunidade esta constituída con miras a algún ben é evidente […] Sobre todo, pretende o ben superior a que é superior e comprende ás demais…”.

Manuel Menor Currás

Madrid, 04.05.1944.

TEMAS: COVID-19.- Responsabilidade política.- Liberdade política.- Ben común.- Exemplaridade cívica.

A medida que se achega o final medran as dúbidas

Non só é que o económico vaia a dar un envorco. Moitas vidas non serán o mesmo. O problema é se non van ser libres para decidir sobre as súas vidas.

Imos camiño do mes de maio e no túnel empeza a albiscarse a saída á luz: a desescalada está cerca. Namentres, medra entre os viandantes deste buraco a inquietude do que haberá despois.

Mensaxería

A escuridade e o aparente parón do tempo fixeron o seu traballo. O móbil e internet axudan a comunicar cousas, enviar mensaxes e consellos, redefinir os modos de facer magdalenas ou cultivar os xeranios na alféizar da fiestra. Todos dan sinais de que existen, sobrepuxéronse á peste ou de que os rozou ou pode rozalos; moitos han ter algún achegado que se foi e nin sequera puideron despedirse del. Todos se senten aflixidos por algunha ou outra razón, porque houbo un corte brusco na súa vida “normal”, porque “a curva” pasoulles por riba ou porque a sorte estalles dando as costas.

E a anormalidade fixo abrollar a teima de pensar; todos pensan máis no túnel. E todos se mandan os seus pensamentos pola vía virtual, senten necesidade de contar o que pensan, afixéronse á prótese do móbil e móveno con gran intensidade: 20, 30, 1000 mensaxes diarias. É un non parar de mensaxes que tratan de atopar parella: a ver se este pensa como min, a ver se eu penso coma os outros, a ver se medra a tribo dos que pensamos o mesmo. O móbil e o iPad estanlle gañando ao ordenador a partida da eclosión do pensamento. E da educación, claro; todos nos educamos ou pretendemos educar os outros co que pensamos que debe saber, e os demais intentan o mesmo.

Educación Online

Os ministros de universidades e dos outros niveis educativos, os conselleiros autonómicos dos asuntos educativos, pensan que o sistema online é a solución a moitos dos problemas que lles suscitou o parón deste túnel.

E se tivésemos xa no peto a proximidade do campus universal, sen necesidade ningunha de ir ás instalacións físicas de colexios ou universidades, ás aulas, aos profes e departamentos, aos libros e bibliotecas manoseables? E se as materias, programas, plans de estudos, bibliografías, presentacións de traballos académicos, textos, anuncios, consignas, recados, proxectos de fin de carreira ou do que sexa, só se fixesen en diante Online? Sería mellor ou peor, máis barato ou máis caro, merecería máis a pena ou menos? Sería máis accesible e máis económico? Prepararía ben á xente que necesitan as empresas para que puidesen acreditar as súas ganas de traballar no que lles digan? Terían estas que complementar aquilo con outro cursiño adaptado ao posto? Necesítase máis? É definitivamente inútil o demais, sen que nos rifar a todos Nuccio Ordine? Onde está a modernidade? ... Podería reducirse todo o ensino a puro teletraballo? Pero, sobre todo, Non se solucionaría dunha vez a constante carencia de medios, recursos e pouca preparación que moitas veces teñen os sistemas que actualmente temos en funcionamento analóxico e presencial? Podería o ensino público dunha vez ser público, gratuito e de gran nivel de esixencia para todos? Acabaríanse as protestas de mareas que marean aos responsables da xestión porque sempre fallan? Protestar será en diante algo só virtual? Haberá que protestar por algo?

Ben. Vaia vostede a saber que nos depara a saída do túnel. De momento, alégase que, igual que din que se fixo un bo traballo Online -vaia vostede a saber-, boa parte do inmediato, exames, acreditacións dos niveis educativos que quedaron no aire quérense encamiñar por aí. A aprendizaxe real que se obtivo non parece que interese moito: é difícil de evaluar como é difícil de construír. A tradición educativa é que case sempre interesou máis o contido, o saber recitar o que hai que saber e punto, porque todo o demais non interesa: Sabes os reis godos?, pois xa sabes Historia. Non nos sabes?, suspenso. Coa asepsia que hai que ter estes días de pandemia, xa nos estamos adestrando en que para que o rozamento diario, o ver que cara pon alguén cando atende e entende, como reacciona fronte ao que descoñece e quere pescudar, que pinta ten o profe e por onde leva a súa área de coñecemento, que merece a pena pescudar e que non, se ten ou non interese a curiosidade por saber algo, solucionar unha dúbida e cousas así. Interésalle algo a alguén ou só interesa repetir o que xa parece que sabemos e que se non o repetimos somos ignorantes?

Os sanadores

Tamén, floreceron os sanadores virtuais no noso móbil. Hainos de moi diversa transcendencia oportunista. Desde os emprendedores que aproveitan as nosas baixas defensas para coarnos un anuncio do seu: un seguro, un coche, unha crema, un banco, ou o que sexa da vida diaria; todo en plan de arranxarche as necesidades que teñas e mándancho por mensaxería. Non fai falta que os vexas e saibas  a pinta que poida ter aquilo que che queren vender; nin fai falta que mires a letra pequena do que che ofrezan: total para o que serve?

Os mellores son os dos telepredicadores a domicilio que se quedaron con ganas de ser predicadores con púlpito físico para botar o sermón cada semana. Teñen a vantaxe de que, en plan virtual, poden largar todos os días; os amigos do chat, do blog ou da web non teñen máis remedio que aguantar ou facer que o escoitan, ségueno e responden cun imoji ou dous e un gústame, gústame moitísimo, segue así que vas moi ben.

Nesa situación séntense unxidos de verdade e xa nos recriminan. Xa non lles basta con seducirnos con cousas de dereitas ou de esquerdas; saben que non é o mesmo e segundo vexa de que vai a marcha, o telepredicador espabilado sabe por onde ten que levar a prédica: que se contra o Goberno, que se a favor do Goberno, que se non se aclaran os do Goberno, ou que se estivesen os outros non se equivocarían tanto e teriamos un país fetén e que viva España. Hainos máis metafísicos aínda e ata trascendentais. Son os salvadores virais. Atoparon a pedra filosofal e véndennola coa súa reflexión profunda. Agora xa non é só que o COVID-19 sexa unha ocasión inesperada e providencial para cambiar as nosas vidas pecadoras e que, de paso, salvemos ao Planeta e, por suposto, a todos os nenos famentos que haxa no mundo porque xa víramos que polo camiño que andabamos iamos ao precipicio e ao inferno. NON. A súa reflexión tende agora xa a conmovernos por dentro un pouco máis; poñen o grito en que se somos ou non “débiles” e “sumisos”, que se con Goebbels as cousas foron como foron porque a xente é como as ovellas, que se deixan convencer por calquera cousa?

Menos mal que, ao fin, a súa lucidez dinos por onde sae o sol, porque con tanto tempo no túnel, xa nos esquecemos. Polo si ou polo non, estean atentos a tanto vixiante como está florecendo: cando lles dea a luz de verdade ou cando os nenos os acompañen pola rúa, téntense a carteira, non sexa que quedaran sen ela. Nin o virtual será tan virtual, nin o analóxico será o que era.

TEMAS: COVID-19.- A desescalada.- Telepredicadores.- Moralina viral.- Educación Online

Manuel Menor Currás

Madrid, 25.04.2020

Sería necesario o siso, mais son malos tempos para a lírica

Todo indica que a sociedade é favorable a consensos para unha saída solidaria da COVID-19. No Congreso de Deputados estase lonxe.

Mentres se vai facendo rutineiro este parón da vida social e económica con ritmos que non coñeceramos, neste mes que levamos de hibernación van quedando claros algúns asuntos, mentres outros se complican cada día un pouco máis.

Do pasado

A estas alturas da historia da humanidade, todo ten pasado. Ata a Natureza sabemos que o ten e moito máis longo que os humanos. Como tantas veces, nesta tamén hai quen bota man del para atopar orientación nun presente tan intranquilo. Hai recordos de distintos testemuños documentais e varias novelas que viñeron a colación estes días, a de Camus e, a bastante máis antiga de Defoe en primeiro lugar. E hai, inevitablemente a comparación: se é o mesmo ou moi parecido, que foi mellor ou que é peor, e , de paso, a conclusión confirmatoria dunha ou outra teoría. Foi frecuente estes días a interpretación dos que repasando algún destes acontecementos inclinouse por indicar que, pasado un primeiro momento de certa contención, todo volve a donde adoitaba: os humanos non adoitamos ser propensos a aprender nada destes feitos históricos e todo volve seguir pronto as mesmas rutinas. Pode soar pesimista, pero é a condición humana: cambiar, o que se di cambiar, non adoita ser algo tan colectivo e voluntarioso que se note significativamente; é dicir que o máis probable é que visto o futuro desde ese pasado non haberá logo desta pandemia un tempo significativamente distinto en comportamentos e actitudes. O autor de Robinson Crusoe conclúe a súa novela -a comezos do século XVIII- dicindo que “segue vivo” no medio dunha mortandade terrible e entre coetáneos cuxo comportamento foi máis ben horrible.

Ao futuro

Contradiríase, unha vez máis, o tópico da historia como mestra da vida. Non deberiamos esquecer que este dito provén dunha interpretación do que en época de Tiberio (42 a.C.-37 d. C) circulaba como función de “as historias”, contos ou apotegmas didácticos. Entre nós, un exemplo tardío deste xénero pode verse no Conde Lucanor, cuxa estrutura narrativa proviña dos retóricos romanos, as súas mencións e anécdotas nos discursos, para que o público atendese ese fixase no que se quixese ensinarlle; é o que adoitamos facer cando contamos unha anécdota para exemplificar unha conduta desexable ou reprobable. Pero esas “historias” non eran “a Historia” como disciplina e con metodoloxía apropiada para atopar unha explicación razoable dun feito, un proceso ou un conxunto de acontecementos determinado.

Na Rede, con todo, circulan vídeos, comunicados e construcións visuais máis ou menos ben intencionadas cuxos autores renovan a perspectiva das desgrazas como detonante de conversións masivas ou caídas do cabalo de Saulo ao grande. A hibernación que estamos padecendo -coas súas causas e consecuencias-, sería para estes Xeremías contemporáneos unha providencial ocasión para a reflexión e o cambio de vida. O Covid-19 funciona, entre tanto, como situación propicia á salvación en moitos niveis de publicidade, de moi diversos tons e calidades, tamén con estas expectativas pragmáticas, reconversoras de pautas problemáticas. A suma de virtudes que sacan a relucir uns e outros predicadores nestas homilías é infinita e, de remediarse tanto mal como pretenden erradicar coas súas mensaxes, o coronavirus da Covid-19 pasará aos Anais da Humanidade como a gran panacea universal. Desculpen o escepticismo, pro tampouco estes milenaristas son os mellores instrumentos de análises para o futuro que a humanidade necesita; en particular, a porción que vive nesta área da Península Ibérica que chamamos España.

E ao presente

Este tempo verbal tampouco é que estea brillando por sensatas actitudes de cambio; o que se puido ver e oír na Sesión 17 do Pleno do Congreso de Deputados este mércores 15 de abril, non é para estar tranquilos. Os nosos políticos actuais afixéronse a darnos espectáculo desprestixiándose a si mesmos e facéndonos ver que se lles dan moi ben os desacordos, coma se así estivesen facendo unha sa achega crítica á vida democrática. Doutro xeito non se entende a paixón que mostran por que vexamos o curtos de miras que son, o ben que se insultan e xogan ao escondite, sen enteirarse de que non están nun patio de colexio non moi ben atendido. É coma se lles encantase que o sector menos democrático deste país se acabase convencendo máis pronto que tarde, de que a representación democrática é un invento caro e anticuado. Co que hoxe se viu e oíu, van camiño de conseguilo, cando todos esperabamos que os eliximos para que se ocupasen de atender en serio os problemas que temos e os que nos veñen enriba.

Os representantes da dereita e ultradereita que nos tocaron en sorte non nolos merecemos: dan o cante sempre que abren a boca para falar de España e os españois. E non queren chegar a Moncloa 1977 e ó seu pacto; vailles máis a Praza de Oriente anterior a 1975 . Ao ritmo que van, furoneando no que este coronavirus xera como residuo problemático, non paran de confundir o patriotismo coas ansias de poder, unha paixón nada inocente, da que non son únicos detentadores, pero que lles vén de lonxe. Sempre nese sector sociopolítico e cultural, entenderon que a patria e as súas esencias eran exclusiva súa. Por iso viven con especial desamaño de sintaxe e de educación neste momento en que son outros os que están nos sillóns  azuis.

Con este ritmo, máis o dalgúns siareiross de aplausos inmerecidos -que se abren paso a miúdo entre os moi sinceros das oito da tarde-, máis a serie de reaccións que nalgunhas comunidades de veciños empezaron a mostrar tan raras ansias de convivencia que só toleran incontaminadas esencias únicas no universo da súa casa, mal cariz ten a necesidade que existe de actuar en unidade e solidariedade. Parece que fosen ganas de amolar a sacrosantos intereses, absolutamente privados. Segundo estes activistas, que non paran de bombardear as redes e a prensa consorte, volve estar de moda: homo homini lupus. Para a zooloxía montaraz vai ben; para a posición que o humano debería alcanzar na escala evolutiva, é un claro retroceso. A ver se vai estar sucedendo que, o que de verdade está poñendo en evidencia este coronavirus é o sistema de carencias que padecemos?, algo crónico probablemente

TEMAS: COVID-19. Crise económica. Unidade política. Congreso de Deputados. Moncloa-77.

Manuel Menor Currás

Madrid, 15.04.2020.

Con ou sen Moncloa, si debera haber un gran pacto

Que chegue a facerse será complicado. Pero sería un bo modo de afrontar o que virá logo desta corentena.

A referencia aos Pactos da Moncloa, en 1977, saltou este venres á palestra política con certo entusiasmo e corremos o risco de volver á taumaturxia para resolver problemas serios. Esa mención podería facer errónea a perspectiva dunha necesaria concertación.

Pacto da Moncloa hoxe?

As circunstancias non son as mesmas, o escenario é moi diferente e a mensaxe que o conxunto de partidos emite non parece que vaia a favorecer algo similar. Non dá a sensación de que o Goberno se asegurase antes de lanzar a idea, de que tivese suficiente respaldo social fose do seu propio ámbito. E entre os partidos da dereita -fundamentais para apoiar a idea-, hai quen non parece terse decatado aínda de que vai este problema e as súas consecuencias; hai quen se lle desen presenza mediática máis intensa talvez cedería; e hai quen toda esta historia, desde fai xa máis dun mes, élle campo propicio para a súa mensaxe milenarista, en termos de hai oitenta anos. Ninguén parece moi propicio nesa contorna a facilitarlle ao Goberno que acuda a Europa este xoves cunha forte unidade interna. Tampouco parecen dispostos a facilitarlle unha especie de lavado de culpas e fallos na xestión dos pasos dados en días pasados. Todos deberían entender, e o primeiro o grupo gobernante, que o traballo que hai por diante non é dun partido ou dous tan só, senón que require connivencia de base en todos.

Alguén debería explicarlles aos cidadáns, ademais, que o de 1977 non foi un arranxo gratuíto; conlevou sacrificios xerais aos que deberemos prepararnos. Por exemplo, incremento impositivo e limitación de salarios; intervencionismo para derivar atención e recursos cara ao prioritario; e, por suposto, delimitación de obxectivos sociais e económicos preferentes para a súa rendibilidade. Algo similar sucede coas referencias que estes día se fan a un novo Plan Marshall, conexo en parte ao que en 1945 supuxo o lanzamento en Europa do que se entendeu -ata a Caída do Muro de Berlín en novembro de 1991- como “Estado de Benestar”. O neoliberalismo e o neoconservadurismo pelexaron a matar con el desde os anos oitenta; aqueles “trinta anos gloriosos” -que se estudan no Bachillerato francés- foron o soño dos españois do montón, pero, cando chegamos á mesa europea en xaneiro de 1986, xa estaban retirando o mantel.

Solidariedade ou xustiza distributiva?

Oxalá que con un enclaustramento como o que temos, todos decidísemos esforzarnos na mesma dirección! Algunhas reflexións que circulan polas Redes estes días parece que quixesen converternos a un fantástico espiritualismo virtuoso, unha utopía de tantas como se imaxinaron desde antes de Erasmo. Cada cal é moi libre de idear o mundo como lle praza, pero a democracia é laica e, como tal, non lle sobra a moral dos crentes pero non abonda. Se non se traduce en acordos e pactos concretos de obrigación igual para todos, de pouco vale. Bienvenidas sexan todas as boas intencións, pero segundo o vello refrán -moi de cristiandade política- de boas intencións está empedrado o inferno.

Está de moda nalgúns medios o recurso ás boas obras dalgúns gremios ou traballos, coma se os aplausos que ás oito percorren a xeografía española xa sanaran deficiencias serias. E soa manipulador que, á beira de tan merecidos recoñecementos -polas carencias que algúns profesionais son capaces de suplir-, coa presunta exemplaridade dalgúns filántropos de maior ou menor riqueza demostrada en Forbes, se trate de provocar o esquecemento das patoloxías estruturais que temos. A suposta calidade destes non depende da moralidade individual de ninguén; por moito que nos enfrasquemos en dilucidar o altísimo valor moral dunhas persoas determinadas pouco avanzaremos na calidade xeral, e menos se eses filántropos non teñen responsabilidade directa.

Vaia por diante que é de agradecer que, en momentos cruciais, os responsables dalgúns ámbitos laborais sexan competentes e estean no seu posto cando os cidadáns os necesitan. E que tamén pode estar moi ben que haxa persoas que, en situacións de necesidade, se sintan compelidas pola solidariedade, a caridade ou calquera razón moral para axudar aos demais. Non hai por que poñer pegas a que poidan crecer os donantes ás ONGs, especialmente as que pasan controis homologados de transparencia. Pero todo iso non pode ocultar que unha sociedade forte e ben trabada non se constrúe só con estes voluntarismos, senón con estruturas ben dotadas polos orzamentos públicos progresivos de todos e unha xestión democrática, en que o obxectivo común non se perde de vista ou non sexa trampa para negocios, privilexios e corrupcións particulares.

Política económica ou Economía política?

Non imos arranxar o pasado, pero ensina realismo nestes asuntos, que permita construír futuro. Houbo caridade ao longo de toda a Historia europea, sobre todo, a partir do século IV, e tamén sucedeu que, no século XVIII, cando a xenerosidade dos máis podentes -reis e eclesiásticos incluídos- era deficiente, xurdiron “filántropos” e “benefactores” e que ata o Estado asumiu labores de beneficencia. A nosa Real Academia de Ciencias Morais e Políticas (RACMP) premiou unha Memoria da aínda nova Concepción Arenal que, en 1861, invocaba que todo facía falta, “beneficencia, filantropía e caridade”, para tanta pobreza como había. Empezábase a suscitar, ademais, que a pobreza que preocupaba era a do proletariado urbano -do que se ocultaban carencias salariales e sociais-, ao que se “cuestionaba” porque empezaba a esixir outra orde política e social máis equitativa para unha sociedade aburguesada.

Algúns daqueles académicos empezaron a suscitar que había que crear un “estado social”, con institucións e dereitos garantidos polo Estado. En 1890, o propio Cánovas, falou directamente de que con caridade era imposible e que xa era hora de pasar da “Economía política á Política económica”. Uns oito anos antes, Bismarck xa iniciara -para unha Alemaña recientemente unificada en torno a Prusia- un corpus lexislativo con obrigacións mutualizadas entre empresarios e Estado en áreas de sanidade, educación, vivenda e xubilacións. Moi pronto, un dos académicos da RACMP preguntaríase -cando aquí empezou un lento cambio de paradigma na políticas social- cando tiñan razón: se antes, cando non admitían a intervención do Estado na sacrosanta propiedade privada ou agora, en que empezaba a haber algunha lei contraria á economía clásica.

O debate do pacto

Esa é a urxencia e non o ver se nos chove do ceo algunha solución máxica, gratuíta e ben intencionada. Hai un gran debate ao que teremos que axustarnos, Estamos nunha situación excepcional e, de xeito evidente, moitas cousas nas nosas vidas non serán como antes. Esteamos ou non contentos de como nos haxa ir neste transo: qué Estado de todos queremos construír logo desta situación excepcional? Non podemos dar por suposto que a bondade dalgúns fai, por si mesma, o ben de todos. O que se oe e ve estes días non deixa ver qué en que esteamos dispostos a ceder e perder. E iso é precisamente un pacto social: cesión mutua, para que todos gañemos en forza; iso é a democracia. ¡Ánimo, que falta un pouco menos: co esforzo de todos será posible!

TEMAS: Beneficencia/Caridade/Xustiza social.- Política económica ou Economía política.- Pactos da Moncloa.- Estado de Benestar.- Xustiza distributiva.



Manuel Menor Currás

Madrid,07.04.2020