As necesidades sociais comprimen os tempos

 

A Educación e a Sanidade mostran estes días gran tensión; a resistencia dos materiais reséntese.

 

Co tempo, os materiais evidencian se a súa capacidade para resistir esforzos, faios inservibles e inútiles. En cuestións de socialización, corresponde á Historia principalmente, e dalgún modo ao Xornalismo serio, prestar atención aos factores que interveñan nesta evolución, un traballo no que a Socioloxía, a Estatística e outras áreas das Humanidades prestan valiosa axuda para entender qué pasa e qué conviría facer. Quen desde a representación política deba decidir como máis útil e seguro para o colectivo cidadán viven noutra fase, non necesariamente coherente e, a cotío, contraria ás investigacións realizadas.

Na realidade social, cantos participan neste proceso analítico, e no decisorio, non son seres celestiais. Por iso mesmo, as súas formas de mirar unha realidade sempre complexa son dispares e, en moitos casos, opostas, o que determina que o que vén ou non vén pode ser invención cando non trola e sofisma para distraer a atención dos demais. En todo caso, este presente leva un mes moi acelerado -adxectivo evidentemente subxectivo-, porque a cronoloxía é a que é. Non cabe dúbida de que a chegada de Mr. Trump&Asociados ao trono de Washington está a xerar unha desazón grande en cantos non perden ollo dos telexornais, as accións de Bolsa e as dos xefes de Estado europeos. É apocalíptica para moitos, esperanzada para outros, e equívoca para cantos queren ter idea de cara a onde cae o Norte ou o Sur da dirección do vento que sopra.

 

A mediados dos anos corenta, Borges xa deixou medio resolta a cuestión medio bizantina de se o tempo é circular ou lineal nun relato curto en que “dous teólogos” entreteñen toda a súa vida na defensa dunha ou outra posición, mentres melloran as súas competencias en lanzarse improperios, condenas e meigallos. Coma se o tempo se detese, volven aqueles “monótonos” do Aleph disputando se “nada é o que non fora e que non será” ou se o tempo non é circular, cando este momento  ofrece moitos indicadores para que vexamos se avanzamos, retrocedemos ou estamos onde sempre. No anverso e reverso dunha mesma realidade, poden os de Elon Musk e a CEPAC divulgar nas redes a epifanía dunha nova humanidade da que son avanzados misioneiros, pero ninguén debería esquecer que os motivos de desgrazas non son de onte ou antonte. Moitas veñen de moi lonxe e algunhas estiveron aí sempre, sen ninguén que se ocupase de poñerlles remedio. Hai persoas ás que o presente de indicativo dalgúns verbos sempre se lles resistiu e nin sequera poden conxugar o pretérito imperfecto. Educarse e curarse, por exemplo, son verbos reflexivos cuxa acción depende dun sistema de educación e outro de sanidade, dous piares  que estes días chaman a atención sobre a súa real situación. A súa  distancia de a retórica con que os encobren as políticas de benestar reside en que Educarse e curarse implican accións que executan outros, non o suxeito, e a cuestión é se son de todos e para todos.

 

A conxugación do presente educativo e sanitario

Onte, día 23, unha gran manifestación en Madrid veu lembrar que a única educación ao alcance da maioría cidadá, a da rede pública de centros, ten carencias graves en todos os seus niveis, ben sexa a Educación Infantil, as etapas intermedias do Bacharelato e a FP, antes da Universidade e, tamén, os graos superiores desta. Os datos de cocientes de alumnado por docente, gasto medio por alumno e distribución selectiva de cantos queiran estudar, contradín o suposto dereito a unha educación digna para todos, e difiren do xusto equilibrio que ten que haber para que a “liberdade” e “universalidade” de que fala o artg. 27 da CE78 sexan verdade. Segue sendo moi aleatoria, con todo, a igualdade de todos en canto a dignidade do trato, mentres o investimento de diñeiro público –o das Comunidades éo- en negocios privados crece e, ademais, hai centros en que o confesionalismo xustifica unha rede educativa que beneficia a uns poucos segregándolos da convivencia coa xente corrente. A prevalencia dos “fracasos escolares” neste outro colectivo fala de desinterese e falta de coidado; e conta así mesmo que este “ascensor social” está gripado, sen ninguén que o repare.

 

Avecíñase, en marzo, unha folga de tres días de similares razóns no concernente a outro ben fundamental: a Sanidade. Os profesionais dos seus distintos niveis, especialidades e competencias para atender a saúde dos cidadáns, están fartos de incumprimentos, promesas erradas e malos modos de xestionar un ben público detraendo recursos para o crecemento exponencial de beneficios privados. A privatización neste terreo, que tamén vén de lonxe, segue crecendo e os/as cidadáns/as con problemas atópanse con muros de espera e derivacións a lugares insospeitados. Non se senten da mesma tribo que quen, ante situacións parecidas, achandan coa súa renda diferencial os máis diversos problemas. Quen teña biografía relativamente longa pode testificar que na súa infancia xa se falaba de discriminacións deste tipo; non lle estrañaría moito o acontecido a outras 7291 biografías en residencias madrileñas. Os seus desvíos de atención -significados como “esas merdas” polo centrimadrileñismo hai pouco-, fixeron que a última conxugación do presente que lles era debido se pareza ao do Inferno de Dante.

Carandell escribía en 1976, despois de estudar en colexio privado, que aquel fora “un tempo perdido”. E xa Unamuno botara de menos en 1903, que o verdadeiro espírito democrático do ensino non estivese en que “todos os nenos dun pobo, desde o fillo do máis rico ao máis pobre” non consistise en que todos compartisen os pupitres da mesma escola. Case en marzo de 2025, ninguén debería espantarse de que o neoconservadurismo recobrar posicións no panorama sociopolítico aquí, en Alemaña, en EEUU e en media Europa. Ser partidario da circularidade do tempo ou da súa continuidade debera aclarar as supostas “melloras” non habidas en todos estes anos. A documentación existente non é optimista. Aristóteles xa reclamaba –catro séculos antes da era cristiá- a necesidade de “unha mesma educación de todos, e que o coidado ha de ser común e non privado”, se se busca coherencia co que necesita a POLIS. E Karl Polanyi (A gran transformación) argumentaba en 1944 fronte ao liberalismo colonizador das vidas alleas, que, ao naturalizar a competitividade social e as paixóns humanas -boas ou malas-, estas tomaban a educación e a sanidade como escaparate de “ostentación cerimonial”, para “estimular ao máximo a emulación”, non para crear comunidade democrática. Moita sorte no camiño!

TEMAS: Tempo e cronoloxía.- SANIDADE/EDUCACIÓN- Estado de Benestar.- Dereitos sociais.- Cidadanía e clases sociais.

MMC (24.02.2025)

Máis que repetir circularidade, a Historia europea ten continuidades.

Non é retórica o que falta, senón esperanza obxectiva para mellorar o rumbo do benestar das persoas.

 Bastou que o Tío Sam esbirrase, para que en Europa cundise a febre e os síntomas de graves doenzas. Os medios, secundados pola multiplicidade de opinións dos vinte e sete, deron en elucubrar no destino que espera a Europa. Coma se de súpeto se rompese unha burbulla de vida supostamente distinta á do resto dos mortais, con principios e organización sen parangón, comezaron os queixumes; descuberta a súa fraxilidade, as elucubracións sobre o futuro de 347 millóns de europeos non cesan.

Como sempre, a poliédrica realidade do que acontece ofrece moitos lados. Para contala, tan equívoco é partir da liñalidade do tempo, en que o que vén é mellor que o que hai, como imaxinar que o que acontece non é senón repetición de si mesmo, algo eterno e inmutable. A vella alternativa entre Heráclito e Parménides na que se moveron as narrativas de Historia, ensináronnolo moito. Nos 40 anos de posguerra española, os libros de texto repetían incesantes que viviamos un momento providencial de exaltación do ben fronte ao mal e os seus propagadores, para engadir que había que sostelo sempre. Só cara a mediados dos anos setenta, Heráclito volveu ter algunha cancha para observar se cambiaramos algo; dicían que iamos cara a un horizonte moito máis dinámico, no que agora cabía Europa e, mesmo, o resto do mundo: esa era a gran variación que contaban os libros de texto aos infantes e adolescentes e ninguén podía contravir. Por decreto de 1939, o Instituto de España encargárase de contar, en formato supostamente escolar, o modelo de Historia que había que aprender. Os que sabían que estaba a pasar non tiñan voz para contalo e, cando nos anos sesenta e setenta migraron por media Europa, traballando onde podían, advertiron que había outra Historia, moi distinta da que aquí viviran. Vén a conto para non caer no falso punto de vista de que todo ten que suceder como o teñan na cabeza os sagaces os outeadores do inminente futuro deste presente, cual arúspices de Delfos.

O destino?

Por se axuda a clarificar a situación, convén lembrar que o tempo histórico non é senón unha serie de continuidades que se encadean entre si, e que o que máis cambia, mesmo nos tempos curtos ou evenemenciais –que dicían os franceses- é a nosa maneira de mirar. Virgilio, a quen a Historia se lle entrecruzaba con prefixos culturais para contar o que pasara en Roma, utilizou moito o termo fatum, que cabe traducir como “o destino”. No seu Eneida, lida amodo, non é tanto algo obxetual e determinista, capaz de superar o que na súa cosmogonía era o poder maior dos deuses, senón o resultado dun conxunto de decisións que, entrelazadas con outras, fixaban a secuencia dos procesos que viñan despois. É fatídico o que sucede con Trump e as políticas rápidas e intrépidas que poñen en marcha os seus decretos cesáreos? É continuismo do que non se fixo, cuxas fendas encadean decisións sobre o que vén?

Baldomero Moreiras. Entroido, 1980

O núcleo do que sucede neste instante vira ao redor de Ucraína e as súas implicacións con Rusia, Europa e, en definitiva, o papel de EEUU nun mundo cambiante; testemúñao ben a reunión urxente “de crise” en París de sete dos vinte e sete. Con todo, os movementos de peóns, torres, cabalos e alfís nese taboleiro foron determinando un xaque mate en que se adiviña quen perde, quen gana e quen quedan coa sensación de burlados xusto neste momento. É unha historia que vén desde que os países europeos perdemos dúas guerras mundiais -a segunda despois dun ensaio moi eficiente de tres anos en España-, sobrepasamos en conxunto preto de 70 millóns de mortos e demos espectáculos infames, como os dos campos de concentración, asolamento total de cidades, migracións e exilios sen conto, e quedamos en disposición de asumir a colonización americana en plena Guerra Fría. O Plan Marshall axudou o seu, e a presenza constante da OTAN, a CIA e a súa axenda naqueles Cadernos do Congreso pola Liberdade e a Cultura que, entre 1953 e 1965, puxéronnos aos europeos ao lado bo da historia, fronte aos malos, que pugnaban o seu por levarnos ao seu camiño. Cando aquela filmografía de Far  West alcanzou 1986, España decidiu, tras o “de entrada non” de 1982, aliarse tamén con este conglomerado no que, desde 1953, coa “Paz de Madrid”, estaba xa metida. Ou máis atrás talvez. Se facemos caso ao que hoxe se sabe da espionaxe inglesa e americana, desde 1947 estaba decidido manter ao Caudillo baixo palio e, captados cantos podían contribuír na súa contorna a que alí seguise, a suposta soberanía española estivo intervida e ata subornada. En 1991, Bailando con lobos, descubriría algo aquel Cabalo de Troia colonizador, pero estabamos demasiado distraídos coa recente adhesión ao “mercado único” en 1986 e a expectativa do Euro desde que se empezou a falar intensamente del en 1995.

No longo prazo, por tanto, ben merece a pena non estrañarse moito de que os amos do taboleiro de xadrez decidisen recolocar as pezas do xogo en nova posición. Que caiba facer a estas, especialmente ás que só contasen como comparsas na sorte de Ucraína , non é insignificante. Nin neste territorio nin no de Palestina deu Europa sinais de suficiente autonomía desde 2008, 2014 e 2022, para mover posicións nos escaques. Ao seu retórico discurso do ben e do mal, por máis ditirambos que lle sigan dedicando os vates da Unión Europea, non lle faltan os disidentes da harmonía do coro. Entre o que debe ser e non é, a corte de Trump  -como sucedía nos barrios de moitas infancias que hoxe peitean canas- tenlle interposta nestes 27 países non demasiado unidos unha clá de partidarios que acirran os seus negacionismos, a súa brutalidade e histrionismo provocador. Faránnolo ver ben en Alemaña -o que era motor do conxunto- as eleccións do día 23 de febreiro; máis preto, ocupando as beirarrúas españolas, os remedan cantos se entusiasman coa  liberdade de beber cañas.

Na Historia, nada é cuestión de sorte. Desde 1953, fomos colonia americana de bebedores de Coca-Cola; en diante , serémoslles máis útiles se a chispa da vida non alcanza ás neuronas. Con menos credulidade no aprendido, talvez poidamos revisar qué fixemos coa docilidade e o acomodo ás estratexias dos amos e os seus colaboracionistas. Deberá ser rápido. O novo Tío Sam ten présa por seguir xogando ao seu aire: as posicións que tiñan as súas pezas ata o de agora resúltanlle aburridas.

TEMAS: Unión Europea.- EEUU- Neocolonialismo.- Ucraína.- Xeopolítica mundial.

MMC (17.02.2025)

”Pedagoxías fiscais” e Pedagoxía son o mesmo?

 

Este tipo de dúbidas aclárase mellor en tempos de crises. Nos de bonanza, confírmase o pescudado.

 

Que non está clara a resposta é evidente. Aí están nas bibliotecas e no adestramento dos algoritmos de IA  as apreciacións que, no pasado, ten habido. Son variadas as etimoloxías que a palabra “Pedagoxía” tivo e, en consecuencia, os manuais, dicionarios e escolas interpretativas que xerou , incluído o profesorado que renega da Pedagoxía no traballo de ensinar. Doutra banda, aquí está agora mesmo a discordancia grande entre grupos políticos acerca da “pedagoxía fiscal” que, supostamente faise dispoñendo que os 50€ de subida que vai ter o SMI sexan motivo de declaración no IRPF; que sexa a ministra de Educación e voceira do Gobierno a que imparte esta doutrina dá especial valor semántico ao termo, suficiente polo menos para telo en conta. En terceiro lugar, o emprego da suposta “pedagoxía fiscal” coincide estes días coa presentación dun libro tan interesante como actual: EDUCAFAKES, no que Julio Roger e Daniel Turienzo –un sociólogo e un economista- centran a atención en como, nas conversacións sobre Educación, abundan tópicos e estereotipos, case sempre intencionados; fixáronse en 50 dos máis socorridos, pero na súa axenda deben ter neste momento unha listaxe bastante maior.

A instrumentación das palabras sempre conta con algunha das relacións que ten coa realidade, o que permite usalas de modo cabal e, a miúdo, tentando manipular ao interlocutor. Non hai falante sen tentación ao sofisma, especialmente se ten algún nivel de compromiso ou poder co que se estea falando. Este carácter ten a “pedagoxía” de gran cantidade de políticos cando teñen un micrófono diante. Como calidade propia deste oficio adoita atribuírselles a habilidade dalgúns paisanos para vender a outros nas feiras a burra vella facéndolles crer que era “guay”. O que fala nunca conta –salvo se é infante ou pouco cordo- os inconvenientes de dar pleno sentido, obxectivo, leal e independente aos termos significativos da fala; o habitual é que os núcleos semánticos do discurso estean mediatizados. Quedan dispostos así  a circular polos medios de comunicación como tópicos que tanto valen para un roto como un descosido. Co efecto engadido de que, en asuntos importantes en que as decisións incumben a terceiros,  sexa difícil poñerse de acordo no que corresponde facer se se pensa en todos; cada cal seguirá aténdose á peculiar  faceta que “a súa mirada” destaca na complexa realidade que encerra calquera termo.

Non fai moito, quen trataba de facer Filosofía e Letras –denominación xa obsoleta nos itinerarios educativos-, atopábanse no primeiro curso de Comúns –outro termo sobrepasado- con Fundamentos de Filosofía. Nas herdanzas que o franquismo retomara do século XIX e da Idade Media, viña fundamentar “” as probables verdades, medias verdades e ata mentiras con que eran colonizadas as redes neurais do alumnado coa idea de que a verdade era única –e ata totalitaria- e, como tal, equivalente ao ben e á beleza. Toda a escolástica, especialmente a tomista, estaba de acordo, e tamén quen levaba as rendas de canto soase a educación e cultura. Aqueles estudantes protagonizaron a Transición –moitos en postos relevantes- e gran parte dos tempos seguintes. Quen dubide de que existise aquel currículum nunha Universidade pode atopar facilmente o libro de texto  -instrumento sacro por excelencia- que debía “aprender” para recitar a fin  de curso. O dunha editorial como Rialp, tivo moitas edicións e as mentes de gran parte de quen estivo á fronte de Facultades de Educación, de Historia, Dereito, Políticas e Socioloxía, e outras áreas daquelas polivalentes Facultades, estiveron ben educadas para educar en que esta verdade era incontestable por cuantos subordinados, dependentes ou servidores dubidasen de que se tiñan algún poder, tiñan a verdade, o ben e o gusto do belo.

 

Volubles pedagoxías

A ninguén parece importarlle demasiado que os termos máis prezados, como LIBERDADE, FRATERNIDADE e IGUALDADE, tivesen un gran revulsivo interno desde 1789. Pouca xente entre cuantos tiveron poder desde entón en calquera ámbito –político, familiar ou laboral- estivo disposta a xogarse os seus intereses privados en que estes núcleos semánticos tivesen pleno significado e que alcanzase a todos. Para unha inmensa maioría foron, máis ben, motivo de dura guerra e pelexa para non aguantar e sufrir a limitada ou nula repercusión que tiñan na súa vida real. Agora mesmo pódese advertir nos modos de ter ou non en conta de que vai isto de vivir e sobrevivir co SMI; as fraccións de verdade que cada cal alega para saírse coa súa reproducen as dunha división de pareceres –e votos- moi semellante á que sempre houbo, desde antes da Revolución Francesa. É rechamante que, cando o mesiánico TRUMP ensina as vantaxes da súa “misión” no mundo -e altera os pactos convidos desde 1945 na Declaración Universal de Dereitos Humanos-, tantas vontades se dobreguen a dicir: “Si, Bwana!”, como facían os colonizados máis listos de África ou calquera país de cipayos dispostos a colaborar co amo.

Á “Pedagoxía” –sexa a que fose- pásalle exactamente igual. Non é un “universal metafísico”. A súa relación coa realidade social, ten as mesmas coordenadas que os demais aspectos da vida socioeconómica, da que non é independente. Por moito que quen a nomea ou fale dela pretenda asignarlle neutralidade significativa, impóñenlle –queiran ou non- o condicionamento da súa apertura ou cerrazón mental nas actitudes e políticas sociais que defenden. Se se reflexiona algo sobre as situacións reais dos urxidos pola “pedagoxía fiscal” de que se fala estes días, advírtese ben quen son os non apremados sistematicamente neste terreo por moito que os seus niveis de renda superen amplísimamente aos anteriores. En paralelo, verían igualmente os límites que, no plano estritamente escolar e académico, ten sempre o significado deste termo na realidade concreta das aulas. Talvez alguén diga que isto é “Política”, querendo dicir partidismo; A Política de Aristóteles concorda en que é falso que “o que se aprende na escola debe ser neutral”. Seica foi neutral algunha lei educativa das que tivemos desde 1857? Érano talvez as que rexían anteriormente os saberes dos nosos antepasados? As edukafakes  32 e 33 do libro citado axudan a ver este asunto con máis criterio.

TEMAS: Edukafakes.- Educación.- Pedagoxía Fiscal.- Dereitos Humanos.- Políticas educativas.

 

MMC (12.02.2025)

A cuestión é saber qué vemos no que parece acontecer

 A que pretende chamarse “Era Trump” conta para instalarse como tal coa tendencia á desmemoria.

 

Nin sequera a xente maior escapa a esa inclinación. Non fixo falta que a cultura consumista dese preeminencia social a “os mozos” e ao seu potencial para cambiar modas, gustos e sensacións de vivir, todas cuantificables estatisticamente como rendibles. Desde as táboas cuneiformes de Sumeria, xa se rexistraban as queixas dos maiores con improperios a outras maneiras de ver e de facer. As xerontocracias foron desaparecendo da escena pública cara a residencias illadas e de dubidosa calidade, os senados manteñen un nome decorativo e, a medida que as familias se reduciron en tamaño e sociabilidade, unha maioría de maiores lamenta que todo vaia por vereas distintas das que viviron ou trazaron. A cuestión xa non é a queixa, constante desde os albores da historia escrita, senón se o modo de mirar, ver e tratar de explicar -e explicarse- é a xusto, axeitado ao que  sucede, ser moza, adulto ou da terceira idade.

Tamén foi sempre nova, actual e de cada presente, a facilidade con que as xeracións novas estiveron dispostas a admitir cambios, evolución e ata revolución respecto aos seus proxenitores. No momento actual, a esa tendencia ancestral únese a facilidade con que se pode machucar todo recordo do pasado e facer que prevaleza a idea de que o vello debe desaparecer, hai que “limpalo” e instaurar unha era de prosperidade distinta, nunca vista e luminosa. As facilidades para xerar esa sensación son múltiples e, ao ritmo que vai a comunicación e os seus medios, tan acompañantes de todos e todas. En apenas trinta anos colonizaron os petos de case todo ser bípedo coma se fosen imprescindibles. Eles cargan con case toda a información útil e inútil, a dos desexos e a necesidade, a do que hai e o que espera. Esta dúctil tecnoloxía xa sabe máis de cada portador, do que el sabe de si mesmo; mesmo ten capacidade para inducir a facer e dicir o que, sen pensar, cre que debe dicir ou facer, deixando todo o demais fóra de xogo, sobre todo a reflexión pausada e dubitativa.

As primeiras pezas que procuran que sintamos que estamos nunha nova “era” xa están dispostas nos escaques do taboleiro de xadrez e, ao que se ve, son movidas de modo equívoco aínda que procurando que deduzamos que o que está a pasar instaura os primeiros momentos dun tempo providencial, semellante ao que na liturxia cristiá, chámase “Advento”.  En plan máis temporal, estes mensaxeiros lanzan a boa nova do que vén, e o propio Trump –aínda que sexa vello-, investido das galas que lle proporciona o aínda poderoso imperio militar e publicitario americano, trata de aparentar en xestos e movidas que é nova e resolutivo.  Orquestrado pola trompetería dos seus anxos da verdade única de negocios case billonarios, emite decretos e mensaxes salutíferos. Nos seus poucos días no “despacho oval”, o seu modo simplista de mover as pezas do xadrez xeoestratégico está obsesionado por que se crea que as súas profecías -incumpridas cando perdeu as anteriores eleccións-, atoparon ao fin o tempo para autocumprirse. Quere dar a impresión de que vai en serio e que, máis pronto que tarde, dará a volta a cuanto se lle antolle.

Quen é o amo?

Esta é unha das cuestións que ten claras e que, ao mesmo tempo, os seus anxos custodios contribuirán a que queden escuras, polo que, como dicía Humpty-Dumpty, en Alicia  -a do país das marabillas-, a cuestión está en saber quen ha de ser o amo. Nesta parte do mundo -e en parte do resto-, Trump e os seus arcanxos son quen parece que mandan. Os seus súbditos directos e indirectos aínda poden  advertir –mentres non avance máis a comedura de coco- que ten múltiples emisarios, portadores de noticias e comentarios, analistas de todo xénero e mesmo pedagogos, sociólogos, sicólogos, lingüistas e demais axentes da comunicación social e mensaxería salvífica, dispostos  ao labor misional de anunciar e xustificar os principios fundantes da nova era, cuxo patrocinador central é Don Donald. O medo, a incerteza e a levitación na dúbida son os seus fieis aliados. Non pasará día sen que oian falar de “limpeza”, nova orde, “restaurar” a democracia, liberdade de acción, resorts inéditos en lugares ata o de agora ocupados por “ insurxentes”, “terroristas” e zombis do fentanilo, negocios exóticos e huríes encantadas de si mesmas nesta publicidade. Non pasa día en que non se mostre que el é superior e que amigos poderosos axúdanlle a ditar burlas aos máis débiles e, tamén, a institucións moi loadas en eras anteriores: a Xustiza, os Parlamentos, e canto poida estorbar a tanto “patriota” disposto a salvar ao mundo do mal.

 

Laxeiro (José Otero Abeledo). Trasmundo, 1946

O diaño non ten escapatoria con esta xente; sobre todo, entre quen a vida, as circunstancias particulares e o que Virxilio chamaba “o destino” -é dicir, o conxunto de eleccións diarias que determinan qué vén a continuación- márcao a cada un. Ser home ou muller non é o mesmo segundo estes profetas; non sentirse nin o un nin o outro, insoportable; ser do Norte ou do Sur case é determinante, e máis o é ter pigmentación branca, negra ou algunha outra. Nacer nun barrio ou outro, poder ir a un colexio ou a unha escola, ou a ningún de ambos os espazos -tan diversos dentro da mesma palabra-, pode ser un pecado orixinal inamovible. Non o van a redimir del, nin de ser palestino ou israelí, ruso ou ucraniano, turco ou grego, catalán ou madrileño, canadense ou panameño, español ou portugués. Estes matices –e uns cuantos máis- volven imprimir carácter -exactamente igual que antes de dúas guerras mundiais- a un descarado presentismo desmemoriado de quen motiva aos beneficiarios destas mensaxes. Esta “nova onda” de plutócratas non entende as regras de DEREITOS HUMANOS que, desde 1945, trataron de estruturar a convivencia da pluralidade humana. Parécelles ben o desmantelamento da ONU e as súas institucións, e hai escasas horas EEUU acábase de retirar da UNRWA e suspende os fondos para refuxiados e refuxiadas palestinos. Unha forma de limpeza étnica, sen que se note a premeditación e aleivosía.

E aquí estamos, esperando ao novo Godot, sen saber ben quen somos, nin que será do mundo se avanza a nova “era”. Namentres, talvez poderiamos reler Liberdade e Cultura de John Dewey –un dos máis prohibidos nas depuracións de libros despois de “a Vitoria” franquista- que advertía en 1940 de como o totalitarismo crecía onde as actitudes dos cidadáns se estruturaban ao redor da disciplina, a uniformidade e a confianza no líder. 

TEMAS: “Era Trump”.- Desmemoria histórica.- Dereitos Humanos.- Pluralidade e convivencia.- Xeoestrategia mundial.

 

MMC (05.02.2025)

Medran as presas e aceleracións da "era Trump"

O tempo das vellas querenzas non deixa de ser como sempre quixeron as elites dominantes. Volve sen terse ido.

 

Nas últimas semanas, con ritmo crecente desde o 20 de xaneiro, o transfondo informativo de canto ocorre parece determinado polas présas, coma se o tempo se acelerase con ritmo crecente. Como reflexo de canto ocorre en EEUU, as noticias dos asuntos españois portan tamén aceleracións, aínda que a cotío siga todo encomendado á aparencia de cambio, igual que dicía o Príncipe de Salina, o Gatopardo, ante o que pasaba na Sicilia do último terzo do XIX, que non era a do Cambia, todo cambia de Mercedes Sosa en 1982.

 

Na “Era Trump”, a xestualidade do 47º presidente americano, expeditiva e veloz na sinatura de multitude de decretos ante as cámaras dos medios afíns, quere enterrar canto se dispuxo na anterior etapa presidencial; nomea aos seus fieis mosqueteiros, víngase de quen o investigou como convicto e traza o carreiro por onde camiñan apresa as súas iniciativas. No papel –e nos medios- nada se lle resiste, ben sexan emigrantes, ansiedades expansionistas, negacionismos diversos e ata reversións toponímicas que xa sobrepasan o Golfo de México; segundo o seu ínclito Elon Musk, han de estenderse ao propio espazo europeo, onde a Canle da Mancha deberá chamarse George Washington. Estamos a empezar. O mundo mundial, empezando por Groenlanndia e Panamá, deberá estar baixo a súa xurisdición ou, polo menos, baixo a éxida da súa americanización. Quen empezou a beber Coca-Cola en 1953 –con motivo daquela Paz de Madrid patrocinada por Dwigt Eisenhower-, despois de que o Concordato co Vaticano facilitase a reversión do veto da ONU ao franquismo, estamos ao dispor de que a Heritage Foundation nos colonice un pouco máis. Despois de O fin da Historia en 1992 e de “a globalización”, aquí andamos coa IA e os seus derivados, ao retortero dos amos de X/X e outras plataformas dixitais. Esta xente vai tan tan apresa que, sen rematar o de Gaza e o Líbano, que non está “tan limpo” como lle gustaría a Trump. Con que os nativos desaparezan en Xordania e Exipto, parece querer repetir a vella conquista do Oeste cando fixeron desaparecer os indios e os bisontes das grandes praderías. Enseguida dará renda solta á súa ambición de recolonizar aquel espazo mediterráneo con resorts turísticos entrefebrados con industrias extractivas do gas e petróleo que atesoure a zona.

 

Vellas querenzas

Recolonizar, redefinir, resituar a posición de dominio e control, co apoio dos socios plutócratas do novo Gobierno, xa era obxectivo propagado desde antes de que Trump renovase o inquilinato da Casa Branca. Desde aí, coreano como facían os romanos cada vez que algún cónsul ou emperador entraba triunfal preto do Coliseo. Xa se dan présa para que sexa máis evidente o cumprimento providencial que demanda toda moeda de dólar desde 1864: In God we Trust (En Deus confiamos), non sexa que a China lles arrebate esa dubidosa honra de someter a máis xente que eles aos seus intereses. A Guerra das Galias é pouca cousa; será interesante ver que pasa coa incursión da ferramenta de IA, DeepSeek, no mercado internacional. Esta primeira escaramuza, a conta do gran competidor de Amazon, ALIBABA, sacudiu a Bolsa. A pelexa mundial alcanza a outros niveis do control de materias primas, comercio e industria, carreira polo control das órbitas baixa e xeoestacionaria dos satélites e os roteiros do Pacífico.

 

Na cotiandade española, o “desastre do 98” revólvese entre borrascas que van e veñen máis repetitivas e rápidas que nunca. As présas herdadas de entón inclínanse cara á ignorancia e que deamos por inexistente o máis evidente. Asuntos merecedores de especial atención están a ser traballados intensamente pola propaganda de conviccións que se crían desprazadas do mapa. Despois e 80 anos da liberación de Auschwitz –e Mauthausen-Gusen, Treblinka e demais circuítos do horror nazi-, segue

habendo narrativas empeñadas en facer ver que os alí sacrificados en honra da suposta supremacía aria fosen só xudeus, ocultando, por exemplo, que tamén alí foron masacrados os dereitos civís e políticos de xitanos, migrantes apátridas, homosexuais e os de 9.328 republicanos españois, dos que o 60% non sobreviviron. Esta desigualdade  na mirada non é única e, facendo como que fose “natural”, augura continuidades larvadas en violencias do presente. Algunhas présas españolas porque non se noten moito agáchanse baixo tardanzas administrativas que sofren os afectados da DINA na Horta Sur valenciana; a tres meses deste desastre, non atoparon aínda a debida atención a problemas que ocuparán gran parte do tempo das súas vidas. Doutra banda, este asunto repite á súa vez urxencias partidistas da actividade parlamentaria, en que votacións retortas dos últimos días, atoparon acomodo por máis que enturbasen a vida de millóns de cidadáns de toda cor política. No Parlamento de todos, que os representantes dos cidadáns conversen, dialoguen e traballen conxuntamente na solución imprescindible de problemas comúns segue tan enlamado como o siga estando Paiporta, ou calquera pobo da contorna da Albufera. Aínda por riba, se os envites entre supostos responsables de distintos niveis administrativos son inútiles para o que importa –incluída a súa responsabilidade na xestión-, a longa cambiada que, coas comunicacións do fiscal xeral do Estado, preténdese dar á presunta conculcación do dereito á intimidade en cuestións fiscais dun particular como o noivo de Isabel Ayuso, vai camiño de cegar a quen queira aproximarse a venda da Xustiza nunha sociedade supostamente democrática.

Este territorio do freo e do atraso é moi coherente con lentitudes herdadas do pasado. En Educación –sempre tan no centro de todo-, non son froito exclusivo de corenta anos que, fosen ou non fascistas, non foron antifascistas e só se interesaron por “os selectos”. A prensa encomiaba este 29 de xaneiro de 2024 o avance habido nunha estrutura escolar cuxo retroceso en “abandono” respecto a 2023 -un 0,7% respecto a 2023, e cinco puntos menos que en 2018- deixaba un 13% de mozos e mozas de entre 18-24 anos unicamente con estudos de ESO para afrontar a súa vida. Certo que é un mínimo “histórico” en España, pero non debe dar que pensar que, dentro da UE, só en Romanía sexa maior este “fracaso do sistema educativo”? Tanto ou máis “histórico” é que, desde antes da lei Moyano en 1857, a moi poucos lles importase a existencia dunha gran masa de persoas analfabetas ou semianalfabetas. Para unha digna vida individual e colectiva, non dá igual; e cantas políticas educativas non concorden niso aceleran o cumprimento das profecías de Trump e os seus neoliberais intrépidos.   

 

TEMAS: Valor da escolarización universal.- Abandono escolar.- Neocolonialismo americano.- Fracasos do sistema educativo.- Era Trump.

Toda contemporaneidade leva temporalidades atopadas

 

A linealidade do tempo explica pouco o que sucede: a pura cronoloxía queda curta para contar que é un avance ou un retroceso.

 

O novo acceso de Trump á Casa Branca está cargado de confusión, especialmente para cantos acumulan anos. Non é esta a única xeración que vive perplexa ante canto lle toca vivir; abundan nas desconcertadas e non faltan as que creron de verdade que o tempo se acababa. Non se explican doutro xeito as repeticións de trazos dalgúns profetas do Antigo Testamento nin, no Novo, que a Apocalipse fose incluída entre os libros canónicos da primitiva comunidade cristiá. Da inminencia do fin do mundo –esperada por múltiples razóns- , hai moita presenza na arte medieval, especialmente no cambio do milenio. Reflícteno os Beatos: o de Liébana e o da Biblioteca Nacional son fieis testemuñas desa crenza recorrente. Nos últimos oito séculos, as pestes, as guerras, os cambios da “orde” vixente -fosen económicos ou políticos-  seguiron dando pé a variadas expresións do mesmo cariz. O medo e a ansia de atopar sentido ao que ocorre –ou parece que vai ocorrer- animan todo tipo de suxestións. En fin, os soportes do cinema e do cómic, de índole ás veces distópica e moitas outras utópica, medran con este mesmo horizonte temático. Sempre a confluencia do novo e o vello atraen apreciacións subxectivas, en que o afán de seguridade acolle variadas maneiras de facer convivir o que pasa pola imaxinación e o que acontece.

 Os desaxustes entre cronoloxía e a Historia tamén son frecuentes. Na información cotiá, é recorrente que a continuidade de feitos e persoas non indique, por si mesma, avance ou retroceso. Observada en detalle e baixo o prisma dos beneficios ou perdas e os seus afectados, no transcurso da cronoloxía advírtense patróns de continuidade e descontinuidade cuxo contraste permite advertir aspectos cualitativos de gran relevancia. Esta precaución, básica para distinguir uns tempos doutros, permite advertir cambios significativos, pasos cara adiante e atrás, progresos, melancolías e desesperanzas. Retiradas as consideracións de valor, moitas veces aparecerá unha rara disparidade entre o que consigna a Cronoloxía -un antes e un despois físico- e a Historia, é dicir, o que realmente acontece en canto mellora ou deterioración a vida humana. É dicir , que o tempo histórico non é mera cronoloxía. Os historiadores da Escola de Annales  (1929), por exemplo, distinguían por tal motivo a existencia de tempos ”longos” e tempos “curtos” que puidese encerrar a súa configuración. Hegel (1807) pola súa banda , distinguira, na súa filosofía do tempo, tres fases dialécticas no seu tránsito, máis idelista que cronolóxico. E moito antes, Agustín de Hipona deixara constancia nas súas Confesións (398 d.C.) de que o feito de escribir facíao “no tempo”, e que “hai moito tempo que falo do tempo, que este moito tempo non é senón un traxecto do tempo”, pero ignorando “que é o tempo”.

 

Volver e volver

Tales reflexións, experiencias e expectativas, desenganos, esperanzas e indicios de escepticismo, volven acumularse no inicio da que se chamou “Era Trump”, de cronoloxía precisa e valores incertos cara a estes catro anos que seguen. Sen apenas iniciarse, a simple catalogación temporal difumina o valor do que aconteceu antes, e quere exaltar o que achegará á Historia común dos humanos. A falta de suficiente contraste explica o desasosego máis que razoable de cantos len nos xestos e palabras –amplamente divulgados polos amigos do personaxe- que o conservadurismo ultra gañará máis peso nas decisións que tome.

 

Non hai dúbida de que terán repercusión bastante lonxe de Washington, incluída España, onde é relevante destacar que, a cada cidadán non lle será fácil comprobar, en por si, o xusto valor histórico de canto aconteza nesa capital a partir deste 20 de xaneiro. No material a que habitualmente teña acceso –especialmente a través de redes de dubidosa neutralidade- atopará criterios e versións atopadas. As leas mediáticas, sempre interesadas, pouco lle axudarán e verá, mesmo, que unha gran maioría de persoas, pasadas á indiferenza, non advertirían esa carencia. En todo caso, é raro que a educación recibida non se ocupou en proporcionarlle unha capacidade crítica suficiente para distinguir o que merece a pena do que non, cando ningún argumento hai, salvo a desidia, que xustifique a indolencia das políticas educativas neste sentido. Os anos de escolaridade deberían, polo menos, desenvolver certa capacidade comprensiva para a lectura da prensa que, en papel ou en pantalla, está ao alcance ordinario de todo cidadán.

 

Contrasta este obxectivo do dereito á educación, co que o pasado día 13 confirmou un evento no Ateneo de Madrid, en que se puxo de manifesto que a repartición de competencias educativas nos anos noventa xerara, nalgunhas Comunidades, a desregulación do sistema escolar. Os datos alí achegados, indicaron que, coma se  dunha cadea de montaxe se tratase, proletarizan aos seus traballadores docentes de tal modo que, máis taylorizados que nunca, a súa intensa burocratización non lles deixa tempo nin incentivos para construír un modelo crítico e moderno. Por esencial que sexa a unha democracia sólida, o utilitarismo tecnocrático que estarían a impoñer a este traballo moitos xestores das políticas educativas españolas, non precisa a exemplaridade dos novos inquilinos da Casa Branca. Levan anos financiando o público-público á baixa e venden como selecto un sistema en que os fracasos que induce incumpren o artg. 27 da CE78. Roubando dignidade educativa a moitos mozos e mozas en idade escolar, esta xestión , herdeira dun pasado deficitario, protexe na súa estrutura dual marcas de desigualdade. Afectan especialmente aos que máis necesitan un digno sistema que ensine a “ler” do modo adecuado aos tempos que corren e, indirectamente, xeran abulia democrática.

Que á calor que inspire Washington sexa un “progreso” porque sucede en 2025, é difícil de admitir por cantos entenden que os valores comunitarios a soster e ampliar son outros. En particular, “a liberdade”, imprescindible para calquera conversación democrática. Ante cantos fan a onda aos plutócratas americanos, reverter os desaxustes desta coxuntura entre cronoloxía e contemporaneidade educadora esixirá resistencias similares ás que, segundo Frei Toribio de Benavente, poñían os indios á invasión cultural dos españois.

TEMAS: Historia actual.- Políticas progresistas e conservadoras.- Cronoloxía e Historia.- Veracidade e subxectividade.- Educación crítica e democrática.

 MMC (20.01.2024).  

 

Proliferan os estilos victimistas de mostrarse ante os demais.

Esta forma de distinción, baseada en supostos agravios, tende a confundir e esixe aos demais cidadáns privilexios excepcionais. 

O victimismo é unha praga que carcome a confianza, actitude esencial para a dignidade democrática. Os longos anos do Antigo Réxime, sumados a formas alternantes de colonialismos autoritarios da vida política, nunca fixeron desaparecer de todo aquelas maneiras da distinción. A medida que a burguesía afianzou as súas maneiras de control rendible do sistema produtivo, conformou tamén as de control político, os seus gustos e preferencias de liberdade. Boa parte do acontecido no século XIX e do XX legou a este século unha herdanza na que o gran debate é ver en que medida, facendo como que non existe a clase traballadora, as chamadas xenericamente clases medias imitan libremente –sen aparente coacción- os donos de canto xera valor.

Non cesou de repetirse neste tránsito que “Todo é bo para o convento” ou “todo vén ben para o convento”, apotegma xerado nas loitas dos chamados “apostólicos” con quen lles disputaba a civilidade do poder. Ao parecer, aludía á escusa dun frade que levaba ao lombo a unha muller que recollera en algures, e vale tamén ao que se ve, oe e predica desde noticiarios e faladoiros diversos. No tempo presente, en que creceron as formas en que certo aristocratismo de aspecto benevolente, bota man do populismo. Esta suposta proximidade reitera episodios en que os suxeitos activos non necesariamente son cregos nin aristócratas fetén; “todo” lles vale e ante calquera situación política xogan a protexer o seu poder. Hai cumios partidistas que os coaligan para que non teñan reparos en nada se convén para vencer ao contrario e, por un tempo, darse a razón a si mesmos.

Na escena internacional, dentro duns días verase no Gotha, o triunfo deste estilo político. Por primeira vez na historia do Norte alcanza a presidencia un señor convicto de 35 delitos, ao que, grazas a lograr o favor cidadán, exímeno de canto chanchullo golpista montou en 2021 . O seu proxecto, propagado a conta de supostos victimismos de colectivos alleos ao seu, non ten inconveniente ético en fachendear de canto se lle antolla . Pronto veremos qué pasa, mesmo, coas relacións internacionais, supostamente pacíficas desde a IIªGM. Non admite a existencia dunha hexemonía en declive e pregoa que a súa xeopolítica expansionista reconfigurará a estratexia americana baixo novos pretextos de seguridade. O sempre aleatorio Oriente Medio xa está a ser reformulado no xadrez internacional; vaise Biden querendo deixar recosido o taboleiro de xogo, e Trump ocúpase de garantir a súa provisionalidade nun mundo cambiante, cando a escala mundial as pezas fortes do poder xa se moven nos escaques do Pacífico. Antes de que o día 20 de xaneiro se traspase a presidencia de Washington, unha cohorte de multimillonarios está encantada de ter a ocasión de expandir os seus monopolios no novo mapa de relacións. O PIB particular de plutócratas como Zuckerberg e Elon Musk  supera o de países enteiros da UE, e se avén cos alardes do populismo trumpista. A súa capacidade de interferir na ignorancia ou o coñecemento a través plataformas tecnolóxicas e recursos é abafadora e xa mostraron ao resto dos humanos a pouca capacidade que teñen de exercitar razoablemente a súa liberdade. Na lexislatura que empeza, os seus xestos de proximidade esperan acrecentar a rendibilidade dos seus negocios, e en Los Ángeles, mentres arden miles de casas, a elite dos millonarios loce os seus propios bombeiros.

Simulacións ao redor da Moncloa

No microespazo hispano nunca deixaron de existir simulacións similares. A picaresca, orixinal achega española á narrativa literaria, está a converterse cos ventos que sopran de América en plaxio do populismo victimista. Desde que unha moción de censura desbancou a Rajoy en 2018, os que perderon o envite colleron afección aos relatos con altas doses deste compoñente; esgrímeno para que medre o seu número de fieis e que o recoñecemento mutuo embarge a cantos , por variadas razóns, se inqueden por que a súa posición socioeconómica poida decaer. As solemnes declaracións dos seus líderes denotan unha desenvoltura de gran reverberación cando logran que o xornalismo de micrófono reproduza o seu lanzo en directo para os noticiarios. A última destas revelacións, a cargo de Nacho Cano, foi que era un perseguido da Moncloa. Os adxectivos que empregou e a nombradía das súas amizades e labores procuraron que o resto dos mortais se puxese do seu lado sen preguntar se “se podía levantar”. Todo axudaba a que o televidente –especialmente se se sentía agraviado por algo- asentise ao cabreo que o faladeiro entrevistado expresaba. Tamén en democracia existen situacións conflitivas e aí estaba esta educación  informal tratando de sintonizar coas audiencias sen desmellorar a posición dos selectos.

Esta tendencia xa estaba de moda antes de que a presidenta madrileña, os seus achegados e servidores, se fixesen  cargo de emitir mensaxes escurecedoras do que fan cada vez que lles poñen un micrófono diante. Como alumno ben educado, Feijóo, contraprograma á Moncloa e trata de obedecer o que lle din que faga; para progresar adecuadamente, todo lle vale. Amnistías, desastres, auga, inmigrantes ou vivenda, son cuestións ás que, incluso a ponte cara a Junts per Catalunya deixa na irrelevancia a longa dedicación dun xulgado aos correos electrónicos da Fiscalía do Estado. Desviada a atención de Dna. Isabel e o seu noivo, o victimismo deste con Facenda pode permitirlle irse “de rositas” , como di Rosa Villacastín. O método seguido, unha xoia do esperpento, é obra dun M.A.R. que xa “peitea canas”, responsable de elevar de Valladolid á Moncloa ao actual oráculo de FAES, o profeta  nostálxico da alta misión de que “o que poida facer que faga”, porque Sánchez  é “un perigo para a democracia”.

A primeira vítima de tan aristocratizante victimismo advírtese nalgúns xestos do presidente actual do Gobierno e a súa contorna. Non é para menos: o resto dos españois sófreo desde case sempre. Á maioría, o suposto dereito escolar á educación non os facultou  –segundo reiteran os informes PISA- para discriminar o verdadeiro do falso; infórmanse como poden, pero a rutina de sobrevivir non lles deixa tempo, nin medios. Quen tamén peitean canas, educados na austeridade de que  “vanitas vanitatum et omnia vanitas” (Eclesiastés, 1, 2), non entenden o que está a pasar, pero poida que o ritmo victimista dos donos das vaidades mundanas logre este mes de xaneiro facer entender para que queren o Estado.

 

TEMAS: Populismo.- Victimismo.- Autoritarismo.- Confianza democrática.- Dereito a unha educación digna e igual para todos.

MMC (15.01.2025).

A Historia recente segue sendo complicada

 

En 2025, falar con normalidade do recente pasado deste presente non empezou con bo pé. A “Internacional reaccionaria” medra.

Cantos entendan que do pasado se pode aprender algo non coincidirán en que a Historia recente sexa aconsellable. Persisten ancestrais discrepancias, algunhas moi antigas. Valerio Máximo deu a entender, por exemplo, en época do emperador Tiberio, que máis que “a Historia” -en que Roma tiña bos escritores-, conviña que circulasen “as historias”, anécdotas exemplarizantes que adoutrinasen no conveniente. De Cicerón, algo anterior, era a concepción da Historia como “magistra vitae” (De Oratore , 2,36), capaz de ensinar a comportarse sen incorrer en desavinzas  .

O reaccionarismo desmemoriado viviuno de cheo a maioría dos nados despois da Guerra, catástrofe da que nunca oíu falar ata medrar. Dos anos corenta e cincuenta, de escasas prazas escolares e menos recursos, abundan as memorias de quen a súa posibilidade de “estudar” pasou por internados diversos. Tiñan máis de once anos, cando, segundo lembran, oíron falar por primeira vez do “Alzamento”. Antes de misa, en pláticas supostamente espirituais que apenas os libraban da somnolencia, algún educador introducía anécdotas fieis á técnica das Historias recompiladas por Valerio, por Quintiliano na súa case coetánea Institutio Retorica ou por Don Juan Manuel no libro dos exemplos do Conde Lucanor case a finais do século XIII. Aínda non esquecen como, para amenizar educando, algún dos seus formadores sacaba a relucir exemplos nos que o protagonista adoitaba ser o piloto “nacional” García-Morato quen, como anxo exterminador, limpaba o ceo madrileño dos cazas republicanos. Aquel predicador de case todas as madrugadas acrecentaba coa súa narrativa a boa imaxe dos vencedores da Guerra, pero esquecía as ruínas causadas pola aviación do bando franquista en Madrid -incluído o Museo do Prado- ou en Guernica, Málaga, o Maestrazgo e outros lugares. Non mencionaba aos nacionalistas vascos que, segundo contaba o cardeal Gomá ao Marqués de Magaz en 1936, eran “excelentes católicos na súa maioría”, aínda que andasen en “contubernio” co exército vermello, e igualmente esquecía a sensibilidade de quen –fose laicos ou curas-, non entenderan que o “exército colonial” dos sublevados matase á xente –e mesmo sacerdotes- ao estilo dun exército de ocupación; Anxo Ossorio e Gallardo, José Bergamín ou Claudio Sánchez-Albornoz, estaban entre eles.

Aquelas xeracións de criaturas eran inducidas a pensar que caeran no lado máis providencial do tempo histórico e calquera pregunta dubidosa respecto diso era arriscada, pero tamén a Historia para aprender en colexios, escolas e institutos, estaba regulada por idénticos horizontes e metodoloxías. O libro de España que o seu alumnado lía en alto en 1956 -cando roldaba os 13 ou 14 anos-, transmitíalles un patriotismo inspirado nun relato inventado, cal viaxe iniciática similar ao que Edmundo De Amicis facía percorrer en 1886 a Marco en Corazón, Diario dun neno.  Frei Xusto Pérez de Urbel , que o escribira en 1932, reescribiuno en 1942 adaptado ao Estado Novo falando de dous supostos orfos dun falanxista morto no asalto ao cuartel da Montaña, que percorrían os lugares martiriales do “glorioso alzamento”. Edicións deste Libro, posteriores á CE78, “descafeinado” que estiveron obrigados a ler; nela Franco vivía “traballando día e noite e pensando sen cesar nesta España que se librou por el da gadoupa do comunismo”.

A Historia de España que adoitaba estudarse en terceiro, da mesma editorial relixiosa, non desmerecía. Seguía o modelo de José María Pemán na Historia de España contada con sinxeleza, que servira de referencia ao Instituto de España para o seu Manual da Historia de España, texto escolar que contaba ao alumnado de Primeiro Grao en 1939 –cando a Guerra non terminara aínda- que “España renace”, e que os que pelexan para que así sexa “están a demostrar que son do mesmo amorne daqueles de antes que, pola súa fe en Deus e polo seu amor a España, souberon converterse en heroes inmortais”. Análise como o que Emilio Castillejo fixo daqueles textos escolares desvelan a mitificación dunha Guerra que deu poder aos vencedores para educar, despois, o presente de varias xeracións. No seu currículum tamén brillou a Historia do Imperio Español, entre cuxos textos oficiais estivo, en 1943, o dun xefe de patrulla nun  bibliocausto como os lembrados en 2006 por Manolo Rivas en: Os libros arden mal. Non só deu motivos a Josep Bergés, editor de Destino , para unha Correspondencia con Miguel Delibes, de gran valor para saber de que ía desde finais dos anos corenta a censura de libros; tamén foi profesor de futuros  profesores de Historia.

 Pasado e Presente desmemoriado

Agora que a “Internacional reaccionaria” florece máis aló das trolas que corren polas Redes, cobra importancia saber que quen como docentes nos distintos niveis do sistema educativo ensinaron Historia desde antes da CE78 viviron molestias tamén despois; pouco alumnado tivo unha experiencia coa Historia capaz de situar como avance ou retroceso o que lles tocase vivir sobre dereitos e liberdades cívicas. Poucos tiveron preto un afán de maxisterio semellante ao que Francisco de Goya y Lucientes puxo tantas veces na súa pintura en gran formato e en fórmulas de gravado, debuxado e anotado para a súa divulgación. Podía quedarse en pintor compracente de Corte, pero implicouse no seu presente deixando abundante testemuño do que viu nun tempo difícil. Aquela transición do Antigo Réxime, absolutista e dominado polo celo da Santa Inquisición, a unha etapa de cambios modernizadores, ocasionoulle, entre outras convulsións, o ter que exiliarse, xa maior, a Francia, onde seguiu testemuñando que “Aínda aprendo”, como escribiu cara a 1826, no debuxo nº 54 do Caderno G ou Álbum de Bordeus .

 

O ensino da Historia española despois de 1978, nas etapas escolares e nos medios, non foi igualmente modélica; salvo excepcións que pagan o seu tributo por tentalo , non é exemplar. 2025 adivíñase progresivo para o reaccionarismo que emanará do Norte americano, cando cada centro escolar acumula contraditorias concepcións, ás veces infantilizantes e solemnes, sobre a Historia que ensinan. En xeral  –como constataba Fernando Hernández en 2016, no Bulldozer negro do Xeneral Franco- son moitas as taras que arrastra. As novas xeracións mostran gran ignorancia sobre as etapas recentes e, ao mesmo tempo , non faltan quen acirre esta carencia como conveniente a unha suposta convivencia tranquila. Obstaculizaron dúas leis de Memoria Histórica en 2007 e 2022 e, independentemente de se é acertada a conmemoración da morte de Franco, 87 supostos intelectuais manifestan que é “GUERRACIVILISMO” o que empezou a celebrarse baixo o lema “España en Liberdade: 50 anos”. Se esta desmemoria conceptual é clave para entender a súa contribución ao entendemento democrático, talvez dentro doutros oitenta anos sexa intelixible a súa gloriosa equidistancia co silencio.

 

TEMAS: A materia de Historia.- Historia vivida.- Historia aprendida.- Ignorancia e desmemoria.- Convivencia democrática.

 

MMC (09.01.2025).

Repeticións, propósitos e esperanzas non faltan

2025 avanza en continuidade co que deixou 2024. O simple cambio de algarismo só removeu o que había.

 

Os propósitos de emenda en asuntos colectivos adoitan tardar en emendar os comportamentos. As súas tendencias están tan arraigadas que adoitan tardar en ser modificadas; duran e duran tanto que, ás veces, no que toca á experiencia vital dos individuos, parecen inmutables, capaces de sobrevivirlos por moitas xeracións. Consúltese o refraneiro, esa especie de filosofía popular do escepticismo, e verase como son de vellos os tópicos das conversacións. Aquilo de que “O que a intelixencia non dá Salamanca non o mellora” (que en latín macarrónico parecía máis intelectual: Quod natura non dat, Salmantica non praestat ) é bastante paradigmático de moitas opinións categóricas que se verteron nos medios. Vai camiño de facerse soado a contestación que, seguindo esta teoría, mereceu as chanzas de Fernando Savater ou Jaime Peñafiel á propósito do que, na noite de fin de ano, aconteceu no sketch de Lalachus con Broncano . Citando o que ambos escribiron ou opinaron noutras ocasións a xenealoxía e denotacións das súas expresións verbais deixan en evidencia a volubilidade das ideas segundo varía o vento. Poida que a idade -entre outras moitas variables- sexa o maior determinante de que sexan impredicibles as variacións afectivo-cognitivas que, en etapas máis xuvenís, tiveron formulacións radicalmente distintas.

Compoñentes expresivos, máis lindeiros coa fe dogmática, que cos requisitos do coñecemento científico que Descartes ou Francis Bacon propugnaban como criterio, roldan neste novo ano moitas das interpretacións, desavinzas e discordancias que a complexa realidade segue poñendo diante dos ollos para que os humanos traten de saber a que aterse en canto incumbe á convivencia cos demais e coa propia Terra, onde aínda van vivir durante algún tempo. Cando Elon Musk leve a uns cantos a Marte, é altamente probable que todo cambiase e as variables fosen distintas; poida que a condición, asinada confidencialmente ante representantes de Trump , sexa aceptar un chip co que a capacidade de pensar fose adaptada. Non serán aceptados cantos discrepen da uniformidade cara á que dispositivos diversos, como móbiles, medios e redes sociais, condicionan a cuantos tratan de saber de que vai iso da liberdade e as súas dimensións. Dato significativo é que a IA (Intelixencia artificial ) logrou que medren os crentes que a ven como un instrumento sabio, tan puro e imparcial que nos vai a levar, sen rumbo niingún moral, a unha verdade absoluta. O seguinte infantilismo ao que está a servir é que pronto teremos liberdade para facer o que queiramos, independentes da liberdade doutros e dos donos desas tecnoloxías.

 

Calendario dos meses. Mes de xaneiro. San Isidoro de León.

Pasaron as festas de Nadal, Fin de ano e Reis, cos seus bos desexos de renovación de metas e propósitos, máis aló da xoguetería con que nos entretiveron desde a infancia. É o tempo en que se renovan obxectivos vitais e, igual que no ámbito empresarial, é momento de facer balance e dar conta e razón do imput e outpout  de investimentos do ano anterior. Facenda tamén está xa ás voltas con o IRPF de 2024, pero é o momento de novas expectativas para o ano en curso. Revisar cuestións en que nos educaron e séguennos educando axudará a non perder o tempo. Desde os anos setenta para acá, vimos que o anterior sistema de “Guerra fría” decaíase e daba paso a outro en que , ao parecer, rexía o individuo libre e “normal”. Ronald Reagan, antes de ser presidente de EEUU entre 1981 e 1989, xa fora gobernador de California entre 1967 e 1975, sempre comprometido co neoliberalismo económico e social: rebaixar impostos e, sobre todo, o papel do Goberno na vida socioeconómica e cultural dos americanos. En Inglaterra, á súa vez, xa en 1979 chegara Margaret Thatcher ao cargo de primeira ministra e nel durou un ano máis, ata 1990. En paralelo, alén do Muro de Berlín, as crises económicas e sociais do sistema comunista fixeran da división de Alemaña todo un símbolo. O nove de novembro de 1989 caía ese símbolo de cemento e, sucesivamente, derrubáronse os gobernos do Leste europeo. As estatuas e retratos oficiais baixáronse dos seus pedestais e, como contou en 2003 Good Bye Lenin, mudaron en distintas aparencias de cambio democrático.

 

Soberanos e intervidos

Se non esquecen tales feitos, poderase entender que a xeopolítica non seguise afectando, aínda que doutro xeito, nin a España, nin as demais partes do mundo, en canto a ideas e pautas culturais e, en definitiva, en todo o referente á convivencia cotiá das persoas. Dous trazos complementarios permiten ver o cambio que se operou. Non foi menor o acontecido na voz do Vaticano coa presenza de Karol  Wojtila, quen mostrou entre 1978 e 2005 unha cara que pouco tiña que ver coa de Xoán XXIII e o Vaticano II/II. A que lle enxalzaron os seus haxiógrafos con rapidez é que puxo á Igrexa Católica mirando de novo cara a un pasado restaurador do réxime de cristiandade premoderno. De significado non meramente accesorio é o libro O fin da historia e o último home, en que Francis Fukuyama xustificou en 1992 a salvación dos humanos a través do neoliberalismo político. As ideoloxías –en especial o marxismo- xa non eran necesarias e as forzas do libre mercado bastábanse por si mesmas para lograr unha sociedade sen clases, como segundo apuntaban os seus mentores, podía verse en EEU. Caído o marxismo soviético, “o fin da historia” significaba “o fin das guerras e revolucións sanguentas”; os humanos poderían agora “satisfacer as súas necesidades a través da actividade económica” sen riscos bélicos para as súas vidas.

En España –independentemente do recordo que teña cada cal da Transición e os seus tempos- desde novembro de 1975 non vivimos antes nas pavías das relacións internacionais, nin somos alleos aos cambios de paradigma que están en marcha. Desde a Guerra civil, en ningún momento nos foron estraños os movementos que había ao redor de España. O libro de Joan E. Garcés, Soberanos e Intervidos (Século XXI: 2012) cóntao ben e Luís Horrillo acaba de publicar A espionaxe Británica e Franco (1936-1945) (Universidade de Zaragoza, 2024). Non adoita ser tan comentado o poder constituído polo Vaticano desde os Convenios de 1946 ,o Concordato de 1953 e, ao compás da CE78, os Acordos de 1976-79, no control da cultura, a educación e as liberdades e dereitos dos españois. Repasando esa continuidade documental, e a súa vixencia, pódense entender bastantes das hipotecas que, con pretexto relixioso, teñen que soportar cantos unicamente desexan respecto á súa “liberdade de conciencia”. O cumprimento da profecía de Fukuyama é advertible no número de candidatos a ofenderse se se nomea tal liberdade.
TEMAS: Liberdade de conciencia.- Negacionismos.- Educación pública.- Neoliberalismo.- Neoconservadurismo.
MMC (07.01.2025)

Un cambio de ano apenas modifica o tempo cultural

Empeza 2025, con vontade e desexos contraditorios para que as cousas cambien de verdade.

 Non faltan quen confunde os cambios cronolóxicos cos que modifican aspectos relevantes da vida persoal ou social dos humanos. Os primeiros ritman –como é o caso do ano orbital terrestre- feitos, realizacións, propósitos, proxectos e expectativas cotiás, dunha  evenemencialidade de limitado alcance case sempre. O tempo dos segundos adoita ser lento e, con frecuencia, dura décadas e ata séculos de anos comúns; refírese a saltos cualitativos nas maneiras de facer e convivir, que alteran pautas anteriores de diverso tipo. Canto máis fortes son esas modificacións, máis duración temporal adoitan necesitar. Os grandes cambios na evolución humana, desde a Prehistoria ata a actualidade, duraron séculos, e igual sucede coa evolución dos dereitos e liberdades sociais e democráticas; desde que empezaron a mencionarse como aspiración, ata que lograron formularse como talles viron pasar séculos. Son moitos os países aínda en que a Declaración Universal dos Dereitos Humanos (1948), é papel mollado en canto a todos ou moitos dos 30 dereitos e liberdades que abarca desde o propio nacemento de cada ser humano; están consignados nun documento e recoñecidos nalgunhas Constitucións, pero son millóns de persoas as que ven que fallan os seus índices de esixencia universal.

Cambia o ano cronolóxico unha vez máis. Celebramos a número 2025, se tomamos como referencia o modo de contar a secuencia dos doce meses da Terra ao redor do Sol segundo o calendario gregoriano. A referencia astronómica está no que rexe o mundo musulmán, o hebreo, o chinés e os doutras culturas; na zona occidental europea, cristianizada desde o século IV d. C., esa referencia astronómica nunca deixou do todo o antigo calendario romano. Os nomes dos meses aínda lembran aos deuses e emperadores daquel imperio, e a numeración dos anos alude ao nacemento de Xesús, teoricamente no ano 525 da fundación de Roma. A fusión de ingredientes dispares asumiuna durante séculos o “calendario xuliano”, nome debido ás reformas que introducira Xulio César no ano 45 a. C. E en parte segue despois de que o papa Gregorio XVI fixese en 1582, para a área católica occidental, algunhas precisións de días bisestos que axustasen mellor os tempos astronómicos.

 

Fotografía do autor

Máis aló e máis acó de calendarios que axuden a precisar a relación dos humanos co tempo, está a gran cuestión do cambio e a permanencia, a duración e a suposta inmobilidade que, no transcurso dunha vida humana pode percibirse. Nesta mensurabilidade non é fácil concordar. Ten tan enriba a subxectividade que, como adoita dicirse en Galicia, cada un fala da feira segundo lle vai nela. As varas de medir adoitan estar acomodadas a intereses e afectos non sempre confesables e, a miúdo, discutibles, de modo que o que a uns lles parece un avance, outros o ven como retroceso. A dificultade da concordancia, que xornalistas e historiadores coñecen ben, é case consubstancial ao ser humano. É palpable en filósofos como Schopenhauer, máis ben escéptico sobre a humanidade. E é notoria igualmente nos primeiros libros con recomendacións para príncipes na Idade Moderna. Os libros de urbanidade e bos costumes  repetíronas no século XIX e XX, e os expertos en protocolo reitéranas con novos matices. Para quedar ben ante os demais e resultar aceptables en festas de achegados e familiares como as destes días, é preceptiva a moderación e máis se na conversación non se logra evitar que non vire ao redor de política, relixión, herdanzas e afeccións como o fútbol. Segundo a Enciclopedia da Cortesía Moderna, de Noel Clarasó (1955), tales asuntos poderían ser motivo de afervoadas disputas, entorpecedoras das tranquilas veladas familiares.

 

No transo do paso do 2024 ao 2025, independentemente do que cada cal converse cos seus veciños, familiares ou amigos, rapidamente poderá comprobar o pouco que cambiará gran parte do que de verdade ten importancia vital. Dun ano a outro, a rutina e os hábitos contraídos seguirán dominando unha boa parte da escena pública e menos pública. Estes días, os discursos da maioría de políticos que saíron a contar os seus desexos, constitúen un florilexio de apaños entre a urbanidade e beliscos aos seus contrarios para soster, ante todo, o que fixesen e non modificar o propósito de saírse coa súa, non sexa que poidan acordar medidas sólidas de futuro. Nin sequera na xestión de algo perentorio como a provisionalidade do tempo que lle resta á Terra, son quen de atopar ocasión para dialogar a fondo e sen prexuízos para acordar o necesario. Menos se poñerán de acordo en cuestións que afectan ao común benestar dos cidadáns: o mesmo concepto de “ benestar de todos” molesta a moitos, na crenza de que o mellor é que cada cal se apañe como poida. Algúns hai que, para que as súas profecías se cumpran, poñen á fronte de cuestións relevantes a expertos en favorecer o libre mercado dos máis emprendedores, e eliminar toda prevención reguladora do ben común.

 

Metidos na elasticidade do tempo –que non do calendario-, no aninovo seguirán pendentes de cambio cara a ese benestar desexable da comunidade democrática, multitude de asuntos que, ás veces, están a medias, e outras nin se tocaron en multitude de anos. Entre os bos propósitos que poidan facerse estes días, ben valería a pena revisar o vivido en contornas escolares para analizar se a modernidade que corresponde á escola segue condicionada por temporalidades anteriores, que seguen poñendo en cuestión o dereito de todos a un tempo escolarización digna. Para sentir estes asuntos como un dereito, valer como referencia a autoridade de Enmanuel Kant, para quen todo ser humano ten a súa dignidade, non é menos que ninguén e a súa existencia é “en si mesma un fin”, non unha cousa que houbese de servir “só “como medio” para outro fin. É unha persoa, “un ser que por rango e dignidade distínguese de todas as cousas”, un suxeito moral e político de dereito, razón pola que a lei ha de garantir a todos os cidadáns os mesmos dereitos.

Pode dicirse que é moito o que falta para un cambio democrático que teña este profundo sentido ético. E haberá que recoñecer que no ámbito educativo falla a análise das moitas reformas que se fixeron desde que, a mediados do século XIX, empezouse a lexislar o seu sistema xeral. Como argumenta Marina Garcés (Nova Ilustración radical, 2017), co tipo de “progreso” en que fomos educados perdemos “ o futuro, [e] non podemos seguir perdendo o tempo”. Para o que nos reste, o máis innovador é aprender a facer ben o moito que queda por facer. Sorte co novo ano!

TEMAS: Dereitos e liberdades.- Dereitos Humanos.- Medios e fins.- Diálogo democrático.- Cambios significativos/cambios evenemenciais.

MMC (31.12.2024)