Calor humana

Entre a lama que deixa esta DANA na área valenciana hai de todo, pero o que máis merece a pena é a empatía dos mozos.

A Xeografía xeral de Gourou-Papy , nos anos setenta explicaba en moitas Facultades de Letras  que “as choivas de convección” eran debidas a un quecemento local das masas de aire que provoca a súa elevación cara ás capas superiores da atmosfera levando consigo o vapor de auga que contiña a nivel do chan. A unha determinada altura, en contacto con masas de aire máis frío, condensábase , procreaba nubes e choivas na zona fría, e seguían intensas choivas tormentosas. Diso ía a “Pinga fría”, termo con que se designaba desde finais do século XIX un fenómeno ben coñecido na área levantina a causa do quecemento da superficie continental e mediterránea ao final do verán Dentro da diversidade climática desta área, aquela clarificadora Xeografía precisaba que á seca dos veráns –manifesta en rieiras de toda a zona- adoitaban seguir no outono choivas de enormes enchentes dos ríos, máis rápidas e poderosas nas súas concas montañosas. Pequenos ríos como o Xúcar podían evacuar, en caso de enchente, máis metros cúbicos por segundo que un río tan grande como o Ródano en Francia. E das súas vertentes máis deitadas eses pequenos ríos erosionaban enormes cantidades de materiais sólidos que depositaban na chaira.

Nos cincuenta anos longos que pasaron, o fenómeno deste sistema chuvioso é coñecido agora como DANA, termo que os meteorólogos consideran máis apropiado, desde os anos cincuenta,  para explicar que o que acontece entre os 5.000 e 10.000 metros de altitude, non é tanto un “anticiclón”, senón unha “depresión illada en niveis altos” da atmosfera por desprenderse nas capas altas da circulación xeral do aire na Terra, unha masa de aire frío que, ao atorpase cunha cálida ascendente, produce o fenómeno. A explicación do que ocorre variou ata ser case oposta a como era. Pero, sobre todo, cambiaron as circunstancias cuantificables do aumento de calor que se produciu no Mediterráneo e, tamén, nas zonas continentais. Cambiaron así mesmo as condicións xerais da circulación atmosférica e, en particular, dous que determinan o clima nas latitudes da Península Ibérica. O que está a acontecer nos Polos e nos glaciares –unha cuestión que atraeu a cámara de Nicole  Herzog-Verrey durante anos- coa desaparición crecente do xeo  está a alterarse a circulación das masas de aire frío e, no Hemisferio Norte, tamén a do Jet Stream ou “corrente en chorro”, cuxa traxectoria o adozaba. 

Todo indica, por tanto, que o ocorrido entre o 23 e 29 de outubro pasado entre Utiel e o Sur de Valencia, non é un episodio casual. A unhas condicións xa moi coñecidas, engádense as que, ao ritmo crecente do quecemento global da Terra -ou o que habitualmente coñecemos como “Cambio climático”-, indican que con toda probabilidade estamos ante un fenómeno con todas as características de que se repetirá con máis frecuencia e intensidade. Vivir en directo algo que non é un espectáculo de efectos especiais, senón un gran desastre físico e humano, capaz de dar ao traste en minutos longas e esforzadas tarefas e proxectos, persoais e comunitarios, expón unha cuestión principal: como facer para un futuro, que con seguridade será moito máis duro, e non só nesa zona xeográfica, senón en todo o territorio nacional e terráqueo. En case todos os aspectos da vida colectiva, haberá que tomar decisións en que conflúan todas as vontades se se quere non repetir o prezo que se está pagando  pola imprevisión, a ignorancia e a desidia mostradas, e cuxa cuantificación en perdas humanas e en danos materiais de todo tipo tardará un tempo en ser definitiva. 

A ignorancia non parece que a teña a AEMET, que advertiu con tempo suficiente do risco pluvioso; menos a teñen os miles de mozos que están a acudir a botar unha man a eses pobos: a súa calor humana é unha gran esperanza. Pero están a demostrala cantos negacionistas se opoñen ou terxiversan a conciencia o coñecemento científico dos fenómenos que acontecen. Alegan variadas razóns e é posible, mesmo, que medren estes crédulos, fieis ante todo ao que lles digan líderes dunha libertina dispoñibilidade das súas neuronas para dicir barbaridades e demostrar poderío infundindo medo a quen ve inferiores. Se gana Trump as eleccións, poida que crezan os partidarios de cantos este domingo non dubidaron  en usar a violencia para impoñer os seus modais en Paiporta ás autoridades. A acracia negacionista é partidaria do PIN parental, como o era en 1823 do Vivan as cadeas! Pero a ignorancia só se pode desterrar cun ensino público de dignidade sobrada para educar a todos os cidadáns no que importa para moverse nunha contorna imprecisa e, moitas veces, hostil ao ser humano.

A desidia tamén cura se, nesa educación imprescindible, o público ten prioridade sobre o individual; de non ser así, o cansazo rende. Nunca foi fácil lograr un san equilibrio, e tampouco o é neste momento, en que predomina a tendencia ao “primeiro o meu”, e á privatización do posible negocio da “felicidade cidadá”. Xa os ilustrados chamaban así un cambio significativo no prioritario. E aí están agora os inclinados á sacralidade de “ o seu” reclamando presteza ás institucións públicas, nesta tremenda crise –igual que fixeron na pandemia da COVID-19-, para poñer remedios e parches, imposibles en moitos casos. Cando quen manda é a orografía, as curvas de nivel e o gradiente das cárcavas erosivas no relevo, non deberían revisar ante todo a permisividade manifesta que tiveron co urbanismo, causante ademais do colapso das comunicacións? Cantos observen como baixaban os coches, arrastrados pola auga a canto buraco ou garaxe atoparon ao seu paso, non se deixasen convencer por relatos que deixan ao carón esta gran contradición, da que non ten culpa a lei da gravidade.  

A imprevisión, á súa vez, tampouco se improvisa. Aí están os cronogramas destes e feitos de comunicación para mostrar a cantidade de erros que, a touro pasado, son fáciles de sinalar, pero que xa serven para tirarse os trastes. A talle de moitas autoridades políticas está a medirse entre o ruído mediático que, por un tempo continuará enxordecendo os medios ao ditado dos seus patróns. Esta historia, tamén longa, preocupa a Martin Baron, vinculado ao Boston Globe desde 2001, e ao Washington Post entre 2012 e 2021. O seu libro: Fronte ao poder é de gran interese para cuantos queiran estar alerta ante as irregularidades e atropelos actuais na información. Sobre o desinterese que xeran, Josep Pla, xa anotaba en 1933 como, mentres o afán destrutivo invadía a algúns, promocionaba en Madrid a indiferenza de moitos outros: houbo “catro corridas de touros na praza grande e unha ou dúas de becerros na de Tetuán” e  “todo foi admirablemente. Moita xente”. Esta forma demostrativa de non pintar nada na escenografía, repetía unha situación idéntica anterior, con motivo do “desastre do 98”.

TEMAS: Cambio climático.- Previsión.- Educación pública.- Solidariedade e institucións públicas.- Xornalismo e liberdade de expresión.

MMC (Madrid: 04.11.2024).

NON: non é non.

É desquiciante a esquizofrenia que as cuestións de moral sexual poden chegar a producir, ata obnubilar todas as demais.

En primeiro lugar, vaia por diante a consideración e apoio ás vítimas do excesivo afán de dominio e control por parte de supostos machos alfa, beta ou o que fosen, colonizadores das vidas de tantas persoas supostamente dependente deles por algunha razón. Deles, os máis traidores da dignidade sempre foron os que exercen violencia en nome da verdade e do ben; nunca cesan de impoñerse con feitos contra o que pregoan verbalmente.

Son moitos os capítulos de ética que contraveñen -en nome dunha épica supostamente superior- xerando unha infinidade de vítimas, talvez algunhas menos que no pasado, pero sempre contradicindo o que fan co que din. Ocasionalmente, o presente parece máis axustado ao que demandan quen reivindica os Dereitos Humanos nas distintas parcelas en que se pode segmentar a calidade e o propio valor da vida humana, pero é máis habitual que a realidade sorprenda gravemente. En algunhas, como por exemplo, os dereitos das mulleres, conseguiuse maior estima social a máis da metade do xénero humano, pero despois de moitos anos de pelexa por superar os teitos de cristal en que tiñan que moverse. Non en todos, e ademais, sen contar que nesta España supostamente civilizada, xa imos no que vai de ano con 39 mulleres mortas polo delito de selo. É dicir , que ten habido idéntica cantidade de individuos machistas que, polas súas razóns particulares, estimaron que a súa patriarcal virilidade debía cobrarse esas vítimas. Desde 2003, en que hai constancia desta macabra estatística, a suma ascende xa a 1283, sen que consten nesta cifra algúns casos dubidosos nin a cantidade de denuncias que chegan a diario ao teléfono 016. Só desde Madrid, en 2022 a media diaria de consultas foi de 48. E en 2024, a media española, ata o mes de xuño, foi de 323.

Doutra banda, nesta zona do mundo, supostamente responsable e atenta a coidar dos seus, segue sendo “normal” que a educación sexual estea en mans da pornografía, un sector de negocio e publicidade, en que batuxa o 90% de adolescentes e preadolescentes de todas as clases sociais, mentres en colexios e escolas, institutos e academias de diverso carácter, segue vetada unha decente educación da afectividade humana. Ben teñen dado que falar e que discutir –mesmo nos tribunais- aquelas cuestións que tanto incomodaron desde 2006 aos máis ofendidos de que os centros escolares non deberían segregar por sexo. Quen poida retroceder un pouco máis coa súa memoria,  non terán dificultade en lembrar episodios aínda máis chuscos, como o daquel Libro Vermello do Cole, que en 1980 tantas crebadas deu a algúns responsables do Concello de Madrid naquel  momento, por facelo chegar a algunhas escolas sen advertir que a CONCAPA vixiaba aquelas morixeradas páxinas. Aquel aburguesado opúsculo danés daba sensatos consellos aos rapaces en cuestións iniciáticas deste tipo e noutras materias; non adoutrinaba nalgunha ideoloxía supostamente maoísta, pero o seu editor español viu como os xuíces ditaron a ruína daquela edición como un éxito de moralidade.

O balbordo espertado polas revelacións da contorna de Errejón , de polo menos hai un ano, fixeron que a hipocrisía se pasee polas Redes sociais coma unha bala. Ao parecer, todo o mundo sabía, pero ninguén dicía nada e, de súpeto o mazazo: todos están disposto a racharse as vestiduras, o silencio e a compostura. Políticos, opinadores, influencers de gabinete, e moi pronto algunha imputación xudicial, farán crecer o infantilismo cívico ao redor dun clásico tipo de problema ao que ninguén prestou atención suficiente para que cambiasen unhas actitudes que, mirar como se miren, son reprobables. Se os guionistas de series televisivas tivesen ganas de revisar sentenzas xudiciais relativamente recentes ou de traer a colación algunha que ten pendente Donald Trump, atoparían un filón amplo de asuntos para series televisivas. E se as contrastasen coas que xeraba a Inquisición antes de que fose extinguida formalmente en 1834, terían nas súas mans un venero de lixo en que a blasfemia, a sodomía e a bigamia levaban a palma. Engadíndolle o morbo de cuestións de conversos e heterodoxos, poderían dar a coñecer as maneiras de que a infamia perseguise por longos anos aos procesados e as súas familias. Durante canto tempo estiveron vivos os estatutos de limpeza de sangue, que separaron a tanto inocente de empregos dignos e de posibilidade de estudar, entrar nas igrexas ou traballar nos gremios de oficios? Os decretos de depuración da posguerra española, que Sánchez Tejerina e Acedo Colunga organizaron, a máis diso os que desde Educación afectaron a docentes de todos os niveis educativos, non foron os seus herdeiros? Non é bo proxecto cívico illar o presente do seu pasado.

Ademais do dano causado ás vítimas con historias como a que saltaron aos medios estes días, quen siga a evolución das inclinacións democráticas dos cidadáns xa viron como está a afectar a quen, nas súas conviccións de esquerda, vense salpicados por este suposto delito contra o lexislado na non menos zurrada “lei do si é si” (Lei Orgánica 10/2022, do 6 de setembro, de garantía integral da liberdade sexual). Na contorna próxima ao causante, rendeu o nerviosismo pola fealdade dun asunto que, por outra banda, aos ambientes conservadores e ultras está a valer de gran muleta para que , asociada ás querelas en que litiga con Moncloa, tender un tupido veo sobre outros asuntos de non menor fealdade moral. A moitos ambientes confesionais tamén lles alivia en cuestións como as de malos tratos a educandos en espazos da súa responsabilidade. Os máis remisos a non ver delito civil no que, en xeral, quixeron ver só como “pecado” ou “falta”, ven o ceo aberto co fondo estatal de indemnización ás vítimas de abusos sexuais que o Estado aprobou en abril deste ano, que vén ser algo parecido á “subsidiariedade” que o Estado desempeñou en Educación desde 1938: unha nacionalización de perdas a pagar con diñeiro público.

Este feo asunto fai actual aquel “ non” de Celso Emilio Ferreiro en 1962: Se dixese que si/ que todo está moi ben,/que ou mundo está moi bon,/que cada quén é quén.../ Entón sería o intre/ de falar  seriamente.../Pero non[1]. A súa rebeldía vale para afrontar as incoherecias que mostra a convivencia social. Desigual para moitos e moitas, segue necesitada do “non” de Nina, o personaxe galdosiano de Misericordia en 1897: “Non sei se me explico…, digo que non hai xustiza, e para que a haiga, soñaremos todo o que nos dea a gana e soñando, un supoñer, traeremos acá a xustiza”.

TEMAS: Igualdade e Xustiza.- Abusos sexuais:- Machismo e micromachismos.- Inquisición e censura.- Educación para a Convivencia.

MMC (29.10.2024)

---

[1] Ferreiro, C. E. (1962). Longa noite de pedra . Vigo: Galaxia, páx. 148. (Tradución: “Se dixese que si,/que todo está moi ben,/que o mundo é moi bo,/que cada cual é como debe ser […]./ Entón sería o momento/ de falar seriamente.../  Pero non/”).

P´adiante: In crescendo

A partitura da comunicación política emite sinais perigosos para as institucións que rexen a vida democrática.

Isto vai a máis. É difícil de parar cando, máis aló das lóxicas distancias entre formulacións políticas, leva consigo tensións persoais e dificulta o imprescindible diálogo. Sen querer ou querendo, impón o desgaste das palabras importantes e chega un momento en que non se sabe o que se está dicindo nin facendo; impera –contra toda razón democrática- o salvar quen poida e o máis forte cree ter poder sobre o máis débil. Non outra cousa son os autoritarismos de diversos niveis de intensidade, nos  asuntos macro e micro sociais en que andamos.

Esta semana foi densa en episodios deste cariz e non parece que vaia a amainar neste Mar dos Sargazos. Nada está en calma e medra o número de enredos que como, as algas do xénero Sargassum e os desencontros que chegaron ao presente, enlean todo con tal maraña que impiden movementos acertados. Neste momento, no canto de andar, estamos parados oíndo a fachendosos campións da estupidez cuxo mérito é achegar palabras e xestos provocadores que inciten á violencia. Os desplantes e agresións xestuais da súa linguaxe corporal disputan co hiperbólico como desbaratar calquera forma de entendemento. O seu exceso empeza a ser incontrolable e pouco importa quen ten razón, como empezou o desconcerto e a que se deba tanto despropósito: o despropósito desgoberna tanto relato incoherente e impón arbitrariedades que toda a cidadanía xa está a pagar.

Non foi este o obxectivo da Constitución, tan invocada como desaproveitada. Non parece que sexa de recibo que, por razóns máis persoais que sociopolíticas propiamente tales, moitos que sentan no Congreso de Deputados, no Senado e noutras institucións representativas, cobren un soldo dos impostos de todos; algúns e algunhas acoden a estes espazos da palabra política armados de guións de insultos que algún sabio conselleiro lles escribiu para que insulten, descaradamente e sen razón, para tapar as súas hipocrisías. Esta estratexia xustificativa do apropiado de calquera medio para alcanzar o poder e que “o que poida facer que faga”, pode ser rendible entre adictos unicamente ás súas propias crenzas, pero degrada canto toca, por moita liberdade que invoque e nula educación política demostre. Como tamén o embarra toda esa politiquería pseudodemocrática dispoñible para que , en pleno despregamento de floripondios esperpénticos –xa ensaiados a mediados dos anos noventa- , os supostos árbitros das disputas preparen causas xudiciais vantaxosas pro domo sua. Non era isto o que se pactou en 1978.

Supremacismo ideolóxico

Desde que empezou o curso político e académico, esta tensión expresiva nas  cámaras de representación autonómica e nacional non cesou, e as cuestións que saíron a escena, ben sexa pola xestión de Cataluña, a inmigración, a vivenda, os orzamentos, a corrupción na xestión dos recursos, ou o posible mangoneo extractivo dos máis espabilados do lugar, non cesou de ser motivo  de escasas solucións. Estas pelexas cotiás ante a cidadanía, deixan en dúbida, de entrada, a liberdade de ser de dereitas, de esquerdas ou do centro; impiden a liberdade de conciencia e preveñen, a modo de censura e prohibición radical, contra canto disinta dun pensamento dogmático en case todo. Parece que volvese –ou non se foi- a inquisición conservadora doutrora, agora a berros, cun exército de fieis seguidores de opinións publicadas e retransmitidas baixo os preceptivos canons do insulto a unha intelixencia plural.

Quen invoca un constitucionalismo excluínte para humillar aos seus adversarios e quedarse con todo o pastel dunha patria súa e de ninguén máis, debería lembrar que ese ofendido orgullo bocalán foi  básico para que o nazismo tivese o mellor caldo de cultivo para impoñer o supremacismo ario; o lema “Deus connosco ” proporcionoulle convencidos votantes, certeiros en proporcionarlle toda a verdade e todo o poder. Non é idéntico o que sucede -a Historia non se repite aínda que se pareza sempre en canto a tropezos- , pero soa parecido o que seguimos vendo en directo en Palestina, Líbano e Israel, onde un sacralizado dogmatismo imperialista non para de levarse por diante persoas e bens sen fin. Parecido é tamén canto sucede en Ucraína, espazo que a Historia da pasado disputa coa racionalidade democrática hoxe posible. E o mesmo acontece en media Europa, onde a doutrina Meloni acerca da emigración está a impoñer criterio a gran parte da propia UE, a socialdemocracia inglesa e ao pretendente Feijóo. De engadido, estas dúas semanas que faltan ata as eleccións americanas van seguir deslizando cara á insignificancia a semántica das palabras que tanto motivaron sempre aos defensores da liberdade e igualdade dos humanos. A Declaración Universal dos Dereitos Humanos non axuda a entender os leva e trae publicitarios dos contendentes, nin parece que vaia orientar as decisións de quen desempate as previsións demoscópicas. 

En 1940, John Dewey xa advertira en Liberdade e cultura, que o risco para a democracia non estaba tanto nos totalitarismos doutros, canto nas actitudes favorables aos factores que neses países lles outorgaron a vitoria estruturando “a disciplina, a uniformidade e a confianza” en líderes dese cariz. Pasaron 84 anos, pero é un bo aviso para navegantes entretidos na escuma do que se ve e se oe. Ulises, en situación similar, atouse ao mastro da súa nave para non deixarse seducir polo canto das sereas.

 

TEMAS: Democracia.- Liberdade de expresión.- Pluralidade política.- Autoritarismo.- Lealdade institucional.

 

MMC (Madrid: 21.10.2024). 

Guerras infindas

No pasado foron moitas as frontes en que se libraron batallas que non conducen senón a seguir batallando. Agora tamén.

É unha vella sensación. Tan antiga que quen escribise o Xénese, probablemente Moisés cara ao século XV a. C. despois do paso do Mar Vermello e as súas primeiras leis e “mandamentos”, xa mostrara inquietude por dar sentido á existencia. A narrativa da expulsión do Edén e, sobre todo, a moi inmediata do desencontro de Caín con Abel, traslocen preocupación pola existencia do mal e as penalidades da maioría para sobrevivir. Tras unha explicación do humano cun ser superior –de nome metafísico-  controlando o que acontece na Natureza e nas relacións sociais, é evidente que tras esa cosmogonía hierocrática hai unha mirada política, de cuxo desenvolvemento hai datos sobrados nos demais libros da Biblia, en particular os que a Biblia Vulgata denomina do Vello Testamento.

Cando no século VIII/VIII d. C. apareceu Mahoma na Meca co anxo Gabriel ditándolle O Corán, para unificar as distintas tribos nómades ao redor de  outra crenza monoteísta, a “guerra santa” contra infieis limítrofes quedou outra das claves que, no presente, seguen sendo invocadas nostálxicamente como motivo do belicismo perigosamente reinante na zona mediterránea oriental; o aiatolá reinante en nome do pasado, recítao aínda na zona iraniana . É evidente que, no actual equipo de goberno israelí, as resonancias bíblicas tamén son un aglutinante extraordinario para manter o sofisma dunha guerra necesaria; os propios dirixentes da contorna de Netanyahu non cesan de xustificar os seus excesos bélicos e verbais recorrendo a frases concretas dos libros supostamente sacros para xustificar desmáns ben temporais.

Con ser todo iso certo, tamén o é que nas guerras dos nosos antepasados, desde o século IV d. C. ata practicamente o tempo presente, a invocación a Deus foi unha constante na maioría das guerras importantes e deixou secuelas aínda perceptibles nuns e outros lugares de Europa, en detalles e costumes coloristas ás veces, pero sempre distintivas cando reviven nas fronteiras duns ou outros países. Está ben visible, por exemplo, no Ulster irlandés e estao con menor virulencia noutras aparentemente tranquilas como, por exemplo, o Tirol, para o paso entre Italia e Austria pola fronteira de Brenner  (preto de Insbruck). As invocacións a costumes propios, distintivas das de quen se atopa en situación migrante, venos potencialmente perigosos por estraños e descoñecidos. Deste xeito, a discordia, e a hostilidade “ao outro” medra amplamente en todas partes de Europa, a miúdo baixo algún pretexto de diferenza relixiosa, favorable á exclusión.

O pasado persiste máis do que superficialmente acreditamos todos. De feito, non se borrou o longo pasado histórico de conflitos que deixaron profunda pegada en Europa. A división do Imperio Romano despois da morte de Teodosio no ano 395 d.C., acabou nun cisma moi significativo entre Roma e Bizancio; trataron de soldarla as Cruzadas cristiás cara a Xerusalén despois de que varios centos de cregos se reunisen en Clermont-Ferrand, en 1095. A expansión do Imperio turco en 1453 á conta de Bizancio consolidou, mesmo, un cambio de época.  E, máis tarde, as inacabables guerras relixiosas do século XVI despois da ruptura luterana co catolicismo romano fragmentaron máis o pasado común do Sacro Imperio Romano Xermánico que, desde 1520, presidía o Carlos nacido en Gante, que sería Carlos I de España. Á súa morte, unha daquelas guerras sumiu a máis de media Europa nunha Guerra de corenta  anos entre 1558 e 1599. Moito máis preto no tempo, na España recente, a Guerra de 1936 a 1939, con todos os horrores, depuracións e exilios que conlevou, non deixou de ser invocada como Cruzada relixiosa desde antes de que se producise. Á parte de que nos libros de texto habituais nos anos anteriores á CE78, a chamada “Reconquista” era sobreentendida como Cruzada relixiosa fronte a “os árabes”, antes de chegar a 1936 –e á omnipresente mención de “a Cruzada” como consigna-, Unamuno xa constataba en 1924, como diversos feitos coetáneos eran invocados como “cruzada” aglutinadora do “Reino de España”. E case noventa anos despois, moitos beizos non cesan de repetir ese lema medieval.

Dun modo máis sutil, nos anos trinta debatíanse aínda en Europa teorías do Estado cuxos conceptos tiñan que ver coa teoloxía política medieval, en que autoridade espiritual e terreal, salvación e poder, relixión e política -a súa unidade ou  separación- andaban implicados. Despois daquel Antigo Réxime, hexemónico antes de 1789, na lexitimidade ou ilexitimidade da separación da Igrexia e o Estado, non faltou quen vinculou os valores simbólicos das comunidades políticas ao redor do seu ordenamento relixioso e aproveitaron para facelo os que, canto máis atrás trataban de atopar unha xustificación no tempo, máis difícil era “distinguir institucións relixiosas e políticas”, como estudou Assman (Poder e salvación. Teoloxía política no antigo Exipto, Israel e Europa. Madrid: Abada, 2015). En 1934, Karl Schmitt, por exemplo, establecía que “todos os preciosos conceptos da teoría do Estado son conceptos teolóxicos secularizados”. A invocación relixiosa en política tiña, segundo este teórico nazi, ademais dun valor descritivo, un valor dogmático-normativo, que negaba un fundamento racional ao ordenamento político, e só aceptaba como válido un fundamento teolóxico: remitíndose a el, lexitimaba as formas políticas antidemocráticas.

 

As deformacións destes supostos alcanzan á vida cotiá. Non fai falta referirse a aspectos fortes da vida democrática, apenas revisados despois de que a CE78 establecese un paraugas xustificador como o “aconfesionalismo” para as readaptacións nacionalcatólicas. Os afáns máis visibles dos partidos políticos actuais, amparados nun hipotético puritarismo moral, alardean fronte aos seus adversarios  de ser máis xusticeiros que o Deus de Moisés cando vía aos cananeos como inimigos a bater. Adoitan mirar para outro lado cando as sospeitas de corrupción caen sobre algún, e todos ráchanse as vestiduras cando alguén lles mostra que, como ao rei espido, vénselles as partes pudendas. Hai opinadores para quen “a culpa”  –termo eminentemente xudeo-cristián trasladado ao Código penal- é do bipartidismo dominante, consentidor de compadreos fundantes de posteriores “pecados” ou “faltas” despilfarradoras do común pro domo sua. Pero o efecto do crecente impulso vengador -a miúdo clasista- é que moitos cidadáns están a chegar ao escepticismo antropolóxico que produce o ver que, ante manifestacións por algo tan vital como a vivenda, as supostas voceiras da “soberanía nacional” miran á historia coma se fose a causa dos seus erros e supostos delitos. Moisés probablemente estaba no certo cando expulsou a Adán e Eva daquel imaxinario paradisíaco; responsabilizounos dun “pecado orixinal” que, segundo estableceu San Ireneo a finais do século II/II d. C. S contra os gnósticos, arrastra a humanidade.

TEMAS: Guerras relixiosas.- Pretextos políticos.- Trolas e distorzas de intereses.- Escepticismo.- Esperanza.

MMC (Madrid: 14.10.2024).

O desgaste dos humanos

É probable que, na Historia, houbese poucos bos tempos, pero é improbable que os actuais o sexan.

Polo común, é indiferente mostrar esta dúbida, salvo cando ten relación coa contorna próxima, onde é frecuente ver que desacordos coas aparencias de bondade que teña canto de indiferenza, maldade e odio escóndese no presente vivido ou no pasado estudado. Á marxe de erros de comunicación, transgredir nos microespazos sociais da cotiandade as convencións da tranquilidade aburguesada é conflitivo. Ao mensaxeiro do inoportuno, cando non o tacha de escéptico e amargado, castígano co ostracismo doutros faladoiros ou achácanlle a súa decepcionante opinión a evidente deterioración física ou a probable doenza que calquera especialista en autoaxuda entenda contraria aos seus canons de persoa competente para emitir xuízo. Os libros de urbanidade que obrigaban a temperar costumes antes dos anos sesenta -igual que moitas normas sociais posteriores- impoñían cautelas precautorias ante todo e, en especial, co que se podía facer ou dicir e o que non.  Para as variacións do transcurso do día, impoñían contención, e cantos non tivesen pedigree aristocrático habían de amornar os seus ditos e feitos.

Hipocrisías mil

Nos tempos que corren, a pesar de que en medios supostamente avanzados en ideas e costumes, literatura e gustos artísticos, parezan ter bula os transgresores, non sucede o mesmo cando, por obrigación profesional, han de emitir xuízo sobre cuestións de índole máis ou menos política. Aínda que incumban a todos, e mesmo teñan que ver co uso de bens de todos, moitos oíntes e lectores opinan, de modo afectado e ás veces ridículo, que magoan a súa sensibilidade; alleos a todo razoamento documentable miran ao falante ou escribidor coma se estivese metido nun xardín do que só as xentes de ben son gardiáns. Estes negacionistas  da razón argumentada, e con dereito a censurar a quen ouse dubidar, abundan hoxe. Para comprobalo, é suficiente deixar caer nalgunha reunión das de certa solemnidade, a desconfianza explicativa dalgún mal persistente, cando priman interpretacións consensuadas de modo máis ou menos tópico. Se o asunto ten orixe afastada, e a explicación ten xa un tempo amplo por medio, é aínda máis difícil de transgredir o consenso; aínda que sexa contraria ao acontecido, mantén nas tebras a verdade ou a súa parte máis importante.

Quen manexa o que convén ou non convén dicir dispoñen de medios e estrataxemas para que grandes maiorías non movan os seus criterios acerca do bo e o malo. É dicir, que o conveniente e o inoportuno, o que leva e o que tarda en ser recoñecido, son parentes aleatorios do correcto e incorrecto. Este fenómeno vén de case 2.000 anos en que Cristo chamaba fariseos a cantos gardiáns da verdade ou do ben eran incapaces de facer que os seus propios costumes cumprisen minimamente coa lealdade. Nos tempos actuais é habitual atopar idéntico fariseísmo. A murmuración atopou nas redes sociais maneiras de poñer tachas ás apreciacións dos demais, aparentando non ter impedimentos nas súas miradas e xuízos. Dá igual que se trate dun asunto puntual ou que teña detrás un longo proceso histórico, sobradamente documentado; sempre aparecen filisteos protectores das formalidades, inaccesibles ao desalento de cambiar algo ou deixar, polo menos, que outros cambien o que deba cambiarse. Como cruzados dunha batalla inacabable, en que sempre din ter razón, defenden causas como a que leva as de gañar no crucificado Oriente Medio; sea cual sexa o número de mortos, e ata que non quede ninguén para contalo, non teñen suficiente con molestar a cantos teñen baixo a súa férula. A súa verdade é tal que nunca progresa en bondade acolledora e, envexosos das xeracións futuras, ansían deixarlles un mal hábitat para sobrevivir nun mundo con crecentes problemas. 

Elocuentes indagadores de trampas visuais

Esta mesma xente é a que, por exemplo, fala marabillas do goyesco da súa maneira de apreciar a Goya. Encantados das súas simpáticas asomadas aos balcóns, das feiras de Santo Isidro, dos costumismos con que tapizarse e retratos de que vangloriarse, só ven o demais do de Fuendetodos en plan anecdótico. Non ven o aceirado das súas críticas a moitos asuntos do seu tempo, e ignoran conscientemente as súas pinturas negras, os “Caprichos” ou o dietario gráfico dos seus “Desastres” e anotacións de secuelas e supersticións, tan vivas na súa maioría. O que pasa con Goya repítese con outros creadores, sobrecargados de tópicos típicos da ignorancia e o ocultamento. A dificultade de deixarse ensinar algo de coñecemento séguea vivindo Cervantes co seu Quixote. Canto reducionismo falso para que o escolar que debe lelo por obrigación non se deixe penetrar pola verdade da tolemia quixotesca!

Homenaxéase estes días (en Bélxica ) a René  Magritte (1898-1967) –asociado por sempre a se é ou non unha pipa unha pintura súa-  e a James  Ensor (1860-1949), pintor de entroidos cotiáns máis aló dos que periodicamente se festexan cada ano. Como outros moitos pintores, estes dous axudan a pensar e os guías fan o que poden para que prenda o coñecemento. Sen que quede claro que saiban de que vai cada un, bastante teñen con tratar de reter a atención dos turistas contando bobadas máis ou menos incertas pero rechamantes. É inquietante,  por exemplo, que o segundo deles apenas sexa coñecido fóra de circuítos especializados, mentres o primeiro é moi coñecido noutros ambientes. Se se acode aos museos a algo máis que confirmar cun selfie que se estivo ante un cadro máis ou menos famoso, Ensor é dos que teñen moito que dicir a un observador actual disposto a traspasar o anecdótico. Non sucede algo parecido coa escola, da que non paramos de dicir aparencias mentireiras, sen atender a se insignia a todos a mirar e ler o que lles sucede ao redor? Este mundo é bastante triste sen coñecemento e sen a liberdade –como dicía Magritte- de desenvolver “a liberdade de ser, non a obrigación de ser” dun modo predeterminado por outros.

TEMAS: Maneiras de mirar.-  Urbanidade, Civilidad e Convivencia.- Magritte.- Ensor.- Cervantes.

MMC (Madrid, 07.10.2022).

Temos o que merecemos?

Nin o destino como explicación, nin a resignación como solución, arranxan nada. Pero esta sentenza segue sendo escusa para demasiados asuntos.

 En demasiadas conversacións, sobre todo cando son un pouco longas e algún dos tertulianos non deixa de soltar o seu enfado pola acumulación de cuestións que lle preocupan e non atopar a solución que entende axeitada, é habitual que alguén se saia do sumario, máis ou menos inquedante, alegando que “temos o que merecemos”. Se no intercambio de opinións, a voz de alguén subiu de ton, ou chegouse a un momento de intensidade acalorada, pode funcionar a modo de mangueira de bombeiros para apagar o ardor do debate. Pero, a miúdo, ademais de indicar descoñecemento dos asuntos, renuncia a esixir que teñan remedio: seguirán igual ou peor.

Sucede, de modo crecentemente preocupante, con canto ocorre no Oriente Medio, de tal calibre que case apagou a inquedanzaa das noticias que procedían de Ucraína. O proxecto israelí segue adiante, sen ninguén que lle poña freo á expansión do seu brazo armado a territorios que xa non son Palestina, pero que alcanzan directamente a Irán, o seu maior competidor nesa zona estratéxica da xeografía política mundial. Á parte dos mortos e destrucións que deixan ao seu paso, por máis que os noticiarios cheguen censurados aos televidentes, non deixou de sorprender que o propio Netanyahu acudise á sede da ONU en Nova York a increpar a cantos non entenden esta especie de repetición do que foron os masacres hitlerianos nos anos corenta en nome da “solución final”. Non se entende, non vale dicir que temos o que merecemos –e menos se o din os palestinos- e seguirá pasando se non se urxe un cesamento do fogo, un diálogo internacional e un restablecemento de formas de convivencia da pluralidade. 

Fotografía de Antón Calviño

Sucede coas migracións actuais que tanto dan que falar no sur de España e, sobre todo, nos territorios máis próximos aos problemas africanos, a zona canaria e as cidades autónomas de Ceuta e Melilla, e, indirectamente, en toda España, pois debería ser o momento dunha solidariedade capaz de superar a rixidez dos intereses políticos atopados e, mentres non se chega a un acordo máis claro co resto da CEE, que haxa unha repartición proporcional de cuantos poñen en risco as súas vidas para atopar unha máis saudable e que mereza a pena. Máis de 30.000 mortos inútiles nesa perigosa travesía, deberían ser quen de conmover aos responsables de xestionar este difícil asunto de maneira máis razoable e equitativa. Tampouco vale alegar que temos o que merecemos. Os mecanismos democráticos, e a tan invocada Declaración dos Dereitos Humanos, deberían parar esta sangría e, de paso, resultar convincentes para que o egoísmo duns e outros sexa capaz de ver esta cuestión desde un punto de vista máis razoable e ata económico. Ten vantaxes atopar unha solución mellor que a que hoxe asombrar polas malas costuras que ten.

Onde se produce con máis frecuencia o emprego do apotegma “Temos o que merecemos” é cando os falantes comentan de corrido secuencias de actuacións políticas e nomean , de paso , aos seus protagonistas. Este reconto , cando trata de abarcar unha gran amplitude de hipotéticas situacións desatinadas ou inxustas,  adoita virar, ao mencionar aos supostos prevaricadores ou chanchulleiros, por renomeado cargo que teñan, en situación de xuízo sumarísimo que o interlocutor non ousa discutir se o que está perorando pasa por amigo co que non quere desgustarse nin discutir. É obvio que é o momento adecuado para empregar a manida sentenza; temos o que merecemos”. De chocalleiro, aí termina o litixio; desafogado o mal humor, e non sabendo como corrixir tamaña serie de desmáns, o retrouso cumpre a súa función. Acábase a conversación e pásase a outra cousa. Outra cousa é cando algún dos falantes está máis pillado nalgún asunto concreto e desconfía profundamente do que ocorre. Poñamos por caso que alguén de fóra de Madrid viaxase desde 500 ou 700 Kms a esa cidade para facer as oposicións a xornalista de persoal de TVE onte e, ao chegar, atópase onda varios miles de persoas que desde distintos puntos xeográficos cun anuncio que di que non se vai a realizar o exercicio de oposición aos 200 postos convocados porque detectaron que se filtraron a algúns dos presentes as preguntas do exame. Claro, é moita xente afectada e, cando está a reclamar polo menos unha explicación, sería estúpido exclamar: “Temos o que merecemos”. Como o sería igualmente se, por casualidade ou azar, o pai, a nai ou algún parente próximo, en plena ancianidade, sufriu a desatención que moitas familias están a denunciar en tribunais de Madrid e doutras localidades, como por exemplo Alcoy, porque ninguén lles quere dar unha explicación razoable do acontecido aos seus familiares; a Covid-19 levounos coa colaboración, nalgúns casos, de quen lles deixou morrer sen facer nada e non vale dicir como escusa explicativa, nin como radiografía situacional, “temos o que merecemos”. Non só é estupidez, senón colaboracionismo cunha discriminación inxusta. Coma se se dixese: deixémolo correr e vaiamos a outro asunto; non temos nada que facer nin nos importa. 

Fotografía de Antón Calviño

Cantas situacións públicas hai deste carácter ao longo dunha semana, dun mes ou dun ano? Cantas ten que tragar unha cidadanía do século XXI, por exemplo, en cuestións urbanísticas, en sanitarias ou educativas? Poden mencionarse moitos máis, pero con estes aspectos, próximos ao vivir cotián, é suficiente para entender que, mentres dicimos “Temos o que merecemos” consentimos desmáns a conta dos orzamentos públicos, do diñeiro que achegamos cos impostos de todos, para que alguén pervirta o espazo público e común de todos. Non outra cousa é que a Sanidade, o Urbanismo e a Vivenda, a Escola e os Servizos públicos ou a propia Natureza se estraguen cada día un pouco máis en proveito de intereses privados, o gran método extractivo neoliberal que deixa tras si espazos sociais máis ruidosos, custosos, inhabitables. Para que creza este procedemento da impudicia egoísta e ostentosa, non lles fai falta o apoio dos negacionistas ou a acracia neoliberal do tipo dos seguidores de “acabar a Festa”, nin cantos gritan nos medios o seu odio a calquera formulación razoable para exercicio da liberdade de existir en convivencia cos demais humanos. Avogar por “ ter o que merecemos” é claudicar, non querer seguir empezando cada día a tarefa de facer que este mundo sexa vivible. Repetir ese mantra é renunciar.
M. Menor
30.09.2024

Optimismo ou pesimismo?

 Tal como está o mundo, e o mundo próximo, non está claro cara a onde inclinarse. Hai datos abundantes para o un e para o outro.

Cada lector saberá como se sente ante o que pasa ao seu ao redor, e ante o que acontece máis lonxe, crea ou non que ten que ver con el. Querer ou non, esa interrelación circunstancial acaba moldeando o sentido da súa vida en relación consigo mesmo e cos demais. Malia ao ruído ambiental que enxordece a sensibilidade, todo individuo leva un diálogo consigo mesmo que, nunha escala do un ao dez, pon un cero ao pesimismo extremo e un 10 ao grao máis alto de optimismo. Hai días e momentos en que o espectro deste gráfico non abonda .

Optimismo global?

O optimismo supostamente obxectivo tradúcese desde hai algún tempo nalgúns indicadores de felicidade. Nacións Unidas mesmo publica anualmente o resultado dun conxunto de enquisas aos cidadáns de 157 países, e nese Índice Global de Felicidade , cifra as súas marcas cuantitativas ao redor do PIB per cápita, apoios sociais, esperanza de vida saudable, liberdade para tomar decisións, xenerosidade e percepción da corrupción. É unha aproximación indicativa do nivel relativo de optimismo de cada país desde unha visión económica e política.

Segundo este baremo, Finlandia tivo o primeiro posto en 2023, Israel o cuarto, EEUU o 15, Alemaña o 16, Reino Unido o 19, Francia o 21, España o 32, Italia o 33, China o 64, Rusia o 70, Venezuela o 88, Palestina o 90, Marrocos o 100, Senegal o 102 e Afganistán o 132 (Ucraína ocupaba o núm. 133 en 2019, cinco postos máis arriba que o ano anterior). A variación desta macroestatística non será alta no ano en curso, pero abonda ter en conta estes países, tan asiduos nos telexornais españois, para convir en que, a pesar das distancias no que cada cual entenda como “felicidade”, a esta clasificación fáltanlle aspectos e datos fundamentais do vivir cotián. Sorprende, de todos os xeitos, a posición de Israel, coa belicosidade que vai alimentando na súa contorna desde 1948. E non é menos sorpresivo EEUU, pendente da hostilidade interna de votantes indecisos entre Trump e Harris, con incesante adición ao rifle, necesidade de grandes cantidades de droga para ir tirando, e cun PIB sostido con altas doses de paternalismo imperialista.

 

Como gran máquina de relatos, Hollywood –e por imitación as cadeas e plataformas mediáticas europeas- difunden para tranquilidade da cidadanía, historias de gran parecido coa da Camisa do home feliz, tan tranquilizadora para os lectores do século XIX que viña concluír nun oxímoron: o que era feliz non tiña camisa e os que tiñan camisa non eran felices. O que viña ser o mesmo naquela telenovela, non menos exemplarizante, en que Televisa asentou, entre 1979 e 2022, que Os ricos tamén choran. Estas fórmulas narrativas xa tiñan éxito en contos da época romana, pero o rechamante é que medraron a partir dos movementos reivindicativos das clases traballadoras no século XIX, reiterando que a infelicidade é algo “natural” e que o castigo de Sísifo é xusto: a “orde instituido” non se debe alterar e non é posible cambiar o destino.

 

Estes días, acaba de abrirse o 79º período da Asemblea Xeral da ONU, entre outras cousas, para xerar optimismo como Cumio de futuro . Trata de autodefinirse para salvar o seu prestixio despois dos desprezos sufridos coa guerra en Gaza e agora no Líbano, a máis diso os que deterioraron o seu papel de árbitro internacional desde o seu inicio. Algo se corrixiría se, para empezar, entre os seus indicadores da felicidade humana, figurasen cuestións máis concretas como a educación, a vivenda, o traballo, o tempo libre, a participación nas decisións colectivas, a igualdade e a liberdade, así como indicadores concernentes á fraternidade, saúde mental e relación cos recursos naturais. É obvio que a racionalidade capitalista, tan ocupada na rendibilidade a calquera custo, e tan motivada polo seu crecemento infinito, se se desenvolve de modo “natural” e sen control, acaba asfixiando ao propio planeta. Sen estes compoñentes ambientais e persoais, a lectura do Índice da ONU sobre felicidade é alarmantemente pesimista: a solemne Declaración dos Dereitos Humanos, de despois da IIGM, ten pouco quen a protexa ante os prepotentes agora existentes.

 O mundo  próximo

No mundo que os españois viven na Península Ibérica, o desconcerto entre optimistas e pesimistas póñeno non só os datos do PIB, que segundo a versión oficial vai moi ben e, segundo outros, fatal; bo indicio de que hai moito ventaxismo nas maneiras de mirar. Tampouco hai máis luz se, por exemplo, se atende ao que se berra no Congreso. Recomezou o seu curso, con grandes cuestións pendentes de Junts e os seus parciais deputados, empeñados en tirar do mantel cara ao seu lado, mentres o PP e os seus socios non cesan de orientar cara ao século XIX o curso dos problemas que a súa historia imperial deixou sen resolver. E o resultado é que non parece que o sedicente Gobierno progresista teña moitas posibilidades de resolver este agravio de maneira convincente e a curto prazo . Como país posicionado no número 32 do Índice da Felicidade, resulta incrible, por outra banda,  que un suposto líder de futuro como Feijóo fose felicitar a Meloni a Italia, país con posto inferior nesa clasificación. Fai desconfiar da felicidade dos cidadáns que quería a Constitución de Cádiz; as súas gabanzas á “eficiente” presidenta italiana, sen reparo aos seus tratos con albaneses e africanos do Mediterráneo, non pasan de trampa visual, como outros moitos que, despois de abandonar  Os Peares (en Ourense), vai deixando en campechanas intervencións a camisa aberta, feliz como o pastor do conto decimonónico.

 Os que cifren a existencia da felicidade ao redor do sistema educativo dispoñen de estudos e informes obxectivos en que, se eluden as súas impresións subxectivas e as educafakes que Jesús Rogero denuncia, constatarán o pouco optimismo que rezuman. Non o xeran os datos sobre igualdade de trato a uns ou outros alumnos e alumnas, nin os concernentes á confesionalidade que o domina, á atención que se lle dá á formación do profesorado e ao trato que este recibe. Entre outros, estes son problemas de agora mesmo, tan pesimistas que seguen vivos desde a Lei Moyano (en 1857). Co desacordo reinante na vida política, e no concepto do que debe ser a educación española, non é predicible saber cando deixará de afectar o “fracaso escolar” aos que sempre limitou máis. A cuestión é se sobran os nenos e nenas dos percentís máis baixos de renda no PIB.

TEMAS: Obxectivos da ONU.- Felicidade política.- Felicidade subxectiva.- Contradicións actuais.- Individualismo ético e políticas sociais.

 

MMC (23.09.2024).

Moverse entre fobias e críticas

A facilidade con que, actualmente, renden as fobias dificulta as saudables críticas ante canto acontece.

É coma se os humanos, crecentemente infantilizados, tivésemos ansiedade por abater e arruinar a difícil construción dun hábitat máis amable, en que a liberdade e o dereito non impidan a igualdade nin a fraternidade. As noticias recentes non propician que esa utopía estea próxima; máis ben parece que canto propugnaron os ilustrados no século XVIII se afasta cada vez máis. No que vai do século XXI parece, ademais, que estuvieran gañando os partidarios de tal confusión, que sexa imposible aclararse.

No plano internacional, xa renxe o tratamento de las noticias sobre Ucraína e Palestina. Os mortos non son iguais, e os apoios que suscitan non son os mesmos, o que contamina de inmediato a consideración que debería  primar sobre o que sexa xusto ou non nun ou outro caso, que causas deberían ser razoablemente aceptables e cales non. Espertando e sostendo discrecionalmente fobias cara a uns ou outros, o que acontece é que todo segue a traxectoria trazada por quen iniciou estes conflitos e, ademais, que as vítimas directas non importen de verdade, senón como instrumento de intereses estraños. Doutra banda, desta maneira se embota o diálogo pola paz, fallan os argumentos humanitarios e, sobre todo, os pertinentes ao moi invocado e nada atendido dereito á vida que teñan os afectados. Nestes longos conflitos a charlatanería crece, pero o que cada cual di non ten importancia; cada falante usa as palabras á súa conveniencia, contrarias ao valor que lles atribuímos para ter a que agarrarnos no medio de tanta devastación e traxedia como deixan entrever as poucas imaxes censuradas que nos chegan.

Ha de engadirse que ler comprensivamente o que pasa no mundo  faise custoso, aínda que chegue aos fogares a través dos noticiarios. Presenciar o debate dos candidatos para dirixir a democracia máis importante do mundo non significa  decatarse ben do que digan Donald Trump ou Kamala Harris. As súas armas dialécticas, nutridas de sofismas sutís ou evidentes, deixan en mans da publicidade a verdade que vaian traducir as eleccións de novembro. A correlación de adeptos entre ambos é similar e case todo dependerá da maior ou menor graza con que as formas, máis que os contidos do discurso de cada un, caian ben a cada votante; mesmo cuestións máis ou menos colaterais, como dous supostos atentados, poden servir de peso adicional na inclinación da balanza electoral. Poucos telespectadores teñen tempo e paciencia para analizar  o que digan e se retruquen entre si.  Neste tempo intermedio, conta ante todo o enxeño dos guionistas de cada un para captar o tipo de fobias e filias que, prexuizadamente, xogarán un papel poderoso para elixir a papeleta.

 

    Vidal Souto, X.M. 1971 "Utopía"

Este modo de espertar sensibilidades e sentimentos opostos chegou en toda a súa plenitude aos españois, e raro é o día en que non se aproveite algún motivo, real ou inventado, para desenvolvelo e perfeccionalo. O pasado histórico deixou herdanzas abundantes neste territorio das relacións humanas, que parecen desexarse primitivas e montaraces aínda que houbese épocas de graves conflitos. A desmemoria axuda a que sexa rendible, para algunha xente, soster a dificultade de abrir camiño a unha interpretación xusta e documentada deles. Aí están dúas leis referentes a “a memoria histórica”, en 2007 e 2022, como antecedente do sistema actual de filias e fobias. Seguen dividindo as conversacións e, mesmo nas de carácter familiar, non é infrecuente que terminen incivilizadas. A miúdo, este tipo de filias e fobias tan ben afecta ao pouco que de Historia Contemporánea se ensina en colexios e institutos como, tamén, ás maneiras desprezativas que esgrimen algúns deputados e senadores, non necesariamente de extrema dereita, con ser estes os máis propicios a demostralas de contino.

 

Daqueles asuntos non resoltos derivan non poucos dos que interfiren no presente, algúns máis novos que outros. Todos adoitan arrastrar maior ou menos rodaxe dun pasado non sempre afastado. Os máis rechamantes, e con capacidade de ocultar outros por un tempo, son os concernentes aos asuntos cataláns, en particular “a amnistía” e o financiamento “singular”, as inmigracións “irregulares” cara a España e, nos últimos días, a exasperada maneira de falar, replicar e complicar canto soe a Begoña Gómez e a Venezuela de Maduro. A simple xuxtaposición de noticias e referencias a estes asuntos, dá pé para un amplo catálogo de metodoloxías para desenvolver envurullos inintelixibles, moi aptos para que os escuchantes de radio, lectores de medios ou telespectadores casuais, desenvolvan cumplidamente sensibilidades que entorpezan o coñecemento do que estea a pasar. 

 

Non é algo “natural” o ter un ou outro nivel de comprensión lectora do que sucede. Para que a capacidade crítica dos cidadáns medre hai que prestarlle atención e coidados, capaces de superar os mecanismos demagóxicos e parciais que na IIGM se desenvolveron amplamente. E “cultivar” unha cidadanía máis consciente e preparada pasa por atender con mimo unha estrutura educativa xusta e adaptada aos tempos, de modo que as súas maneiras de recibir, distribuír e tratar ao alumnado diminúan o analfabetismo funcional e, cada vez máis, os distintos modos de semianalfabetismo , encubertos baixo a aparencia da lectura mecánica. Para que  isto sexa posible -cando hai moitos mozos e mozas cuxa escolarización non reúne esas condicións básicas-, a nada axuda sementar filias e fobias entre quen máis necesita un mellor sistema educativo.  

Mentres hai políticos cuxo único mérito é entreter aos seus con encantos como o da suposta “madrileñofobia” e, insultando a intelixencia de todos, xogan a ver quen di máis bobadas, as manifestacións críticas coas súas políticas educativas xa volven ás rúas e non van ser as últimas. Desde 2006, houbo tempo para que as reclamacións das mareas de camisas verdes fosen atendidas. De facelo, esta odiosa mención á fobia contra os madrileños e madrileñas non sería un pretexto máis para que os problemas que unha estraña Consejería de Educación pretende tapar sigan sen remedio. Prefiren desprezar a quen paga o seu cursus honorum, e non dubidan da súa utilidade en nome dunha suposta “liberdade”. 

MMC (16.09.2024)

Comezo de curso

 A imprecisión con que se inicia o outono propicia o oficio de difuminar a necesidade de pactos educativos coherentes.

Os datos estatísticos din cousas que as opinións máis frecuentes adoitan expresar rozando de modo impreciso a realidade do que acontece. O correcto, xusto e necesario sería que houbese coherencia entre o un e o outro, e poida que así fose se os falantes non tivesen vivencias, intereses e afectos condicionantes das súas afirmacións e negacións.

Educafakes

Repasar o que din as webs oficiais de Moncloa e das Comunidades autónomas sobre educación tampouco é moi alentador; adoitan insistir na contitatividade de centros, profesores e alumnos por etapas e ciclos formativos. Para tranquilizar aos votantes, adoitan falar de récords, clasificacións superadas, hipoteticamente expresivos de melloras ocorridas respecto a un pasado igualmente indefinido, impreciso en datos históricos e contextuais. Igual que os discursos oficiais, para xerar placidez non sementan dúbidas sobre a xestión e difunden a idea de estar nun proxecto inmellorable. Desde que Sócrates padeceu o uso mentireiro dos sofismas, son incontables os cidadáns que sufriron campañas ben orquestradas de medias verdades e puras falsidades, presentadas como verdade, pura verdade e, mesmo, verdade absoluta. A cantidade de enganados segue crecendo, dada a gran facilidade que ofrecen as redes sociais para esparexer trolas interesadas, e o gran número dos dispostos a difundilos negando evidencias manifestas.

No que incumbe á educación española, basta con repasar os prólogos de todas as leis proclamadas na  Gazeta de Madrid no século XIX, ou no  BOE/BOE a partir de  1936, para observar as repeticións de incumprimentos. Despois de varias constitucións -desde 1812 a 1978-, e de miles de leis, ordes, decretos e resolucións para levar a efecto reformas e contrarreformas, segue habendo grandes lagoas no sistema educativo que, ás veces, nin se mencionan, pero que nas aulas reais restrinxen a súa eficiencia.  A gran habilidade dos xestores do sistema, e de boa parte dos seus guionistas, consistiu en lograr que os problemas serios –sempre intocados- quedasen ocultos, mentres se promovían debates ao redor de palabras de gran elasticidade semántica. Falar de “esforzo”, de “igualdade de oportunidades”, de “liberdade educativa” e de “nivel”, de “currículum actualizado”, de “avaliación”, e ata de “integración” e “igualdade”, de metodoloxías dun ou outro tipo, de IA e dixitalización, é entretido mentres non se baixa aos detalles da  socioloxía real dos centros e á súa diferencialidade profunda, insondable ás veces, e persistente en todo o percorrido histórico.

Contradicións latentes

O primeiro día de cada  curso, por exemplo, cando un mestre ou profesor entra en coloquio co alumnado que lle caese en sorte, sabe que, segundo o distrito e rúa en que vivan, o traballo e o nivel de estudos dos seus pais ou o tipo de afeccións lectoras e culturais da familia, varían sensiblemente as posibilidades duns e outras para que ese curso represente ou non un paso relevante no desenvolvemento das súas capacidades para moverse na sociedade. O docente, con todo, pouco pode facer. As enquisas, informes como os da OCDE desde 1965 -ou de PISA desde 2001- e estudos ben contrastados, non cesan de reiterar que as diferenzas de clase reprodúcense no sistema educativo. Hoxe, a práctica totalidade dos adolescentes inferiores a 16 anos está escolarizada, pero a igualdade de trato segue sendo moi dispar. De entrada , por exemplo, segue non sendo o mesmo “ir á escola” ou ao “colexio” e, como sucedía despois da Guerra –en que moitos non tiñan posto escolar-, o actual sistema educativo español segue mostrando un nivel de “fracaso” dos máis altos da UE. Resolveuse a escolarización, pero non a educación digna de todos. A eficiencia do sistema vixente, crecentemente diferencial, depende, cada vez máis, dos recursos de que dispoña cada familia desde antes de que un  neno ou nena vaia por primeira vez a unha aula escolar.

                                    Escultura de Antón Faílde. Paseo de Recoletos. Madrid

Os datos estatísticos corroboran que, paulatinamente primeiro, e aceleradamente nos últimos cincuenta anos, creceu a opción polos centros privados –subvencionados antes de 1985 e concertados despois moitos deles-, evidenciando que “estudar” cumpre obxectivos sociais alleos ao saber e ao logro de condicións socializadoras similares para todos. Que un terzo do alumnado evidencie diversos tipos de problemas como abandono temperán, repeticións de curso e un difícil logro de “competencias” básicas para “ler” o alfabeto deste mundo tan cambiante, non parece que sexa o estímulo máis apropiado para dicir, sen mentir, que lográsemos “o mellor” dos momentos educativos. E menos cando, adicionalmente, advírtese que se trata de limitar o fracaso sistémico mediante o aumento de axudas -con diñeiro público-, ao ensino privado e concertado, ou encómiase e bendí a baixada de impostos como panacea de benestar social. A relación de ambas as cuestións nunca se aclara de modo convincente para unha cidadanía democrática, e aí segue, coma se obedecese a un voto sacro. O contraído en tempos de máximo fervor pola unidade político-relixiosa nacional -con acordos  concordatarios en 1851 e 1953-, non foi desmentido polos  Acordos coa Santa Sede, en xaneiro de.1979. Tampouco se moderou nos últimos anos: cumprir as prácticas relixiosas cambiou drasticamente, pero a rede privada-concertada –de propiedade confesional en gran medida- segue estendéndose como oligopolio empresarial. En paralelo, o aprecio polo ensino de todos, con rutinas erosivas complementarias, segue xerando noticias como esta: “Os institutos habilitan aulas en bibliotecas, laboratorios e cuartos de baño para reducir cocientes.

Para tratar de atallar tanta contradición, Jesús Rogero e Daniel Turienzo acaban de publicar: Educafakes. Oxalá que a prestancia cualitativa da educación non se seguise fiando á voluntariedade “vocacional” dos traballadores a quen está confiada! Xa non haberá manifestacións nin folgas por razóns tan graves como as que se veñen protagonizando desde que os veciños de Palomeras Baixas deseñaron a camiseta verde en marzo de 2007 para denunciar incesantes recortes de recursos ao ensino público? Non se racaneará máis coa formación que os docentes deban ter antes, en e durante os tempos da súa carreira profesional? Moita sorte a todos co novo curso!

TEMAS: Expectativas escolares.- Políticas educativas.- Diferencial sociolóxico.- Fracaso escolar.- Historia da educación española.

MMC (09.09.2024)

Volver empezar

 En setembro, a mirada bifronte ao que se deixa atrás e ao que hai no presente-futuro tende a reafirmar a circularidade do tempo.

Desde pouco antes do Neolítico, a repetición estacional foi motivo de sabias aprendizaxes como o da agricultura, coas súas derivacións no desenvolvemento da historia humana e múltiples fixacións de rutinas  culturais que, despois de trece mil anos, persisten. As condicións que delimitan a maior parte das tarefas produtivas dos urbanitas actuais transcorren entre pautas repetitivas que fan parecer natural a secuencia alternante de tempos como o vacacional.

 

Vellez do presente

Ano tras ano, a eses escasos días segue inevitablemente un multitudinario éxodo de regreso á cotiandade, e o soño de que ían ser días distintos case sempre  atopa á volta a consabida reiteración de hábitos e arrastra ao aburrimento estresante. Anos hai en que a intensidade do monótono aumenta e, a contrafío  do calendario, o anterior e o posterior ás vacacións forma un continuum prolongado tal que, no canto de constituír un acontecemento de renovación, non pasa de inacabable tránsito entre pousadas e estridentes costumes.

 

A cuestión de fondo é se, no transcurso das vidas humanas, cambia algo ou se todo segue máis ou menos igual, como cantaba Julio Iglesias en 1969. Tampouco nisto vale dicir que a mona non o é porque se lle cambiou o vestido; asuntos hai en que, a pesar das aparencias, non mutaron a súa natureza. Foi noticia este verán nas  Rías Baixas o apelativo “fodechinchos”, con que os do lugar denominaban os turistas cuxa suposta superioridade, altanera e mesmo odiosa, xeraba rexeitamento. O turista, ademais de recursos económicos, produce conflitos variables cando usa bens públicos e comunitarios; sempre deixou tras súa relatos e impresións tendentes á distancia desprezativa, como xa puxo en evidencia hai anos o libro de Jean-Didier Urbain: O idiota que viaxa (Madrid: Endymion, 1992). Neste sentido, a denominación viralizada este verán non é senón un episodio máis; a proba é que o suposto neoloxismo xa levaba máis de 31 anos funcionando na contorna viguesa, como anotara Javier Torrente en 1993. Doutra banda, os sinónimos e refráns que os comportamentos maleducados, displicentes e excluíntes suscitaron ao longo da historia é innumerable. Sono máis se se advirte que Carlos Marx, nun plano directamente político, falou de “loita  de clases” desde 1948, e como abundaron quen a encubría co eufemismo de “A cuestión social”. A cantidade medra exponencialmente se se toman en conta os avisos sobre modais no trato, advertidos por Erasmo de Róterdan no seu libro: Da urbanidade nas maneiras dos nenos (1530), repetidos ata a saciedade posteriormente, e os libros de moral que rexían o oficio de confesar nos templos católicos.

Volta a empezar

Ao regreso das vacacións deste verán, aspectos necios como os implicados no apelativo “fodechinchos” -coas súas derivacións no entorpecimento da convivencia colectiva-, pouca novidade arrastran. Con todo, a súa semellanza con moitos outros tingue de colorismo comportamentos incívicos que gravitan sobre o curso que inicia os seus primeiros pasos; aínda que a cronoloxía é nova, seguen aí pese ao transcurso do tempo. Dito doutro xeito, que se decidísemos extrapolar o emprego do “fodechinchos” galego máis aló dos excesos da turistificación en Cangas e arredores, neste ano teremos moitos momentos axeitados para iso. As dificultades colectivas que collerán voo xa se están espolvoreando nos medios, igual que a cerrazón para afrontalas. No dial da radio e nas canles da TV o único que cambiou  é a cantidade de damnificados. En Gaza e Cisxordania, xa superan os 50.000 mortos. En Ucraína e os seus lindes con Rusia, as desfeitas e mortos son crecentes aínda que ninguén leve unha contabilidade precisa. En gran parte do Oriente Medio, os desastres a conta de Dereitos Humanos son conculcados á vista de todos, e os riscos de que se produza algún maior non cesan, sen contar canto sucede ás mulleres, algo máis da metade da poboación; consideralas inexistentes e, en Afganistán, punto máis extremo neste aspecto, cantas soñaron que poderían vivir máis libremente teñen moi complicado equipararse ás doutras partes. E para que nada falte, as eleccións rexionais en Alemaña mostran que, en zonas democráticas como Saxonia, a tendencia é que predominen os “fodechinchos” máis ultras.

 

En agosto, o panorama español tampouco cambiou. Reencontramos de novo “a amnistía” e Cataluña no punto en que se estaban, coa “singularidade” da xestión de impostos por medio. As apelacións á Xustiza para arranxar o que a Política se ve incapaz de facer crecen e ameazan con graves conflitos entre tribunais e descrédito institucional de excesivos xuíces. A “violencia de xénero” non cesa e crúzanse , ademais, os inmigrantes, os “menas” en particular, e os febles modos de asilo e atención que se lles prestan, coa  regularidade e irregularidade administrativa por medio e unha escasa solidariedade das comunidades á hora de acollelos, Todo son pretextos para acusacións e reproches mutuos, ruidosos e agresivos, mentres a mestura produce pouca claridade concordante. Quen pretenda entendela democraticamente topa coa crecente distorsión dos espellos do Canellón do Gato (en Madrid), de que botou man Valle-Inclán en Luces de Bohemia.

Esta deformación de setembro marca os problemas dos  meses vindeiros e obriga a lembrar  Longa noite de pedra  de Celso Emilio Ferreiro, en 1962: “Se dixese que si,/ que todo está moi ben,/ que o mundo está moi ben/…,/ entón sería ou momento de falar seriamente”.   Ante tanta persistencia contraria, haberá seguidores de D.  Miguel de Unamuno “perorando aos crentes no progreso e na civilidad e na xustiza, e para convencerme a min mesmo das súas excelencias” como cando, a finais de 1924 escribía en París A agonía do cristianismo (aparecería en español en 1938, en Bos Aires). Lars Gustafsson, que tamén cría nestes valores, fixo que os sucesivos fracasos do protagonista de A morte dun apicultor (1978) non lle amedrentasen para “volver empezar”. Dada a inveterada desatención ao traballo social que desempeñan profesores e mestres, este mantra ten particular valor. Sen esa resiliencia , incluso os máis fascinados por desenvolver a empatía entre os escolares terán dificultade para erradicar a animosidade multidireccional de cantos chegan á aula con mentalidade cultural de “fodechincho”.

TEMAS: “Fodechinchos”.- Empatía.- Resiliencia.- Convivencia social.- Circularidade histórica.

 

MMC (Madrid,  02.09.2024)