Desencontros a destempo

A educación recibida condiciona entender que estea a suceder. Mesmo pode evitar que prevalezan despropósitos egoístas nas decisións colectivas.

Mentres os dous líderes destacados do momento político se encerellaban nun melancólico desencontro por quedar ben firmes ante os seus posibles votantes, unha reporteira preguntaba na rúa sobre a vivencia a destempo do vranciño deste mes de outubro. No Senado, a cuestión era se conviña endebedarse cuns orzamentos expansivos ou se era preferible un aforro de recortes selectivos: dous modelos opostos para afrontar unha realidade crecentemente complicada ante a que os dogmas neoliberais desaparecen por ensalmo. Na rúa, a prolongación do tempo tropical gañaba por goleada a cuantos de esguello non obviaban as urxencias máis problemáticas do cambio climático. Por medio andaba -unindo o debate parlamentario coa rúa- a alusión dun dos políticos a que as decisións tiñan que ter en conta esa realidade esquiva, especialmente o uso dunhas ou outras enerxías, que  a Terra esixía para a súa sustentabilidade.

 Interferencias semánticas

 Non é difícil ver que, tras este tipo de cuestións -seguramente as máis importantes do momento actual-, latexan interferencias de intereses concretos en posicións que se din independentes. Todos os temos respecto ao mundo en que nos movemos e, ao mostralas, ninguén é indiferente ás competencias aprendidas que lle axudaron a valerse na vida. A conxunción de ambos os ingredientes gravita na maneira de interpretar o que sucede pola que nos inclinemos racional ou irracionalmente.

Á hora de posicionarse, mesmo para valorar a contraposición de intereses o que aprendese cada cal é primordial, aínda que non todos aprendamos igual, nin todos tivésemos as mesmas oportunidades para aprender. Ha de engadirse, ademais, que para determinar o que mereza a pena ser retido como significativo, as maneiras de crear opinión a que cada cal se apegue xogan un papel relevante. Nunca foron neutrais, e o filtro persoal que cada cal sexa quen de poñerlles é o que mellor valida a súa fiabilidade para non deixarse manipular por intereses alleos nin prexuízos solemnes. Non é un asunto novo, e a guerra actual en Ucraína permite observar os rumbos interesados que se concertan para crear opinión favorable a algún dos bandos contendentes; ata en noticias intranscendentes, incluso os trazos da voz son portadores de información pautados nun guión condicionado. Dito doutro xeito, que os individuos teñen pouca capacidade de reacción ante estas argucias se a súa formación foi débil ou se limitou ao memorismo do irrelevante na súa escola.

Nese contexto maleable, máis propagandístico que informativo, funciona unha maquinaria experta en darlle a volta a expresións como “liberdade”; ao ritmo que vai o estropicio pronto torcerían o seu gran significado orixinario. Lakoff e moitos outros nos alertaron, pero a súa voz soa no deserto; pouco vale, pois, reclamar o que non nos deu a escola -porque xa se pasou a nosa escolarización-, pero pódese aprender algo da vida que se está vivindo. Poñan, por exemplo, o oído no que se di nos parlamentos, incluídos ata os municipais, e poderán acumular un bo catálogo documental en que as apelacións ás grandes palabras que deron sentido á modernidade son pretextos para coar privilexios e negocios particulares a conta dos orzamentos públicos. Para garantirse clientes presos hai moitas, pero merece a pena centrarse nas que incumben á Saúde, Educación ou ás residencias xeriátricas; oídas un par de veces, enseguida agudizan a comprensión do auténtico significado que os listos do lugar dan a expresións que motivaron ás persoas comprometidas co ben colectivo. Verán que “liberdade”, “tolerancia”, “coñecemento”, “convivencia”, “democracia”, e outras concernidas dun ou outro modo por decisións concretas, reducen o valor semántico do que realmente debe importarlles, salvo que sobreentiendan que a súa vida –a súa- impórtalles un bledo.

 Pobreza semántica e pobreza palpable

A pobreza que o mal uso destes termos xera ten que ver coa outra, a da necesidade física. Cada vez está máis preto estoutra “pobreza” e pode ser tanxible na propia familia, no que hai para comer, para o gas e a electricidade que fixeron máis confortable a vida ata o de agora. Afecta á mobilidade para desprazarse a diario ou á capacidade de facer traballos diversos. Diminúe o stock dos bancos de alimentos dispoñibles para os que fan cola para poder comer. Din na radio que un de cada tres nenos españois está en risco de exclusión, e engaden que a esperanza de vida baixa proporcionalmente ao aumento desta pobreza. Alguén que un coñece de sempre ten traballo pero o que lle pagan apenas lle chega para cubrir os gastos imprescindibles…; toda esta pobreza está á porta de casa, non é a que aparece no telexornal cando estamos a comer e advertimos que non estamos na África subsahariana. É a pobreza do mundo en que vivimos e que está aquí interpelándonos cando algúns supostos representantes políticos exprésanse en plan elegante e chulesco e, sen compaixón ningunha co mundo dos cidadáns correntes, manipulan e terxiversan os termos máis prezados. Son os responsables de que, por exemplo, Alberto Reyero dixese, despois de deixar o seu cargo na Comunidad de Madrid: “Negábame a seguir compartindo consello de Goberno con persoas sen escrúpulos” (Entrevista en El Plural.com, 11.10.2022).

Empobrécennos máis co seu balbordo. A displicencia que rezuma este tipo de influencers na vida política e cultural difunde un egoísmo narcisista que impedirá afrontar os retos que cada día que pasa aceléranse máis. Javier Marías deixou nos seus artigos e novelas abundante material para que non se vaia todo ao garete. En Frankfurt é posible que alguén se acorde estes días da primeira entrega de Tu rostro mañana, en que deixou unha boa descrición desas persoas coas que merece a pena establecer distancia, pola súa soberbia inmensa, “que senten, quizá xulgan, que o mundo vive en débeda con eles; canto lles chega de bo élles tan só debido, que menos; descoñecen o contento e a gratitude por tanto… Son xente intratable, que xamais aprende nin escarmenta. Séntense acredores do mundo sempre, aínda que leven a vida agraviándoo e desposuíndoo”.

TEMAS: Manipulación informativa.- Linguaxe parlamentaria.- Pobreza.- Actitudes democráticas.- Lectura comprensiva.

MMC (Madrid, 19.10.2022).

Verborrea indixesta

 
Nestes tempos nada propicios para a lírica, abundan en disparates que só educan o egocentrismo individualista.
 
Empeza a ser habitual que criterios de antollos leven a persoas supostamente responsables de xestionar asuntos públicos á irracionalidade. Cando pretenden tapar asuntos en que demostraron incompetencia, as súas xustificacións confirman que o principio de Peter é máis universal que o da lei da gravidade. As súas mañas de emenda do que din ou fan, e as tácticas de veto a explicacións coherentes en sede parlamentaria, son graves e non hai enxeñaría social capaz de parar o esborralle que xeran na credibilidade do sistema.
 
“Política cutre”
 
Esta apelación do vicepresidente da Comunidade de Madrid, Enrique Ossorio, paira desfacerse dunha interpelación sobre a xestión de residencias da terceira idade nos primeiros meses da pandemia, tentou que fose un burladeiro, e foi aplaudida polos seus colegas de partido; non foi unha gran faena taurina e dixo: “estou farto de que cambien o que digo para facer política cutre”. É dicir, que foi alta política, e de gran calidade, a que se desenvolveu cando miles de anciáns estiveron entre a vida e a morte e optou polo máis difícil para as súas vidas: o veto a que non fosen trasladados onde puidesen ser coidados. Non lle importaron moito, desde logo, nin tampouco parecen importarlle, as derivacións de dor, loito mal levado e sensación de culpa dos seus familiares. Segundo este egrexio conselleiro de Educación, xa lles pasou, e segue adiante na súa faena ante os tendidos, tan ricamente.
 
En apoio dunha postura que evadise responsabilidades, os compañeiros de Vox proporcionáronlle outro burladeiro cunha proposta de comisión de investigación que se ocupase de “estudar” como poderían ser estes espazos dos momentos finais de vida; non lles interesaba que o que pasou, aínda que só fose para aprender algo, senón volver deixar as cousas orientadas cara ao potencial simple, ese tempo verbal en que a elucubración inconsistente versaría sobre ese asunto como podía tratar dos círculos anxélicos do Areopaxita. Retiraron a proposta, pero non as mostras de que a cultura que propagan xuntos vén resumirse en que, cando din representar aos españois, só se representan a si mesmos, sen ganas de responsabilizarse de que o dereito á vida dos cidadáns só é valioso si é para todos e non queda en papel mollado.
 
A berrea
 
Protagonizárona e divulgaron os mozos dun colexio maior madrileño. Non foron nenos de familias desestruturadas ou barrios marxinais que, mentres aprenden a pelexar coa hostilidade da vida real, navegan como poden até lograr, no mellor dos casos, asentarse un pouco; non son os críos do 27% que o sistema educativo non sabe atender e abandonan a escola antes de tempo ou non alcanzan a ter as “competencias” que deben ter paira sobrevivir. Non. Son a parte “selecta”, os que foron formados como “selectos” segundo pregoaba desde case comezos do século XX un dos prohomes do confesionalismo educativo. Son mozos que pasaron por colexios ben e transitaron pola EVAU con boas calificacións; proceden de familias que dispoñen, como mínimo, de 1200 euros para pagarlles una residencia ben, onde van ter “selectos” contactos para situarse ben nesta sociedade competitiva, pero que, segundo a doutrina social que lles ensinan, non é que pertenzan a unha “clase” oposta aos outros, senón que por designio celestial naceron mellor situados que os do absentistas. Desde a óptima posición que tiñan na distribución de eficiencia académica -que mostra a campá de Gauss dos colexios de Secundaria que frecuentaron-, pasaron  a un colexio maior que servirá de catapulta para  triunfar como emprendedores con todos ases da baralla na man.
 
Sabiamos todo isto desde que Ibáñez Martín deu recursos, e carta branca, ás organizacións confesionais -e a algunhas de Falanxe naquel momento-, para que nestes colexios se trabasen lazos de fidelidades para o futuro. O art. 27 do Concordato de 1953 referendaba o privilexio que un Decreto de 21.09.1942, lles daba para “formar ao alumno nesta complexa e desatendida profesión: a profesión de home”. Segundo confirmaba outro de outubro de 1973, entre os seus fins seguía estando a formación “humana, cívica e social, relixiosa e ética”. Folga dicir que, foron bastantes as personalidades daquel réxime -e algunhas dos circuítos eclesiásticos- que pugnaron por encomiar e bendicir a importancia destes centros de captación de cachorros adictos aos seus respectivos credos ideolóxicos, función que aos poucos, pero sobre todo desde 1967 ampliouse coa proliferación de universidades privadas en que non hai reparo ningún en amosar que a verdade -e, por suposto, as normas de convivencia- seguen estando onde adoitaban.
 
A berrea outonal destes mozos permite adiviñar de que pasta van estar feitos os futuros dirixentes políticos e a crema de fidelidades da vida social e económica que se está preparando ao virar a esquina. Xa teñen un chiva expiatorio para acalar as voces que reclaman outras actuacións, mentres as fotografías amosan o coro de voces que saían de todas as xanelas do colexio rexentado polos Agostiños. Aínda por riba, as supostamente ofendidas mozas do colexio de en fronte -fundado pola Congregación de Agostiñas Misioneiras en 1969- defenden a eses mozos dicindo que é una “tradición entre colexios maiores, da que se creou una impresión de odio e machismo que non pode estar máis lonxe da realidade”. En fin, que os pasos entre tradición e modernidade andan lonxe de atopar una asimilación coherente.
 
Vocación docente
 
Entre tanta verborrea como ambos os asuntos suscitaron, cabe preguntarse se a causa ou motivo non estará na insuficiente “vocación docente” de quen foron ou son os mestres e profesores destes mozos e mozas. Segundo denunciaba hai dous días en Público o deputado na Asemblea de Madrid Agustín Moreno, ten que ver con que se están cargando o sentido da universidade como espazo de coñecemento; as decisións que se están tomando nesta Comunidade abusan de todos os conceptos democráticos en nome dunha “liberdade” absolutamente egoísta paira consentir impunemente un desregulado negocio da educación. Con todo, entre algunhas voces socialdemócratas, segundo se puido ouvir estes días nun encontro sobre formación do profesorado, parece moi relevante que todo candidato á docencia mostre signos de ter “vocación”. Progresaron tanto que buscan, de novo, para o traballo de ensinar a persoas tan excelsas que, ademais de buenísimas por inspiración celestial, sexan baratas porque estean dispostas a obedecer en silencio e, por tanto, a poñelo todo da súa parte para formarse sen que a Administración poña nada da súa.
 
Si en política educativa ou social un político di ocorrencias porque non ten nada que dicir é malo; e se o que di mostra que lle importa un ravo o que lle suceda á maioría cidadá, peor. É máis ou menos o mesmo que dixo Ossorio da súa propia incompetencia á fronte das residencias e -supostamente- da educación dos madrileños, que tamén di xestionar. Este tipo de políticos pertencen a unha clase superior e non se manchan con problemas vulgares como facer que as cousas da súa responsabilidade se fagan con protocolos esixentes en dignidade profesional; entre outras cousas, porque podería ser caro e engorroso.
 
Non se espanten, pero o tránsito das vidas dos seus fillos por este mundo vai camiño de estar rexido por persoas que berrean cando se lles antolla e non pasan da verborrea cando de coartar a cega Natureza se trata. Aí está, para confirmalo, Dna. Ana Rosa (AR) pregoando na súa tele as milagrerías e desprezando o valor da ciencia e do coñecemento; así avanza o cego guiando a outro cego. Sorte!
 
TEMAS:
Convivencia democrática.- Coñecemento científico.- Liberdade e Dereitos Humanos.- Profesionalización docente.-Natureza e Cultura
 
MMC (Madrid, 12.10.2022)

Ricos e pobres seguen estando aí

Sorprende que esta oposición de significantes escandalice: se é por afago a unha suposta clase media traballadora omnicomprensiva é estúpido.

Andan en primeiro plano as publicitarias rebaixas de impostos que manexan unhas e outras comunidades autónomas no intento de convencer a posibles investidores para que leven diñeiro aos seus territorios. Nesta batalla dos impostos os grupos do Congreso e do Senado compiten por ver quen convence máis aos votantes en canto a medidas fiscais que poidan paliar a difícil situación que, despois dunha pandemia, xera a guerra en Ucraína. Na competición pola audiencia, volven saír “os ricos e os pobres”, ben como escusa, ben como estratexia ou sinxelamente como tópico.

Unha longa historia

Os malentendidos ou finximientos de ofensa polo emprego destas dúas palabras non cambian unha historia de bastante máis de dous mil anos, en que serviron para entender a realidade social. Igual de antigos son os intentos de eludir a oposición de intereses que hai entre os que están nos percentís altos da posesión de bens e rendas respecto a quen se atopa nos máis baixos. Estas hipócritas esgazadurass de vestiduras resucitan de novo, por tanto, unha particular ansiedade de que nada se mova e que continúe tal cal ou, se non, que o peor o paguen só os de abaixo. Viven tranquilos na súa burbulla e só anceian seguir igual, sen que ningún pobre lles amargue o día; non lles afecta a inflación, nin o encarecemento dos bens máis necesarios. A súa autosatisfacción non advirte que o valor do que teñen depende do traballo dos outros, e que, para que iso funcione cun mínimo de harmonía, é imprescindible ceder e recoñecer que os pobres existen -aínda que prefiran chamalos doutros modos- e necesitan non sentirse tan pobres e desamparados.

Nos momentos de crises das culturas sociais dominantes, é cando se viu con máis claridade como, para que a desigualdade non derivase en conflito ou loita de clases, os modos de relacionarse ricos e pobres evolucionaron ata atopar fórmulas que, no canto de pelexas a matar, establecesen marcos pacíficos de convivencia. Na metamorfose da relación entre ambos os polos da sociedade é onde está a parte máis atractiva da historia social, mentres proseguiron, de modo terco e antisocial, posicións negacionistas ao entendemento, con inventos contrarreformistas que non melloran a vida colectiva, pero amplían a rendibilidade para uns poucos. Neste momento preciso, tan definitorio de cambios imprescindibles, sería un grave erro desperdiciar unha longa historia de desencontros conflitivos entre pobres e ricos que, despois da II Guerra Mundial, levou a Europa ao pacto social do Estado de Benestar.

O tracto xenealóxico ata establecer as primeiras leis básicas, pasara por unha longa pelexa nas relacións laborais e salariais; non fora fácil corrixir a inexistencia de leis que limitasen o dereito absoluto dos propietarios dos bens de riqueza a contratar aos seus traballadores con salarios e condicións de miseria.

Ata os anos 80 do século XIX, a inmensa clase traballadora era pobre, porque só dispoñía para subsistir do traballo dos seus brazos, e nin sequera o dereito á vida lles estaba garantido. Vivir era moito máis aleatorio que agora, e só cando o Estado empezou a limitar por lei o sacralizado dereito de propiedade para un ben superior como a vida colectiva, empezaron a encarrilarse as relacións sociais doutro xeito.

Ata 1878-1881, en que Otto Von Bismarck promulgou un conxunto de leis en Prusia destinadas a frear unha posible revolución -similar á de París en 1871-, non se estenderon en Europa leis que tivesen en conta aos pobres ou asalariados. En España, non foi ata 1900, cando se promulgou a primeira deste tipo, ao tratar de atender a algo tan básico como os accidentes do traballo.

Variacións ao redor da pobreza

Nunha coxuntura tan fráxil como a actual, non pode seguir invocándose –como ás veces se oe en debates demasiado alegres- que algunhas medidas fiscais “atentan” contra o dereito de propiedade. O propio León XIII, na primeira encíclica “social” da Iglesia, en que tocaba en 1891 o problema central da pobreza -a derivada do trato que recibía a clase proletaria-, cun ton apoloxético peculiar e as súas propostas sobre o valor da “caridade” para o arranxo de “a cuestión social”, recoñecía a necesidade de reformular as formas relacionales existentes. Os pobres e os ricos aparecen varias veces nos Evanxeos, igual que aparecían antes nos libros bíblicos xudaicos, e non sempre de modo claro; se os ricos non entraban ben polo ollo da agulla -que dicía unha das parábolas-, non casaba ben a bienaventuranza dos pobres e que os pobres “de espírito” fosen a solución do conflito latente. . Tampouco o uso da caridade eclesiástica foi a solución; rezar o painoso xuntos non evitou os múltiples enfrontamentos bélicos duns e outros por razóns tan variadas como disfraces teñen os egoísmos para aparentar bos sentimentos a conta do sobrante. Na propia Idade Media, a de máis arraigada teoloxía política de cristiandade, hai múltiples exemplos. A iconografía baixomedieval, por exemplo, deixou testemuño, segundo Michel Mollat, de como o pobre, suplicante ás portas do rico, era imaxinado indigno para ser aceptado; vidreiras e tímpanos das catedrais mostraban unha orde social en que tiñan un papel moi secundario. Testemuños do cambiante papel desta virtude non faltan tampouco en Luís Vives en De subventione pauperum (1526), ou no Diálogo dos esmoleiros de Erasmo (1524), que en pleno proceso de aburguesamento das cidades, viron aos pobres como un risco para o comercio e reclamaron o control da caridade. Estamos a vivir unha situación que reúne todos os ingredientes para ser visto como un dos de gran transformación na Historia da humanidade. O queixume de moitos pola deterioración que poidan supoñerlle á súa propiedade privada cambios como os fiscais que estes días aparecen na conversación política, é antisocial. Por máis que aparente protexer ao común da xente, non encobre que as demostracións de insolidariedade renovan as súas modalidades; os abusos actuais da. linguaxe só evidencian un forte reaccionarismo e enxeñería publicitaria. Estas cortinas de fume xa as advertiron observadores como Blasco Ibáñez quen, O intruso, novelando en 1904 a industrializacióm bilbaína, ironizaba co que Jesús dixera sobre os ricos e o ollo da agulla: “os homes sen excepción reclamaban o perigo de ser ricos”, “desexaban exercer a caridade, tomándoo todo para si e non dando máis que aquilo que xulgaban innecesario”.

TEMAS: Riqueza e pobreza.- Propiedade privada.- Estado social.- Estado de Benestar.- Políticas fiscais.

MMC (05.10.2022).

Un presente moi ruidoso… e pestífero

A sinestesia de oído e olfacto percibe hoxe pouca harmonía ambiental; transmite unha información crecentemente inquedante. 

A pandemia da Covid-19, coa súa variante Ómicron, segue dando traballo; pode infectar mesmo a quen fose vacinados e, por iso, está a empezarse a fornecer a cuarta dose ás persoas con máis posibilidades de risco, priorizando a protección aos máis vulnerables. 

A peste 

Este patrón público de reacción fronte a un problema non é, con todo, o que ten máis crédito no panorama político. Os problemas en que anda o mundo revolto, e as difíciles perplexidades que xeran para o obrigado cambio de respostas e actitudes, inclinan a persoas que son relevantes ante os demais a dar prioridade ao seu individualismo. Orgullosas de ter a pedra filosofal para mostrar o seu narcisismo, axítanse para impoñer o seu criterio interpretativo, por máis que, de xeito evidente, tanto ruído só airee o seu ego e prescinda de cantos han de vivir o mesmo nunha suposta comunidade de veciños ou cidadáns do mesmo país. Os comportamentos que priman, semellan, demasiadas veces, ser réplica das sonoridades ambientais que Daniel Defoe reconstruía en 1722 no seu Diario do ano da peste. Neste relato novelado preséntase como testemuña de contaxios parecidos aos do transo dos que non terminamos de pasar; e a ambición egoísta dá ao traste con todo intento de fraternidade ou solidariedade: “Ninguén sentía compaixón; a lei primeira era a propia salvación”. O propio narrador contáxiase dese principio moral e conclúe cun desolador final xa mencionado algunha outra vez nesta columna: “Terrible peste Londres arrasou/ En mil seiscentos sesenta e cinco/ Cen mil almas levou,/ Peroeu sobrevivo!”.

 Italia

Non é a primeira vez que Roma marca a pauta para seguir aos demais territorios do continente europeo. Fratelli d´Italia, logrou o 26,24% de apoios nas urnas e, se se lle suman os votos das dúas formacións de dereitas que os acompañan en coalición, Liga e Forza Italia, pasan o 44% de votos que lles facultan formas goberno. Nestas eleccións, de todos os xeitos, tamén teñen o seu peso significativo os que quedaron en casa no canto de ir votar; a abstención foi a máis alta desde que en Italia se recuperou a democracia, despois da caída de Mussolini e os seus socios do “eixo” no Terceiro Reich. Houbo un 9% menos de electores que nas últimas eleccións; só votou un 63,91%, dos algo máis de 46 millóns de cidadáns con dereito a voto.

O desencanto dos abstencionistas únese ao que hai respecto a os partidos tradicionais –a democracia cristiá e a socialdemocracia-, que foran principais na configuración da actual Unión Europea naquela incipiente Comunidade Europea do Carbón e do Aceiro (CECA) en 1952 . Os que van levar a batuta da política italiana non brillan polo seu fervor cara á UE actual; están máis ben, ao lado e socios descontentos como Hungría e Polonia principalmente. Sorprende moito, por outra banda, que o lema principal deGiorgia Meloni, desde antes desta campaña electoral, baseouse en catro notas simples da súa personalidade: ser muller, nai, cristiá e italiana. Reducido a súa mensaxe política dese modo, parece non dicir nada e, con todo, a súa combinación encerra un compendio de orientacións que, por outras manifestacións, non cabe dúbida que van ter unha orientación repetitiva ao lado máis conservador e ata fascista da historia italiana. A única novidade redúcese a que, por primeira vez, vaia a ser unha muller a que dirixa a política italiana. O estraño é que, por unha banda, máis que á letra da mensaxe, a súa audiencia fixese caso o impetuoso ritmo das súas palabras: o lado sentimental, profundo, da linguaxe sonora que as acompañou é o que parece ser o gran aliado para que a súa papeleta entrase tanto nas urnas. Ademais, moitos medios -e outros observadores- reduciron os baremos da calidade política desta mensaxe para considerar o ocorrido como “posfascismo”. Esta maneira aparentemente inocente de non molestar ao lector é, en non poucos casos, vaselina para afacelo a que se absteña de xuízo -e de voto-, ou que non se decate do que hai; como cando eramos nenos e os Reis Magos viñan vernos a noite do cinco de xaneiro.

 España

Como pertencente a ese club da UE, España vai ter algúns problemas adicionais aos que ten. Faranse máis vivos á hora, non só de sacar adiante resolucións que axuden a superar o tempo presente, senón, ademais, en canto ao avance ou retroceso de non poucos dos dereitos civís que subiron ao Código Civil e Penal para que máis consistencia. Cantos asuntos afectan os dereitos da muller, dos nenos, da solidariedade europea, as emigracións e as liberdades de conciencia, e da pluralidade de persoas veranse afectados; grupos e mentalidades que lograron un mínimo de convivencia en igualdade terano máis difícil. Italia non é un país menor entre os vinte e sete, senón o terceiro en peso económico, posición que, en definitiva, rexe a valía das voces na partitura que pauta as decisións do Parlamento europeo, o Consello e a Comisión. De engadido, o balbordo que máis se oe en España non é o máis propicio para que os intereses e necesidades dos españois se deixen oír en Bruxelas cun criterio nítido e firme en principios máis elevados en canto a valor moral, ético, folclórico ou como se queiran chamar. Sen mirar ao uso torticeiro que, desde hai moito tempo, vén dando a expresións como “liberdade”, “función social”, “eficiencia” ou “calidade” -entre moitos outros-, e sen mirar que estean a vir a significar os supostos dereitos que a Constitución recoñece atodos os cidadáns no tocante, por exemplo, a dous tan cruciais como a Sanidade ou a Educación, o baleiro de contido que na práctica teñen respecto a letra do pacto constitucional está a crecer ás alancadas. Cara ao valor cero da linguaxe.  

O empeño que niso poñen cada vez máis representantes políticos é altamente ruidoso. Pode advertirse moi ben en dous asuntos que están a ser noticia estes días. No Consello Xeral do Poder Xudicial -onde supostamente están quen máis deberían afinar respecto a estas cuestións- e, como complemento, o estrondoso desafinamento de cantos revisan e retorcen o tocante a impostos sen entrar nun debate serio da semántica dun sintagma fundamental en democracia, “Xustiza distributiva”, á luz do principio de “progresividade” dos impostos que establece o art. 31.1 da Constitución de 1978. A aposta polo dumping impositivo nas Comunidades Autónomas está nun cantabile “andante con moto”, cuxo seguinte movemento será o allegro vivace ata o desconcerto final.

 

TEMAS: Xustiza distributiva.- Dumping impositivo.- Liberdade e Democracia.- Pluralidade e verdade única.- Dereitos e equidade.

 

MMC (Madrid, 28.09.2022)

Rituais actuais da realeza

A acaparación do espazo mediático por parte da monarquía inglesa realza a imaxe desta forma de goberno.

Os rituais funerarios destes días provocan moi distintas reaccións, todas de gran interese sociocultural. O mundo das monarquías é pródigo estes días en emitir mensaxes, non todas desinteresadas nin coherentes. Na sutilidade da información mediática xóganse acertos e desacertos que poden dar ao traste con esta institución ou, ao contrario, darlle maior consistencia e relevancia.

Isabel II (de Inglaterra)

O falecemento de Isabel II de Inglaterra sacou á luz, con gran abundancia de medios que a BBC alimentou en primeira liña, unha vida aparentemente transparente de servizo cabal ao seu país. Vista desde a súa lonxevidade no trono desde os anos cincuenta, o acontecemento e o ríxido protocolo con que está a ser acompañada a despedida, están a centrarse no lado amable da presenza da monarquía inglesa representando ao país en todos os feitos relevantes, e á beira de todas as personalidades que tiveron algo que dicir, no transcurso de todos estes anos. Entreverar dossieres de fotografías da vida familiar –tamén a máis cordial- da raíña foi parte principal deste relato, que se esmerou en mostrar unha personaxe sólida, responsable e coherente, sempre fiel ao seu papel institucional dentro da tradición inglesa de monarquía constitucional. A mensaxe para transmitir foi clara: Isabel Windsor cumpriu amplamente co papel sutil de estar sen interferir, aconsellar sen impoñer, acompañar e non abafar as institucións democráticas desde o cumio unitario do Reino Unido e Irlanda do Norte. O boato e a riqueza de recursos postos a disposición, como despedida, non fai senón corroborar a mensaxe que aínda estes días que faltan ata a súa despedida final nos funerais de Westminster o próximo día dezanove, reiterarase.

Parece ser que o bo recordo é sólido para un 80% dos ingleses, pero non pode dicirse que sexa igual en territorios como Escocia, onde estes días puideron verse xestos non precisamente devocionais. Tras ese aparato espléndido, combínanse tradicións do pasado e urxencias do momento nun momento tan crítico como o que se viven os votantes do Brexit; esta última contribución da raíña ao interese xeral do seu país transpira agradecemento. Á parte de que calquera poida resucitar imaxes de historias menos encantadoras, que propicien relatos menos compracentes, o seu fillo Carlos III non o terá fácil: empezar a exercer o papel da súa nai aos 73 anos, despois de asuntos antipáticos nosque a prensa  tanto o mesturou, non é un bo currículo para moitos ingleses que, no tempo que vaia a desempeñar o papel monárquico, veranno de modo máis crítico e esixente; da análise que fixeron dos seus xestos destes días, non se deduce que vaian ser condescendentes.

O loito madrileño

A outra cara deste acontecemento -mediático e histórico-, foi a vivencia do mesmo en España. As principais reaccións que suscitou poden sintetizarse ao redor de tres asuntos complementarios que documentan unha imaxe da monarquía non necesariamente igual. En plan de previr comparacións, ou simplemente por gesticular de modo independente ao establecido para a alta relación diplomática entre Gobernos, na Comunidad de Madrid .-e na de Andalucía en menor grao- tiveron a ben declarar tres días de loito acompañados doutros aparatos en que deixar claro o duelo especial que a morte de Isabel II -de Inglaterra- esperta nestas partes de España. Este xesto suscitou reaccións de todas as cores, con primacía de cantos o cualificaron como disparate solemne. No espectro de comunicación desta institución do Estado español -con alto nivel de renda-, dá a impresión de tratarse dese tipo de modais propios de novos ricos, alleos á existencia doutras persoas no mundo. No seu afán demostrativo non lles importan as meteduras de pata aínda que demostres gran ignorancia e insolidariedade. As súas estratexias de propaganda van por libre e non se cortan ante nada aínda que non concorde coa imprescindible unidade básica de todo Estado moderno.

 E a Zarzuela

Nos mesmos días, a plataforma HBO difundiu unha pequena serie de gran interese documental: Salvar o rei. Destaca nela a conxura de moitos medios, institucións e persoas, por preservar ao actual rei emérito de que a súa imaxe constitucional se deteriorase en exceso dada a propensión temperá que mostrou a desvariar respecto ao papel que se lle asignou na cúspide da Xefatura do Estado Español. Nos capítulos vanse sucedendo en orde cronolóxica, desde antes da morte de Franco, os momentos principais de desaxustes da persoa co personaxe que debía ser. A abundante documentación gráfica e escrita, coas voces e comentarios dun amplo espectro de xornalistas e persoas que foron testemuñas máis ou menos directas do que se relata, dá gran fiabilidade ao conxunto e, en particular, a dous momentos principais en 1981 e 2012. O seu papel na primeira desas dúas datas con motivorenxeu moito cando o 13 de abril da segunda datación, os españois coñeceron que Juan Carlos I –nunha etapa de gran recesión económica- voaba de emerxencia desdeBotswana. Aquela cacería extemporánea, xunto á súa amiga íntima Corinna Larsen, foi o momento en que a acumulación informativa dos medios desbordou o complot de silencio protector e, á beira de grandes incoherencias co cargo que detentaba, empezaron a aparecer outros xestos últimos, dos que sópretextos interpretativos de “inmunidade”ou sobresementos por prescrición salváronlle de que explicarse #ante un Tribunal xudicial.

O remate destoutra secuencia está a poñelo outro protocolo, o da asistencia da Casa Real española ao funeral londinense da raíña inglesa. Comunicouse que, á parte da representación do Goberno, por parte da Zarzuela asistirán Felipe VI e a súa esposa, pero que tamén irá –por ter sido Xefe de Estado-, acompañado da súa aínda esposa oficial- o rei emérito, desvinculado formalmente da imaxe que deba proxectar o seu fillo. Será complicado lograr que non a contamine e non sobreveña entre os españois máis detrimento da figura monárquica, especialmente entre cuantos nos oitenta esqueceron a fórmula de goberno republicano. Non vivimos no Antigo Réxime, anterior a 1789, pero por encima do que debe ser unha imaxe monárquica imparcial, atenta ao interese xeral, pode estarse sobrepoñendo xa no imaxinario colectivo a dunha vontade impredicible e adolescente, que non deixa de emitir rancias mensaxes de desigualdade, tamén perante a lei.

TEMAS: Monarquía democrática.- Antigo Réxime monárquico.- Igualdade ante a lei.- Salvar o rei.

MMC (Madrid, 13.09.2022)

Un curso definitorio

El regreso de vacaciones aventura un año de debates en torno a cuestiones que afectan de lleno a las vidas de todos.

A punto de iniciarse el otoño, además de la melancolía por el tiempo abierto del verano, preocupaciones perentorias condicionan  la recuperación de las rutinas ordinarias e insoslayables.

Asuntos de difícil remedio

 Este año, después de tanto percance con los calores extremos, el fuego en 250.000 Has. quemadas, sequía persistente, escasez de agua potable en poblaciones, y mil quebrantos traídos por algunas DANAs de inédia violencia sobre tejados y cosechas, parece que, al fin, la idea del cambio climático  proporciona argumentos contundentes para asentarse en la conciencia colectiva. Quienes en los años setenta empezaron a mostrar que estaba en marcha siguen oyendo, después de más de cinco lustros predicando en el desierto, sermones negacionistas. Y tampoco todo este monte es orégano: los concienciados dicen haber vivido el verano más fresco de cuantos les queden por vivir,  avispados rentabilizan como  cosa de otros esta condición actual de la vida en la Tierra.

 Según avance el otoño, más complicado será todavía lo que espera a cuantos se desconcierten con la coyuntura económica. A dos horas de avión, una guerra de otra época devasta los bolsillos de todos cual mano misteriosa con los flujos y reflujos en el mercado de materias primas fundamentales en nuestra vida aburguesada, sobre todo en la energía indispensable para moverlo todo. Todo es más caro y acabará poniendo en cuestión muchos de los logros del bienestar diferencial que decimos tener respecto a otros ciudadanos del mundo; cuando la calefacción sea más necesaria, mucha gente se enfriará y es muy posible que un “otoño caliente” reviente este año costuras desacostumbradas. El arreglo no vendrá de que la ciudadanía se apriete el cinturón, es decir, tratando de desaprender lo que tanto le enseñaron, pero el esfuerzo que tuvo que poner volverá a ser, con el principio de realidad, el gran maestro de este difícil aprendizaje a que está sometida actualmente.

Premoniciones de curso agitado

En el estricto plano educativo de la educación formal, el próximo sábado profesores y familias afectadas por decretos comunitarios que parecen diseñados para que todos se sientan preparados para carecer de lo fundamental y se apañen como puedan, iniciarán en la Plaza de Neptuno de Madrid, a las doce de la mañana del próximo día diez, sábado, una de las primeras protestas de este curso, justo cuando está empezando. Niños y adolescentes, docentes de diversos niveles escolares, padres y madres, pondrán en solfa, una vez más, inequidades y descuidos que vienen de cuando la “pertinaz sequía” -antes de que se empezara a hablar del cambio climático- acentuaba el frío de las escuelas cuando las había.

 Salvo en leves aspectos, la pertinaz desatención prosigue. En Madrid, por ejemplo, donde según las estadísticas oficiales hay la renta per cápita más alta de España, todavía un tercio del alumnado tiene serios problemas, algunos de gran riesgo de exclusión, como detectan informes como los de FOESSA o SAVE THE CHILDREN desde hace años. Sin embrago, es donde menos se invierte en atención a la escuela de todos los ciudadanos. Ese tercio debe estar de más, cuando el Gobierno regional disminuye sistemáticamente las plazas públicas y dota, al mismo tiempo, a los colegios privados y concertados de privilegios como la ampliación de becas becas y plazas de este año. En la concurrencia de intereses de un mercado crecientemente desregulado, se añaden a retrasos y deslealtades del pasado con la red escolar pública, que han sido denunciados desde al menos los tiempos en que el cambio climático empezó a ser nombrado en los medios de comunicación. Estas actitudes hacen crecer el peligroso escepticismo político de muchos ciudadanos. La autosatisfacción de quienes no tienen problema alguno con estas historias no las compensa; la capacidad diferenciadora del lujo que la posición en las rentas más altas  les confiere respecto al común de los mortales, acrecienta con la brecha social. No debe extrañar que el resto desconfíe de un sistema con recovecos incontrolables, inalcanzables por la mayoría.

 Elecciones a la vista

 El debate entre los líderes del PSOE y PP en el Senado escenifica que se acercan tiempos de voto hacia el mes de mayo, y que este gran conjunto de problemas, con milagreras soluciones y componendas –muy aptas para el rifirrafe mediático del ya lo dije yo primero-, ya nutren el masajeo propagandístico con mensajes cruzados en que la libertad volverá a ser zarandeada con  combinaciones de la individualidad subjetiva opuestas a otras de mayor incidencia en la solidaridad comunitaria. Todos se dirigen a las “clases medias trabajadoras”, cuya ambigua posición social, según los gurús de campaña, decide el voto en el escenario político actual, sobre todo si les rebajan impuestos. Los excluidos, ninguneados con más distinción por la compañía de un creciente grupo de descreídos de este sistema, pintarán poco o nada, pero el riesgo de un mayor deterioro democrático no será halagüeño para nadie, como enseña la Historia del siglo XX. Lo dejó escrito en 1941 Erich Fromm, en El miedo a la libertad.

Los males que arrastra, por ejemplo, una educación descuidada son narrados en Un tal Cangrejo (Madrid: Sexto piso), novela que visibiliza el “horror” que dejó entre los miles de “fracasados” de los noventa; en la escuela por donde pasaron, su crecimiento personal se perdió entre formalidades que los marginaron hasta hacerlos  creer que lo sabían todo sin haber logrado nada.  El autor denuncia cómo su estética, lenguaje y maneras, causaron estragos y violencias que amargaron muchas vidas.  No obstante, aquella contracultura, fascinadora de los más jóvenes desde los años setenta, parece el modelo que, con fanfarronería insultante, desmantela desde Consejerías como Educación y Sanidad, los restos de un Estado de Bienestar. En los ambientes frágiles, este rupturismo de mucho vocerío castizo acelera el conflicto; la acción social del Estado nunca alcanzó en España el peso que, desde el final de la IIGM, tuvo en Francia o Alemania. Siempre han tenido crédito quienes no ven rentable superar la caridad o beneficencia decimonónicas; quienes crean que la Sanidad, Educación, Agua o Energía son derechos principales de todos, pronto se los arrebatarán si no pelean por defenderlos.

TEMAS: Fracaso del sistema escolar.- Los excluidos.- Recursos para la educación Pública.- Clases medias trabajadoras.- Problemas perentorios.

 MMC (Madrid, 06.09.2022)

O cabalo de Troia segue vivo

Neste presente, as formas trileiras de distracción seguen sendo múltiples, moi aptas para intereses alleos a unha sa convivencia democrática.

Desde que Homero contou cara ao século VIII a.C. a “oca emboscada” de que se valeu o astuto Odiseo para derrotar aos troianos, serviu de metáfora para contar estrataxemas con que aproveitarse da credulidade. Múltiples foron as versións artísticas e literarias, particularmente as de Eurípides e Virxilio, a esta invención enganosa. Dicir hoxe «cabalo de Troia» segue sendo habitual alegoría do uso da aparencia de verdade para proveito propio a conta do dano alleo. Aí están as advertencias sobre malware que pode danar o software do móbil e do computador, “troianos” que rouban contrasinais, contas bancarias e datos de valor para o descoidado. A técnica de distracción de Ulises é habitual nas estratexias militares, nas transaccións económicas, en xogos tácticos como o xadrez e, por suposto, na publicidade e outros aspectos da vida cotiá.

 Os noticieiros

O “cabalo de Troia” está presente en moitas decisións que outros toman e nnos afectan. Por iso os noticiarios son un magnífico escaparate para observar a viveza que mostra na narrativa de noticias, en que nos coan información interesada e non sempre veraz. Houbo un tempo, nos anos oitenta, en que se puxo énfase en que fose obxectivo relevante do ensino o logro dunha lectura “crítica”. É dicir, que non se dese por bo o que calquera libro, xornal, revista, radio ou televisión puxese en circulación, debía afrontase sempre cunha bagaxe de desconfianza antes de dala por boa. Para non perderse, logralo require tempo e paciencia a quen aspire a ter competencia en “lectura comprensiva”. Corenta anos máis tarde, cando medrou exponencialmente a información e a súa circulación nos dispositivos electrónicos, este obxectivo complícase. Non parece, que se logrou moito neste campo máis aló da lectura “mecánica”, hoxe accesible a todos e moitas persoas de todas as idades teñen dificultades para discriminar autonomamente información fiable que mereza a pena.

Creceu a monotorización estandarizada da manipulación de mensaxes; expertos como Umberto Eco, Chomsky, Lakoff ou Noemí Klein, mantivéronnos advertidos, pero nas respostas que transmiten as culturas urbanas dominantes predomina unha alta dose de semianalfabetismo lector. Tería lóxica se se contemplase unicamente a parte alta da pirámide de idades, cuxo input escolar foi malo, mediocre ou inexistente. Pero cando se constata que esa incapacidade de ler ben alcanza de cheo ás cohortes do alumnado posterior aos Pactos da Moncloa, advírtese o seu nivel antidemocrático; detectáronse en 1977 graves problemas de escolarización e a clara divisoria que se estableceu entre ensino privado e público. O problema é que eses signos continúan visibles nos índices de “fracaso escolar”, e os pasos diferenciais cara a el, nas diversa formas de abandono aínda existentes no actual sistema educativo. Este fracaso do sistema -colateralmente dos cidadáns- é máis grave aínda se se ten en conta que, en cidades como Madrid, a Comunidade teoricamente máis rica, pero con menos investimento en educación pública entre todas as demais, só un 40% asiste xa a centros da rede pública, mentres crecen as axudas á rede privada por distintos medios. Mesmo “os non nados” contan, antes de nacer, a efecto de solicitar bolsas para estes centros aínda que os ingresos familiares superen amplamente os 100.000 euros.

 Igual que en Sanidade, o modelo educativo de Madrid -que se exporta pouco ás outras Comunidades-, defende que todo irá mellor se todos os cidadáns acabamos privatizados nunha entidade aseguradora e nun ideario “privado” de ensino. A “liberdade á madrileña” crece co liderado de A. N. Feijóo: a intención de voto xa o prefire respecto a outras opcións, aínda que os seus seguidores non ven aos pobres do último informe FOESSA: tres millóns de persoas das que millón e medio estarían en situación de exclusión. Crece a fenda social respecto ao 18% dos que teñen as maiores rendas, e o rampante semianalfabetismo, proclive a todo tipo de bulos e supersticións en mensaxes de móbil, é fonte de votos tan aceptable, que o neoliberalismo pastorea nel os seus “cabalos de Troia”. Crecen os indicadores de desigualdade, pero a moita xente élle indiferente o que diga a Constitución sobre os seus dereitos. Se polos feitos nos guiamos, e non polos lemas en que insisten moitos gobernantes –e indirectamente os medios-, o semianalfabetismo é rendible. Empeza a dar igual que nos apartados 1-4 do art. 27CE  se pactase unha escolarización universal digna, apta para “o desenvolvemento da personalidade” se estruturalmente segue sendo desigual. Que máis dá que o cumprimento do art. 43 esixa unha “organización”, “tutela” e “protección” do “dereito á saúde” se medra aceleradamente a tendencia privatizadora.

A mediocridade lectora actual dana a sa convivencia, ao ser incapaz de distinguir que a boa información presta atención a como os indicadores de ambos os dereitos evidencian unha crecente cronificación da desigualdade. A regresión acelerada a onde adoitabamos andar antes de 1975 está a xerar bos lectores que, para entendelo, confesan ver na historia da torre de Babel e o seu “vurullo da linguaxe” (Xénese, 11, 9), non un acontecemento do pasado, senón unha  premonición dun presente en que os mandamentos contra a mentira, o roubo, o falso testemuño e a cobiza (Éxodo, 20, 12-17) nutren as políticas actuais en canto ao uso de recursos públicos en proveito de intereses dos ricos. Viron, ademais, que naquela atmosfera do xudaísmo bíblico, en que esta palabra non tiña boa prensa, xa existía “a chusma de malvados, turba dos axentes do mal, os de palabra envelenada contra os íntegros sen temer nada” (Salmos. 64, 3-6). E que, nos Evanxeos cristiáns, os fariseos, sepulcros branqueados (Mt. 23, 13-32) e timadores da credulidade, teñen tanto protagonismo como Herodes, Poncio Pilato e os mercadores que fan do templo “unha cova de bandidos” (Mt. 21,13).

 Este verán

Xullo e agosto adoitaban ser, non fai moito, o tempo en que os xornais inventaban máis noticias; as que tiveron a man os nados despois da Guerra, por como mudaban o sentido de acontecementos, non foron menos míticas que a do monstro do Lago Ness; a intensa manipulación da Historia de España, o currículo escolar e a censura, impedían coñecer os que afectaban de cheo ás súas vidas. Na democracia actual, a liberdade informativa acumula tantas modalidades de ficción mentireira que, ás veces, coa saturación de indiferenciada información, semella unha nova reprobación inquisitorial. A súa relación co cabalo de Troia é moi rechamante este verán; tan premonitorio é do intolerables que poden ser os que veñan na década seguinte, que é asombroso o sesgo das noticias sobre incendios, climatoloxía, turismo, a guerra en Ucraína e os seus efectos inflacionarios. O escenario de futuro é inquedante, pero case todo este material, de aparencia moi testemuñal ás veces, procura infantilizar a lectores e oíntes para que non miren máis aló deste fugaz presente. Con todo, deséxolles un feliz verán, sorte e… deica setembro.

TEMAS: Manipulación informativa.- Memoria histórica e democrática.- Semianalfabetismo.- Educación e Sanidade públicas.- Cambio climático.

 MMC (20.07.2022)

Unha nova orde na vella orde

Trátanse de soldar as fendas que, desde 1989 até hoxe, acusa o vello sistema de bloques, e que a globalización económica non  cambiou.

Segundo  se mire que acaba de suceder ás portas de Melilla ou ao que estes días sucedeu coa OTAN  en IFEMA de Madrid, o mundo máis xusto e pacífico, no que haxa traballo para todos, o sol luza no seu punto xusto de ceo azul todos os días, sexa agradable pasear por rúas ben axardinadas, e todos se respecten na súa diversidade, parecen estar lonxe, segue sendo inalcanzable para a inmensa maioría dos humanos; non ten cabida no espazo e tempo concretos en que nos toca vivir e é utópico. A contorna existente contradí esa ilusión tan ordenada e ben disposta, aparece rota en anacos estraños entre si, e mentres algúns se empeñan en soster a quimera de como debería ser, a gran maioría resígnase ou acepta a realpolitik dunha nova  orde. En liñas xerais, o que estamos a ver nos últimos telexornais non pasa de ser unha recolocación das pezas que había; repite o que se fixo mil veces na historia humana.

A nova vella orde das palabras e as cousas

Mentres a nosa mirada se acomoda, seguirá habendo historias que non vemos ou non queremos ver, algunhas parecerán atopar máis concordancia e, por suposto, terán máis visibilidade nos orzamentos xerais do Estado: estes reacomodos fanse co diñeiro de todos. Aos poucos, segundo vaian crecendo e repetíndose as mensaxes nos medios, a nova orde irase erixindo en filtro da bondade ou maldade da relación dunhas cousas con outras. O que en diante case ben co novo guión, estará ben e, por un tempo, quedará establecido que o que non encaixe adecuadamente estará mal e é desorde. Isto dicía Michel Foucault nun dos seus libros fundamentais: As palabras e as cousas, para destacar que “os códigos fundamentais dunha cultura –os que rexen a súa linguaxe, os seus esquemas perceptivos, os seus cambios, as súas técnicas, os seus valores ou a xerarquía das súas prácticas- fixan de antemán para cada home as ordes empíricas cos que terá algo que ver e dentro dos cales recoñecerase”.

Que diga ou non a Historia respecto diso, e o que tenda a dicir en diante a Educación, irá da man, segundo as funcións que se lle queiran asignar. Teoricamente,  poden ser moitas, desde inducir á repetición reprodutora do que hai ou a modificacións sensibles da relación entre as persoas, as cousas e os acontecementos; tan ben poden repetir obxectivos de mitificación, transmisión de exemplaridades específicas ou determinadas tradicións, a bancarizar e repetir inalteradas, como pode cumprir co afán de conciencia crítica do momento presente e de anticipación de futuro, inducindo a cambios imprescindibles que melloren o presente. De seu, sen unha acción educadora consciente, o ser humano atópase subxugado entre cousas e acontecementos, que teñen a súa autonomía; atópase enmarañado en historias que non lle están subordinadas nin son homoxéneas. Por iso é fundamental observar a linguaxe en que se contaron e cóntanse e ensínanse a historia da economía, da sociedade, do clima, da vida política, das crenzas e costumes. En como se fai, fala a voz doutros homes, ten relevo o valor semántico que lle dan a unhas ou outras palabras, e a como expresan ou relatan canto acontece.

 

Moito humanos non son pasivos, senón que teñen unha posición moi activa; até os seus silencios son moi locuaces e promoven unha Historia e unha Educación que tenden a que predomine a pasividade ante o que acontece, moi interesadas en que así sendo in saecula saeculorum, porque isto xa deu de si todo o que debía dar. Agora ben, na medida en que o home é unha finitude que non terminou, á que lle “queda aínda algo que pensar no instante mismo en que pensa”, todo suxeito que coñece e é consciente ten máis oportunidades de situarse ante a súa contorna con máis criterio e capacidade para intervir na comunicación cos demais. Só a súa capacidade hermenéutica liberará os contidos da Historia, relacionaraos máis co que acontece e será capaz de dotar de sentido a súa propia existencia dentro da orde ou desorde de canto  rodea a súa vida: o control da finitude cambiante da linguaxe faralle máis libre para manexar a finitude que modifica o seu presente.

Loita de frases

Existen moito exemplos de manipulación da Historia e da Educación debidas. Moitos son visibles na maioría dos libros que se acomodan aos currículos escolares; adoita ser habitual que alteren radicalmente o valor das palabras e que, ao final, terxiversen profundamente o acontecido; nas análises de Emilio Castillejo, entre outros, vese ben claro o afastados que están do que di a historiografía máis acreditada. Non é menos canso observar o discurso que emiten habitualmente os noticiarios e os medios, con ese afán por que nos conformemos con tópicos establecidos desde antes de 1975. Á súa vez, moitas das revisións do pasado ben que se ocupan igualmente de que concorde cunha determinado orde como de sempre; as relacións entre Memoria e Historia do presente co seu inmediato pasado, cando foi moi conflitivo, fan significativo o empeño dalgúns colectivos en que non se altere a narrativa canónica anterior.

Sucede igual co acontecido no século XIX, do que abundan versións oficiais en que se silencia, entre outras moitas cousas, a palabra “clase social”, substituída por outras menos connotadas de conflito entre grupos, segmentos ou estratos da sociedade. No propio século XIX, en moitos círculos institucionais, “clase social”, “movemento obreiro”, “loita social” e similares, en que puidese haber semellanza coa linguaxe do Manifesto Comunista en 1848, procuráronse  borrar e, no seu lugar, abarcándoo todo de maneira menos antagónica –e para aparentar harmonía e fraternidade- , era habitual falar de “a cuestión social”, é dicir, de canto puña en dúbida a orde instituida, por inxusto que fóra especialmente para cantos tiñan que vivir dun mal salario e sen ningunha lei social que protexese minimamente a súa vida e as condicións laborais que lles impuñan. A sacrosanta orde que ditaba a propiedade privada así o ordenaba. Modulouse bastante coas institucións do Estado Social e, despois da II GM, coas que promoveu o Estado de Benestar. De entón acá, na nova orde que vén imperando, especialmente desde 1989, en que caeu o Muro de Berlín –e que a erosión do Estado de Benestar europeo mimetizou-, o máis habitual é que as diversas clases de oíntes ouzan o continuado e supostamente enxeñoso estímulo homoxeneizador que provoca unha publicitaria “loita de frases” -que dicía Eulalio Ferrer nun libro de 1992-, en vez daquela “loita de clases” de que falaba o obreirismo internacional  no século XIX.

Manuel Menor

Madrid, 29 de xuño de 2022