Monografía sobre a Memoria Democrática e Educación

A revista educativa Innovamos, adica o seu número 16 á Memoria Democrática. Unha monografía de moi recomendable lectura.

Coas súas habituais seccións de análise, entrevistas e opinión a revista achega moi interesantes colaboracións de Rodrigo Lledó sobre a memoria democrática no contexto internacional, Isabel Alonso Dávila sobre memoria democrática e novo modelo curricular LOMLOE, a entrevista a Jaime Ruíz presidente da Asociación da Memoria Social e Democrática feita polo noso colaborador Manuel Menor. Tamén o artigo de María José Olaso sobre experiencias en centros educativos; outro sobre o valor educativo da memoria histórica democrática de Enrique Javier Díez Gutiérrez, ou o de Victoriano Mayoral Cortés, que incide especialmente sobre a influencia na educación cívica. No apartado de libros e revistas José Gálvez analiza o cómic como vehículo da memoria e en cultura Fernando Álvarez-Uría achega a súa visión sociolóxica no artigo Ficcións para iluminar mundos sociais. O colofón á revista pono a entrevista á catedrática de Educacion Artística da Facultade de Ciencias da Educación da Complutense, Marián Cao.

https://drive.google.com/file/d/17qvTTziRbItHt0JS52AEU_1gX8YEaeEs/view?usp=share_link

Tempo preelectoral: un alucinante panorama patriótico

 

A semántica da insensibilidade desmemoriada masaxea xa as neuronas dos votantes.

A proximidade das eleccións autonómicas e municipais pon en primeiro plano palabras que moven o seu significado acompañadas de exemplos morais. A confluencia de ambos os ingredientes nos medios, e na conversación cotiá, modela unha paisaxe sentimental que, captada polas enquisas, acaba movendo a decisión do voto.

Hermeneutas e patriotas

Nun contexto esencialmente bipartidista, hermeneutas e exégetas, opinadores e analistas de sutil lucidez, pugnan desde a súa particular bóla de cristal por adiantar como vai  configurarse a paisaxe política na noite do 28de maio, gran adianto á súa vez -segundo os máis perspicaces- do que, ao final de ano, darán de si aseleccións xerais. O sumatorio das mensaxes que emiten é máis expresivo de desexos interiorizados, que do que acaben dicindo as urnas; pretenden que sexa verdade o que non pasa de posibilidade. Sen máis argumentos que a súa inclinación -ou unha aversión fixa á contraria- as súas explicacións parecen proceder da revelación dun demiurgo omnisciente que xoga cos votantes sen eles sabelo; cal quiromantes e crédulos de diversa especie, falan para quen o mundo, rexido por principios máxicos, só está aberto aos moi iniciados, capaces de ler unha historia xa escrita e incuestionable, á que canto sucede adáptase pasivamente. Isto explica que, cando as urnas acaban dando uns resultados concretos, distintos dos que anunciaron, moitos responsables das campañas electorais emitan explicacións de signo astral, sen empacho para enfadarse cuns votantes que se equivocaron por contrariar as previsións profetizadas.

Pola mesma razón, hai partidos que, cando as eleccións os sitúan na oposición, poñen gran empeño en defender que quen alcanzou o poder nas urnas son xente falsa, espúrea e mendaz. Este itinerario discursivo, tan oído desde 2004, cando Rajoy perdeu a moción de censura entre o 31 de maio e 1 de xuño de 2018 -porque era insostible o panorama de corrupción-, volveu ao Parlamento pretendendo tapar maxicamente a gangrena. Para que parecese non existir, voces amigas da nova oposición acompañárono formando un coro de voces concorrentes, cuxa aparente harmonía cifrouse en mostrar que os malos subiran ao poder e, como encarnación do mal, conculcaban a liberdade, destruían a economía e metían sempre a pata ata coa meteoroloxía. Segundo a súa canción demonizadora, canto tocaron está a quedar polos chans; nin vergoña tiveron en asociarse cos “rojos”, esa xente tan mala segundo o criterio do TOP, que segue aí despois da CE78. Aínda a semana pasada, a congresista de EEUU, Mª Elvira Salazar, preveu de “un pacto co diaño” a quen en “o mundo libre”, optan por “o mundo dos escravos”, e “pode ter consecuencias de proporcións bíblicas”.

Este sermoneo de “guerra fría”, en que “os bos”, como nas películas do Oeste, son os exexetas exclusivos do ben, insensibles ás penurias alleas, irá in crescendo durante os 78 días que faltan ata as eleccións, en que se redobrará a pugna entre o ben e o mal. Será máis intenso os mércores, no suposto control ao Goberno, entre argucias semánticas para que as palabras non se axusten ao seu valor máis propio, conforme á realidade. Desde hai tempo, neste peloteo de vello estilo xeremíaco é difícil descubrir un interese continuado por dialogar sobre algo, tratar de orientalo e cambialo se é preciso; alleo ao que lle sucede aos cidadáns, trata de que as cámaras trasladen os seus enfados aos espectadores con capacidade de voto.

Son moitas as voces que se suman a ese coro de flaxelantes de expresión supostamente atrevida e verbalidade hiperbólica, que quere marcar o territorio co peso acusatorio do seu dualismo moral. O profetismo equívoco de Ramón Tamames falando en nome de VOX é un invitado que non clama no deserto. Algúns outros, talvez non programados, tamén interpoñen o seu berro no guión coincidindo en resaltar o lado máis chillón da dicotomía diferencial do ben e do mal. Como canto “patriótico” é recorrente o xesto dos executivos dunha empresa importante trasladando a matriz do negocio -e a tributación- aos Países Baixos. Non contaron con que esta toponimia do pasado holandés puidese facer lembrar ironicamente no presente A Rendición de Breda. Velázquez pintou este cadro en 1835 para o Salón de reinos do Palacio del Buen Retiro, moi preto de onde Ferrovial cotizou ata o de agora en Bolsa. Pero “as lanzas” da suposta “inseguridade xurídica” desta “xente de ben” serían, nunha función inversa, unha “chave” exemplar nesta España en que -sen o mito de que non se pon o sol- o amasado baixo os seus raios a conta do traballo e impostos dos outros españois siga reflectindo as Cousas debuxadas por Castelao hai un século. Con todo, a mensaxe foi que votar a quen queira movelas é “antipatriótico”.

 O coro de voces cantantes

 A este concerto de propagadores do ben, que “o progreso” xerou nestes cen anos de desmemoria, concorre adicionalmente a exemplaridade xestual de políticos e xuíces coincidentes en que están a ser investigados -ou son investigables- sen que haxa, ás veces, presunción de inocencia. No grupo dos primeiros, a pequena liorta culpable do “e ti máis” está servido, tan repetitivo estes días que só agarda a taxonomía apropiada para clasificar a variedade evolutiva que segue xerando a zafiedade. No segundo, as sutilezas que algúns xuíces exhiben en truques leguleios –como a do “criterio clínico” no caso das derivacións de anciáns, por mor da Covid-19, segundo o protocolo das residencias madrileñas-, engaden novas mostras á lista de casos perdidos ou demorados que sofren quen padece que o fiel da balanza estea en mans de hermeneutas para quen a verdade e o ben son alleos á Xustiza.

Con todo, neste preciso momento preelectoral, a variante vocal máis rompedora póñena os coaligados do Goberno: ante o 8-M, cada cal canta a súa verdade no “si é si”. Quédanos Virxilio quen, na Eneida, xa fixo aparecer ao destino como froito das decisións humanas, non como causa das mesmas e vontade dos deuses; e poida que haxa moitos a quen tamén Xob lles sirva de consolo.

TEMAS: Discurso preelectoral.- Pequena liorta de corrupción.- Hipocrisía moral e política.- Apoloxetas e hermeneutas da “verdade” e do “ben”.- Cousas (de Castelao).

MMC (07.03.2023)

Benestar escolar: unha condición indispensable

É un reto principal, dos moitos que ten pendentes o sistema educativo. Se non se logra, o tempo escolar pode ser un martirio.

Crear o ambiente apropiado para que os anos de escolarización dos nenos e adolescentes teñan revaloricen as súas vidas, é fundamental. A ese tempo sóbralle sempre a coacción moral e a segregación, nefastas no desenvolvemento persoal e social.

As grandes palabras de referencia

Desde que en 1857 a Lei Moyano estableceu a primeira ordenación xeral da educación en España, nas leis que seguiron ata hai termos que dan as claves do sentido que pretenden, case sempre moi axustado a un substrato sociopolítico, económico e cultural preexistente. “Universalidade” e “liberdade” son desde a Constitución de 1978 os que fundamentan as leis orgánicas que viñeron despois; a súa repetición indica o difícil que é acordar os ingredientes que conleva o seu plasmación nas aulas. Sucede o mesmo noutros ámbitos lexislativos. Na Declaración dos Dereitos do Home e do Cidadán (1789), “a igualdade, a liberdade, a seguridade e a propiedade” (que dicía o art. 2), son as divisas que se impuxeron con máis prevalencia, autolimitándose mutuamente e condicionando, ademais, o outro gran emblema revolucionario, “a fraternidade”. Esta consigna, expresiva da laicidade que se pretendía fronte ao Antigo Réxime, é nomeada habitualmente coas dúas primeiras, está inscrita nas fachadas dalgúns edificios públicos franceses desde 1880, pero non chega a unha constitución ata 1846 e 1958. Se analizásemos a súa concreción social sería peor, pero é que ata as solemnes palabras non adoitan pasar de declaración e aspiración de futuro; os procesos socioculturais en que se inscriben non dan para máis, e cando os conxuntos lexislativos persisten en repetir os mesmos conceptos, reflicten máis o tempo longo das carencias que cambios efectivos.

En Educación, as reiteracións que vemos nas súas moitas leis indican ben que fallos seguen activos no sistema. Pénsese, por exemplo, no que está a suceder coa eficiencia de leis recentes como a chamada do “Si é si”, e contrástese coa secuencia de vaivéns que tivo a educación das mulleres en España desde a Lei Moyano, diferenciada da dos homes. Eran para algo máis da metade da poboación, pero ata 1910 -53 anos despois- a 10,3 millóns de mulleres estívolle prohibido o acceso á universidade e as súas profesións. De todos os xeitos, moi poucas puideron entrar nela, e a coeducación escolar apenas durou o que a Segunda República.Vetada desde 1938, ata os anos oitenta as escolas e institutos públicos non foron mixtos e, desde entón, non necesariamente implantaron unha coeducación de verdade, nin desapareceron problemas de xénero. Segue vivo, ademais, o debate ao redor de se –por tabú, negocio ou distinción- os colexios que segreguen por sexo deben recibir subvencións publicas; non todos os que teñen algo que ver co mundo educativo exprésanse do mesmo xeito respecto a esta cuestión, tan condicionante de “a igualdade”, a “universalidade” e a “liberdade” educativas.

Coordinadores de benestar escolar

O art. 124 da LOMLOE introduciu, ao comezo deste curso na organización dos centros, a figura do “coordinador ou coordinadora de benestar e protección na comunidade escolar”, encomendándolle a prevención, detección e protección dos nenos e adolescentes fronte a situacións de violencia e acoso na contorna escolar. Reafirmando a súa importancia, o art. 35 da Lei de protección á infancia (LOPIVI) volveu a insistir na súa relevancia.

A súa implantación neste curso, con todo, é variada. Se se teñen en conta os medios de que dispón, o perfil dos candidatos e a formación requirida para o seu desempeño, non en todas as Comunidades autónomas implementouse esta figura e, onde se fixo, os informes dos sindicatos de profesores son expresivos do pouco coidado posto niso. A presenza de novas figuras nun organigrama administrativista xa espertou en Larra algúns dos seus mellores artigos. Na historia recente da educación española, foi improvisada a introdución do “titor”, diferenciado do docente, que urxía a este a que non fose un simple ensinante e actuase na súa aula como educador. Aconteceu igualmente coa inclusión do “coordinador docente”, que en moitos casos viña suplir competencias que todo profesor debía ter para axustarse ao “proxecto de centro” en “colaboración didáctica” con outros profesores. De seguir esa tónica, sería un gran problema que a normalización nos claustros dos labores do “coordinador do benestar do alumno” necesitase o mesmo tempo: a “convivencia” seguiríase resentindo, e a “calidade” da educación como dereito garantido no art. 27CE, só sería unha palabra banal.

Non será fácil lograr a complicidade necesaria nos equipos docentes para que a “cultura do benestar” –que concreta e explicita os dereitos civís e sociais- alcance en cada centro escolar consistencia relevante entre os seus acenos de identidade. Se este educador non ten medios, só será un espellismo inútil. No exercicio das súas funcións chocará con hábitos que chegan ás aulas por ósmosis da súa contorna, empezando pola propia “comunidade escolar”, palabra que non sempre responde á realidade; nin en todas as familias, nin en todos os barrios, se dan os pautas optimistas de convivencia: compaixón, a tolerancia e o coidado; tampouco os que din exercer de líderes políticos, culturais e, ás veces, mesmo relixiosos, son exemplares. Está, ademais, a tradición pandillista de festas e demostracións adolescentes, que xogan agora coas redes sociais. E así mesmo, os tempos que corren non son bonancibles; os problemas que moitas familias teñen para saír adiante, cando a inflación se dispara e as hipotecas soben, propician que florezan candidatos a dar a nota con demostracións de superioridade sobre os que parezan máis débiles ou simplemente distintos.

En todo caso, neste panorama máis ben desolador, é plausible -se expresa vontade de emenda- a desculpa da Consellería de Educación catalá, por mor do acoso sufrido por dous menores en Sallent (Barcelona): “o suicidio ou tentativa de suicidio dunha persoa menor de idade é un fracaso do sistema”. Pero non é suficiente.

NOTAS: Comunidade escolar.- Benestar escolar.- Coordinadores educativos.- Educadores/ensinantes.- Coacción moral e segregación.

MMC (01.03.2023)

O diálogo de xordos está empedrado de oportunismos

O ruído continuado non axuda a construír os modos de acordar as urxencias educativas deste presente

O sistema educativo, como todas as institucións, fala máis polo que fai que polo que din que fai, modelo que sempre ten moitos medios para facer ruído. De aí o interese de quen, interesados en seguir controlándoo, manipulan os relatos sobre o ocorrido coa educación, particularmente a pública. Igual que canto afecta á Guerra e posguerra que, como Ángel Viñas, entre outros, lembra, é obxecto de terxiversación, empeñada, ademais, en ser a “historia definitiva”, allea á cientificidade que require o avance do coñecemento histórico.

Reiteraccións banais

Este afán evidénciase en moitos coloquios sobre política educativa -por exemplo á mantenta da LOMLOE- en que concorren diversas tendencias e intereses, e mostran os intentos de acaparar o valor semántico de termos como “calidade”, “liberdade” e “participación familiar” no deseño e xestión do sistema. Cada cal quere que estean ao servizo do seu ideario, facendo imposible todo “pacto”, “consenso” e “diálogo”, palabras que non cesan de invocar solemnemente. Deste xeito, en febreiro de 2023 os sofismas que se agachan baixo formalismos diversos teñen máis autoridade que a lóxica de Aristóteles, para quen, hai 25 séculos, “o fin de toda cidade é único, polo que é evidente que necesariamente deba ser unha e a mesma a educación de todos, e que o seu coidado ha de ser común e non privado” (Política, 8,1).

Nestes debates, os logros reais da educación española ou cales sexan os seus problemas urxentes adoitan estar case sempre ausentes, igual que abundan sempre mencións oportunistas ao seu “fracaso”. Cada participante trenza a súa intervención cara á súa posición con referencias a unha experiencia escolar que o leva a falar da feira segundo lle foi nela, sen atender a razóns analíticas comúns aos demais. Esta alerxia, similar á que en moitos espazos sociais produce a Memoria Democrática –ou outros asuntos do debate parlamentario-, adoita repetir a mesma intolerancia que en moitos faladoiros xorde cando se avalían as transformacións habidas desde os anos cincuenta, que a moitos lles parecen “batalliñas” trasnoitadas.

Mirado este presente no curto prazo daquel pasado, razoable é pensar, de todos os xeitos, que -como documenta Benvido Mr. Marshall- a americanización cultural, que o Pacto con EEUU introduciu en 1953, xerou moitas fantasías naquelas xeracións. Esta hipótese explica moitas migracións dos mozos do rural cara a lugares de educación estraños ás súas infancias e, enseguida, a masiva migración causante desa “España baleira” actual. As promesas daquel capitalismo do “desenvolvemento” e “progreso” respecto a penurias e carencias existentes, acompañadas de promesas de liberdade política nos anos sesenta, buscaban o éxito económico. Emigrar e deixar atrás a aldea, supoñía unha ruptura con valores que se consideraban atrasados; o esnobismo da Formica e os plásticos levaba consigo a austeridade, a colaboración e o compromiso compartido nas aldeas. Na acelerada urbanización en que andaba España cando Villar Palasí fixo a LXE -a lei da EXB, o BUP e o COU, de 1970-, estaba a suceder unha das transformacións máis potentes da Historia recente. Veu o abandono dunha longuísima tradición de persoas pegadas á terra -que traballaban con recursos ecolóxicos- e, tras baleirarse do coñecido, sobreveu un extrañamento e outras patoloxías, en que a alucinada procura do triunfo persoal implicou desubicación, insatisfaccións e soidade. Neste territorio dun futuro que ía ser mellor, unha tinguidura de modernidade, allea á dureza do que acontecía, impuxo outras formas colonizadoras de submisión, que xogaban co brillo de novas comodidades e materiais anodinos, en barrios de ningunha parte, próximos case sempre onde se acumulaba o lixo e os refugallos urbanos.

No curto tempo transcorrido, moitos sobreviventes daquela posguerra dubidan de se mereceu a pena tanto sacrificio. Os implicados nas ilusións daquel “progreso” sentiron entón entre os elixidos para deixar atrás as limitacións das aldeas onde naceran; tiñan “unha oportunidade” que as súas familias non tiveran, aínda que o medo ao fracaso extremasen a súa ansiedade. Excedidos os anos noventa, as crises da reconversión industrial, inducidas pola deslocalización e a globalización, volveron mostrar a súa dureza especialmente neses barrios onde foran a parar moitos migrantes rurais para facerse a si mesmos. E enseguida empezaron a nublar máis o horizonte os problemas culpables dun clima crecentemente cambiado polas actividades da produtividade e o consumismo.

Unha modernidade ética universal

As distorsiones creadas por este desarrollismo cambiante obrigan agora a redireccionar tanto esforzo individual e colectivo. As crises da enerxía e o clima dificultan a convivencia, cando quen, sen facer nada,se  lamenta dos que non teñen futuro, mentres dirixen unha economía e unha cultura que fan difícil imaxinar un porvir equitativo, distinto do que produciu un “crecemento” tan desigual. Os informes da ONU confirman que o tempo se acurta independentemente de que se apresten a vender remedios curalotodo entre os famentos de individualismo. E ante o colapso do sistema causante deste “progreso”, non vale repetir o conto de A camisa do home feliz, con que tantas xeracións foron adormentadas, ou o que Juvenal detectou a finais do século I d. C, cando a responsabilidade nos asuntos públicos quedou relegada polo panis et circenses (Sátira X, 80-81).

Repensando, pois, desde este presente, cal debe ser a educación desexable, todo xuízo da razón práctica debería ter en conta este ambiguo pasado en que nunca houbo equidade cabal. Repensar o futuro cun paradigma novo non consiste en que o neoliberalismo siga medindo os supostos de felicidade en termos dunha fe indiscutible no individualismo absoluto; as súas apostas por unha “ilustre liberdade á madrileña” son alleas á gran maioría das persoas de orixe modesta e postergan unha modernidade ética universal. Integrar nun afán colectivo a todos os humanos era o reto de antes, e segue sendo o indispensable na educación de hoxe: lograr unha sociedade máis racional, máis digna moralmente e atenta á colaboración comunitaria. A insistencia de Aristóteles é máis pertinente que nunca; por encima do que cada cal estime para si ou os seus, “o adestramento nos asuntos da comunidade ha de ser comunitario”.

TEMAS: Progreso.- Calidade.- Liberdade. Sistema educativo público.- Modernidade ética universal.

MMC (07.02.2023)