Os patios escolares dos sesenta son un modelo para agora, despois do 9-N, do que non debería facerse.

Nos colexios e internados daqueles anos, de nada valeu invocar a disciplina regulamentaria para soster un estado de cousas caduco. Pronto quedaron desertos.

Enténdase “colexio” no sentido máis habitual, sinónimo de escola ou centro de estudos, aínda que cada un destes términos teña a súas connotacións particulares, máis diferenciadas do que aparentan. Ben é verdade que, no cerne do que aquí se comentará, o máis propio sería entender a expresión coa significación laxa do que queira dicir seminario, internado, convento e espazos similares, especializados en adoutrinar a criaturas en idade escolar, desde os dez e once anos ata ata os vinte e catro e moitos casos. E é tomado aquí, ademais, como metáfora do que no plano político está sucedendo despois do 9 de novembro, unha data que, como moitas outras con pretensións, nunca vén soa: ten o seu contexto e as súas derivacións, algunhas traballadas a conciencia e ningunha caída do ceo por azar ou por un destino manifesto. En moitos aspectos, xa que logo, é probable que a máis dun lector como me sucede a min- o que está vendo e oíndo lle soe a dejá vu.

Os que rocen unha idade próxima aos setenta -especialmente se a súa aprendizaxe escolar se desenvolveu en internados relixiosos de diversa nomenclatura pero similar regulamentación-, poderán recordar, seguramente con pouco entusiasmo pero con moita precisión, as incertas microrebeldías que nun airiño se propagaron por toda España nos sesenta. Jesús Torbado deixou constancia delas xa en 1965 con Las turbaciones (Alfaguara). Carlos Casares -compañeiro daqueles anos- deixounas entrever en 1968 nun relato curto, A galiña azul, que hai quen di que é un conto infantil, pero que reproduce moi ben ansiedades de entón (1968): algo máis tarde, daríalles máis consistencia en Xoguetes para un tempo prohibido (1975). Hai toda unha ampla bibliografía literaria daqueles ambientes e situacións contraditorias. Do último que puiden ler relacionado con esta parte tan relevante como pouco estudada da historia educativa española, merece moito a pena un relato - “Vidas de insecto”- dos que Luís Mateo inclúe nun dos seus penúltimos libros: La cabeza en llamas (Galaxia Gutenberg, 2012), en que flúen sensacións só posibles de expresar por quen coñeza por dentro aqueles mundos pechados, dentro dunha España máis pechada aínda: “fluía -di- un aborrecimiento disciplinario, un odio cerval e unha continua conspiración que manchaba as almas ata límites inimaxinables”. Para os literarios “pais tolontinos”, que rexían o colexio daquela “cidade pecuaria que tiña entre as súas máis acusadas características a da inmobilidade”, era primordial "que os individuos acaten e xustifiquen a baixa autoestima como un adorno da modestia e a mansedume”; o ideario escolar resumíase en “encomiar a conformidade e o acatamento” e no uso disciplinario das bofetadas: a “Santa Infancia -sintetiza o relato- é a que corre máis risco de romperse a crisma”. E todo porque “non se podía saber máis do que se merece nin existe maior soberbia que a de aprender máis do debido”. “Para iso estaba a vara do pensamento, e poñer no seu sitio as ideas e as costelas: o que se pasa de listo é altivo e presuntuoso, e non debemos esquecer que somos enanos na proporción de Deus”.

A rebelión que toda esta formulación pedagóxica suscitou -cando xa a postguerra quedaba lonxe para esa xeración dos corenta que empezaba a sentir que, malia a súa curta idade, non quería aguantar tempos tan “arbitrarios e contumaces”-, non foi exclusiva daquel territorio imaxinario do colexio de Santocilde. A curación educativa -dos que ansiaban aires máis sans-, requiría, en medios tan adversos como aquel, “actos de resistencia e desafecto”. E, de feito, non só se produciron no colexio de referencia para Luís Mateo, senón que son documentables en moitos outros puntos de España polos mesmos anos. Moitos escritores e profesionais de variado perfil posterior: xornalistas, avogados, mestres e profesores de diversas especialidades, bastantes políticos e administrativos dos primeiros anos da Transición -incluído algún ministro-, non tiveron outro sitio onde estudar. Agora mesmo, son detectables moitas testemuñas daquela insubmisión: case todos os pertencentes a estes gremios e profesións, que din ter  pobo ou aldea de referencia, proceden deste contexto escolar orixinario. O sistema educativo deses anos -anterior á LXE de 1970- daba cobertura moi curta á poboación, e máis aos nados en zonas rurais,  pero os que na escola primaria parecían entusiasmarse algo cos “deberes” que alí se pautaban, se os seus pais non tiñan posibles pronto eran tentados con algún peculiar tipo de bolsa.  Os mestres e curas predominantes na época administraban aquel escaso caudal de empregabilidade, diferente á do arado, e encauzaban ao elixido -ou elixida, que tamén podía darse- para que cursara estudos “vocacionais2 en amplos centros preparados ad hoc en lugares agora mesmo insostibles.

Vén ao caso agora esa historia de moitos españois frecuentemente moi  valiosos, que foran plantados naqueles “semilleiros”, onde se lles cultivou un tempo como nenos selectos destinados a labores de relevante simbolismo naquel entón. Non só permite saber mellor das novas direccións que tomaron aquelas iniciativas educadoras, desde que o sistema educativo empezou a ser accesible de xeito máis libre á cidadanía, e coñecer, sobre todo, esa bifurcación moito máis potente da educación española -máis dciididamente escindida entre “pública” e “privada”- que empeza nos setenta e se amplifica a partir da LODE (Lei Orgánica 8/1985, de 3 de xullo) e a posterior LOXSE (Lei Orgánica   1/1990, de 3 de outubro). Hoxe, ademais, xusto despois do 9-N -catalán e español-, trae ao recordo iniciativas que naquelas micro-revoltas nada infantís dos sesenta, pero sobre todo as reaccións dos quen estaban á fronte daquelas xa impropias e inoportunas modalidades de ensino, cando crían que co regluamento disciplinario na man poderían poñer couto ao vendaval de vida que se acrecentaba por momentos.

Todo o apuntado, e coas reservas debidas, vale igualmente para o que aconteceu  posteriormente de cheo en colexios ou institutos, privados ou públicos. Ata agora, cando xorden algúns conflitos peculiares entre alumnos e profesores e estes ou o xefe de estudos correspondente -co respaldo da dirección- empéñanse en non ver máis aló do regulamento ou protocolo existente, a miúdo sucede que quen queda en evidencia é a norma invocada e os que a ven como irreversible e incontestable. A vida vai por diante e de pouco vale contela e limitala durante un tempo. Se se empeñan en que todo siga esa ruta da obcecación, todos perden, como estamos vendo coa LOMCE. A vida -como remata Luís Mateo no seu preciado libro- “é un asunto a resolver” e é  moi breve para que se converta en dislate se non se capta o seu sentido. A lexislación dispoñible respecto das cuestións políticas que máis nos entreteñen ou preocupan neste momento de España non está ao tanto da sensibilidade e necesidades cambiantes en moitos aspectos. Non sei que diría Rajoy esta mañá, pero de pouco vale invocar a lei e a orde establecidos se non hai vontade de diálogo: a subversión e a indefensión baleirarán de sentido tantas alusiones á mesma como floreceron nos medios desde o pasado domingo. Tanto navegante obcecado con rutas imperiales do pasado -ou coa mera rutina do agravio comparativo permanente-, debería saber que todo inmobilismo se converte en avispeiro: neste que estamos vivindo -en que conflúen crises diversas- volverase a repetir o acontecido con aqueles colexios desde os anos sesenta e en moitos outros desde entón; e moito antes igualmente cando estiveron mal xestionados ou teledirigidos á marxe do que sucedía na sociedade. En calquera colexio ou instituto é ben sabido que, cando se invocou a potestas pero non se traballou a auctoritas, dirección e profesores corren severo risco de perder a partida, por máis que nalgunhas Comunidades se promovese lexislación máis aparente que eficaz respecto diso. Peor se poñen agora estes conflitos, cando os novos directores se converten en comisarios do conselleiro comunitario de quenda e están empezando a ser capataces dos seus compañeiros profesores. Na política nacional, tamén sabemos que o rodillo parlamentario axuda a perder o sentido da realidade a quen dirixe. O que sucede noutros asuntos volve pasar na relación con Cataluña. Non podo esquecer, con todo, que en 1965, algo aloucado e moi desnortado un cura gritou nun daqueles alborotados centros de entón : erant nobiscum sede non erant ex nobis (vivían connosco, pero non eran dos nosos). O seu enfado xa era tardío: tivo malas consecuencias para algúns estudantes, pero todo era provisional, transitorio cara a outra situación absolutamente diferente. Un daqueles disidentes, replicou: “se me desoido, fórmanme”.  Algún outro, máis cauto, fixo gala doutra norma tan adaptativa como efémera: “cando me vaia de aquí, quero saír pola porta grande, non pola fiestra”, e acabouse indo tamén nun curto prazo. Hoxe, segundo provincias e pobos, a gran maioría daqueles espazos adoutrinantes teñen destinos variopintos, e case sempre están desertos daquel alumnado primixenio: os obxectivos e modalidades de trato que marcaban aquelas vidas son hoxe excepcionais e insostibles como sistema. 

TEMAS: Diálogo, 9-N, Anos sesenta, Internados, Ensino público, Ensino privado, LODE, LOXSE, Carlos Casares, Luís Mateo, Jesús Torbado

O desprestixio da memoria favorece a corrupción, tamén a peor: a dos mellores

Sería hipócrita pensar que o cabreo existente é de agora. Se se abriesen e se regulasen todos os arquivos, saberíase mellor a longa e paciente acumulación de causas que o provocaron.

Julio Llamazares traía a colación o pasado día seis (en El País) unha interesante interpretación de como a linguaxe non adoita servir demasiado á comunicación veraz. Os historiadores da Camorra italiana parecen coincidir -recordaba- en como esta organización xurdiu para defenderse dos ocupantes españois do territorio durante case trescentos anos. O famoso libro do napolitano Roberto Saviano, Gomorra, daríao por suposto cando describe, con risco da súa vida, algúns dos signos máis notorios da vida italiana -non só no sur- desde a posguerra europea. Cando falamos, pois, de comportamentos mafiosos e corruptos para entender que nos está pasando en España, falamos de algo moi asentado e moi noso. Ata estamos en situación -a pouco que o intentemos- de comprender a diminución do peso específico da Historia, a Filosofía e -non faltaría máis- dunha Educación cívica laica, non connotada por valores prefixados e particulares, no currículum escolar que rediseña a LOMCE, mentres aumenta o peso da Relixión e o practicismo emprendedor, a máis doutras lindezas segregadoras.

O mesmo día seis de novembro era publicada tamén a ansiada enquisa do CIS sobre a expectativa de voto que os españois tiñan no mes anterior, xusto cando nos foron dados a coñecer os hábitos privilexiados dalgúns personaxes a quen unha determinada Caixa de Aforros -agora banco controlado polo FROB-, concedera unha tarxeta opaca ao fisco. Antes, con todo, de que se coñecesen os trafegos destapados a través da “operación púnica” e de que, os extremeños -e, ao parecer, tampouco o Senado- soubesen nada dos gastos de quen agora era o seu presidente: unha excrecencia dos privilexios cada vez máis crecidos -opacos para a maioría cidadá- de que gozan os nosos electos representantes nas dúas cámaras lexislativas (como ampliaban este domingo último moitos xornais). Saber de que vai a explotación do Estado e dos bens públicos de todos por parte duns poucos e das ramificaciones que o Poder -Executivo, pero non só-, poida ter con outros poderes e non só os clasificados por Montesquieu, cando nas súas combinacións varias son responsables directos da indignación do resto de cidadáns non implicados -sempre paganos de todo-, só vén incrementar algo que xa se vivía de moi atrás. Non é de agora ese enfado nin as reaccións consiguintes que mostran as enquisas: presentalo así só é outro modo de corrupción, a da memoria, o último reducto de dignidade das persoas. Compréndese -pero non é de obrigado recibo- a reacción dos principais partidos políticos ante o que din os estudos demoscópicos, pero é absolutamente inadecuada. Recorrer ao perdón, a vergonza e a amnesia, ou edulcorar o sentido das reaccións da xente ante tomaduras de pelo continuadas -das que, ao fin, parecen empezar a decatarse intensamente os cidadáns que o están pasando mal-, só son xeitos de esquivar o sentido fidedigno da política e, especialmente, da democracia. Pouco ten que ver con gobernar a golpe de enquisa e de silencios ou pactos máis ou menos cómplices duns cantos elixidos. Nin sequera os aristocráticos relatos clásicos de Homero son compracentes os deuses cos irresponsables e cazurros entrometidos no honor alleo: unha de dúas, ou se cambia seriamente ou todo se derruba. Tampouco o é o Innombrable da Biblia, onde hai numerosos pasaxes como este: “É breve a alegría do malvado e o gozo do impío dura un instante- Aos pobres terán que indemnizar os seus fillos, os seus nenos haberán de devolver os seus bens” (Job, 20, 5 e 10).

Tamén ese día seis, El Roto editorializaba na súa viñeta unha das cuestións máis intimamente ligadas á pouca transparencia da nosa vida pública: “Sinalas un problema -dicía- e acúsante de crealo”. A tradución que o famoso debuxante facía da clásica persecución ao mensaxeiro, aludía claramente ao ascenso en intención de voto dos que están polarizando ese enfado da cidadanía e din poder cambiar a fondo o sistema dominante, co que se converteron en chivos expiatorios de todos os males presentes e futuros. Unha das persoas cuxa representación política non parece correr parella á súa presunta responsabilidade chegou a cualificalos recentemente como “perigo para a democracia”. Pero estes mozos con ansia de revisar a fondo o quefacer político español apenas levan nove meses en escena, mentres que os desmáns dos que se queixa a xente -incrementados cada día que pasa con novos casos- teñen xa un longuísimo percorrido. Iso explica que moitos opinadores de gran presenza nos medios se alarmen polos datos das últimas enquisas, non só as do CIS, e acentúen como viláns aos que intentan poñer un pouco de racionalidade na súa lectura: poucos falan do urxente que é renovar con lealdade democrática as institucións que nos demos para convivir.

Ás sete da tarde do tal día seis, un amplo grupo de políticos responsables da Educación española entre os anos 1990 e 2011 falaba da calidade do ensino “en tempos de crises”. Sempre o ensino estivo en crise -como comentou algún dos presentes-, pero polas súas mans pasara moito diñeiro. Só por mor de LOE, e das esixencias que implicaba a memoria económica para a súa ejecución -con medidas específicas para atallar o mal ensino en 2006-, xestionara máis de 7.000 millóns de euros, cifra moi parecida, por outra banda, á que, de inmediato recortou o Goberno Rajoy para “mellorar” o sistema educativo español, en paralelo a mellora de España que tanto pregoa. Ninguén de cantos alí concorrían nun día tan desapracible foi acusado de corrupto. Na antiga Casa de Fieras do Retiro, mostrábase esa tarde que as formas que poida adoptar a “calidade do ensino” son diversas, pero que nada significaba tal expresión se os fillos dos porteiros -supuestamente servidores dos señoritos- non teñen acceso a ela, nin se os diñeiros públicos de que se nutren ou favorecen as redes privadas do sistema non son utilizados con equidade homologable. Aínda por riba, as portas xiratorias que elixiran ao deixar os seus postos de responsabilidade eran as Escolas, Institutos e Facultades universitarias, de onde procedían: Alfredo Pérez Rubalcaba, por exemplo, xa levaba dous meses longos coas súas clases de Química en Ciencias da Complutense. A antiga Casa de Fieras do Retiro, metamorfoseada coa esperanza do posible, indicaba o que debería universalizarse e non entorpecerse: é duro manterse fiel á honradez debida.

Tamén podería axudar a iso -como xa se anotou noutra columna anterior- que os arquivos de todas as entidades e institucións que, dun ou outro modo, teñen que ver co uso de diñeiro ou subvencións públicas, estivesen -coa debida regulación, pero nunca ocultación- dispoñibles para lectura e coñecemento de cantos traballan explícitamente coa información, principalmente historiadores e xornalistas. Segue sendo un calvario en demasiados casos acceder a moitos deles e unha sinrazón, contraria á transparencia da verdade, a serie de motivos que adoitan alegar para dificultalo, só conducente a que pase por Historia o que tan só reafirma a tozuda ignorancia, ou que queiran coar como “investigación” modalidades de vendetta nada casuais, interesadas en poñer a caldo a quen queira poñer couto a prebendas sen conto. Non non enganemos: o que predomina cando non flúe adecuadamente a información son formas todas similares de censura, pouca liberdade de expresión e nula vontade democrática de expandir o coñecemento e as súas responsabilidades. E así, cando as fontes da memoria -os arquivos- son cegadas ou dificultadas, o conspiranoico e o mafioso adoitan darse a man: sen garantía da debida custodia e con tantas restriccións de acceso, dificilmente se pode alentar a liberdade. Coma se a ninguén lle importase que os ancestrais bulos interesados, ou os tempos da censura previa, do segredo e do compadreo intolerante sexan incompatibles coa memoria verídica dunha democracia que queira ser vixiante consigo mesma e capaz de poñer remedio aos seus probables fallos. Estes días, estamos sendo testemuñas -algunha prensa estase facendo eco diso- de como se relata agora mesmo a caída do muro de Berlín -co pretexto do 25º aniversario da súa caída-, de como na Rusia de Putin non son accesibles os desmáns soviéticos, ou de como en Hungría a Historia é escrita polo ultraconservador partido Jobbik: mostras todas complementarias dun predeterminado afán pola Historia do pasado, mentres prolifera o meramente anecdótico ou o moi mal intencionado, moi propicio á manipulación tópica pero non ao coñecemento consistente do acontecido. Entre nós, temos magníficos exemplos do mesmo. Repásese, se non, todo o sucedido coa historia dos aínda agraviados polos abusos da guerra e postguerra -tan ben novelada en La higuera polo recientemente falecido Ramiro Padilla- que Baltasar Garzón tratou de aclarar x o urídicamente. Ou léase o que di o último libro de Esteban Ibarra La Europa siniestra- á porpóstito do crecemento das distintas modalidades de crimes de odio en nome de fundamentalismos diversos. Ou repásense, en fin, as propias amnesias dos nosos libros escolares respecto do acontecido no noso país, desde antes de que os nazis establecesen a industria da morte do diferente, e que Perich sintetizaba na portada dun dos seus libros: Historia deEspaña (resumen) -.¡Todos al suelo! (Desde la Pereichferia, Planeta 1981).

O uso escandaloso das chamadas tarxetas negras, como o doutras moitas prebendas que seguramente iremos coñecendo, fala -entre outras moitas cousas- de que, segundo algúns deles alegaron ante o xuíz Velasco, non facía senón prolongar unha tradición anterior. Apareceron así cuantías e usos que, segundo se fixo público, foron variando desde 1980. Case nada se soubo, con todo, de que, á súa vez, a instauración das mesmas nesa data acomodábase moi ben a tradicións moi pouco exemplares que tiñan vixencia desde moito máis atrás -case desde as súas orixes, pero moi especialmente nas etapas franquistas- nas institucións matrices e, por extensión, en moitas outras que tiñan encomendada a súa vixilancia. Era, pois, un asunto de historia, moi documentable. Dá case igual a data de referencia que se queira escoller: en todas existe unha pauta establecida no reparto de “donativos” e agasallos, que ha ter uns beneficiados privilexiados, e de diverso calibre institucional. Canto máis “benéfica” se denomine a institución, máis clara aparece a distancia entre os que achegan os recursos para que exista -normalmente o Estado ou os traballadores, cousa moi evidente na historia das Caixas de Aforros, por exemplo, se un se aten á súa lexislación orixinal nos anos 30 do século XIX e ao que respecto diso pregoaba Mesonero Romanos, un dos seus promotores máis conspicuos, plenamente consciente do que o aforro representaba como mecanismo de control social- respecto de os seus principais “beneficiados” -persoas e entidades de calibre e condición social moito máis elevada, ligados a elas por xestión, parentesco ou proximidade ás súas finalidades principais de sentido. Co resultado adicional de que estes eran chamados “benefactores”. Se as institucións -e non só as persoas- falan máis polo que fan que polo que din como sostiña nos noventa Mary Douglas (Alianza, 1996), cada unha, ao seu modo, é responsable dunhas determinadas proxeccións socio-educativas sobre a poboación en xeral. Diso vai principalmente a tan pouco analizada como excesivamente publicitada “Obra social”, en moitos casos mero parche de imaxe para favorecer que os máis desafectos acepten o poder político-económico dominante: esa é a orixe da “responsabilidade social corporativa” de non poucas empresas agora mesmo, unha contraposición sustitutoria da responsabilidade que esixe unha coherente “Xustiza social”. En todo caso, non caiba dúbida de que se alguén quere saber con certa racionalidade e coherencia o como e o porqué do noso xeneralmente desastroso urbanismo -aclarando, por exemplo, como se financiou e quen foron os seus beneficiarios-; a onde foron a parar os principais recursos procedentes das emigracións masivas a Europa nos sesenta e os que os gozaron -unha información que viría moi ben neste momento de desafectos territoriales inducidos-; ou como determinadas personalidades e institucións prolongan actualmente con pouca ou nula adaptación aqueles hábitos oligárquicos tan pouco desinteresados de tempos atrás, pouco poderá dicir sen o recurso aos arquivos de todas estas institucións. E ha de advertirse que non bastan os libros escritos baixo aquel costume de entón e os seus particulares hábitos censores, xeneralmente propicios a propagar tan só a verdade oficial do momento. É moi desexable, en consecuencia, que se se quere facer desaparecer a hipocresía de pensar que os males que agora afloran son froito da transición democrática -xa excesivamente cargada de demencias explicativas-, é imprescindible que os arquivos e memorias anuais de toda institución que teña que ver con diñeiro público -sexa a que for- estean a recado para que todo investigador acreditado a poida ler e que poida ser coñecida no tempo prudente que os asuntos implicados requiran. Noutros países da nosa contorna cultural, os “asuntos reservados” e os ”segredos de Estado” teñen data de caducidade. Sería moi contraproducente para a democracia e as súas esixencias de lealdade de todos cantos se din demócratas -do rango social que sexan, e para que non proliferen exemplaridades tan discutibles como as que nestes tristes días estamos coñecendo- o ocultamiento ou a desaparición das actas e libros clave que conteñen a información de moitos asuntos importantes para todos. As diversas formas de mafiosa mendacidade actual só se amparan coa ocultación, unha excesiva tradición de silencio imposta polo inmoral privilexio duns poucos. A corrupción, agora máis coñecida, foi moi ben cultivada nos nosos hábitos e costumes desde moi atrás: os arquivos son testemuñas mudas diso. Agora sucede que, por exceso -e porque o reparto da explotación dos orzamentos públicos é máis estreito-, o panorama a que abocan os papeis a que accede a policía está parecendo un erial no que selectas sambesugas do alleo mostran as súas vergonzas ao aire ante os que para sobrevivir teñen que erguerse sumisos ás seis da mañá.

Non cunda o desánimo. O Diccionario Biográfico Español, da Real Academia da Historia (www.rah.es/cdeb.htm) , aí segue. Non é verdade que unha parte das axudas que Wert lle mantén -pese á crise- vaia a empregarse en elaborar unha guía espiritual para non extraviarse na exemplaridade dos seus biografiados. Tampouco existen indicios de que queiran incluír no último tomo un apéndice, anexo ou escolio dilucidador dalgúns barbarismos, labor en que podería serlles de gran proveito o tan lúcido escudriñador de palabras Andrés Neuman (Páginas de Espuma, 2014). E menos parece que admitan na súa nómina aos editorialistas de Mongolia, un dos últimos reductos dispoñibles para decatarse en serio dos valores do saber histórico.

Temas: Memoria, Historia, Arquivos históricos, Real Academia da Historia, Currículun escolar, Institucións, Responsabilidade social corporativa, Barbarismos, Corrupción, Julio Llamazares, Andrés Neuman, Mongolia, LOMCE

Fallaron os protocolos de actuación só no caso de Teresa Romero?

Logo do visto co ébola, as tarxetas negras e os sinais de corrupción descubertos de contino, cabe preguntar polos protocolos do noso sistema educativo e social.

Imaxínense que chamásemos ás meigas da tribo para arranxar o que os síntomas de Teresa Romero presaxiaban, ou que continuase coordinando o barullo consiguiente a Sra. Mato ou o ínclito Sr. Francisco Javier Rodríguez: todos estariamos neste momento con zozobra crecente. Similar cando menos á que teñen, estrañados, cantos viven de cargos -máis ou menos privilexiados e pagos con diñeiro público- segundo se cumpran dentro dun ano as previsións que xa anuncian as enquisas últimas sobre intención de voto. Quedaranos aínda por ver se aguantan a base de volver prometer o xa prometido -desde os noventa-, e a conta de que nos fiemos de que as peticións de perdón -nada significativas de arrepentimiento- abondan para lavar tanto desmán como fixeron ou deixaron facer a compinches e achegados.

Bo é que estes días se fale tanto de “protocolos”, a condición de que o término non se converta en talismán exculpatorio de tanta acumulación de erros graves. Debería servirnos para recordar que todos sabemos bastante de ética – agás que nos cegasen os poros da sensibilidade- e que a lexislación que temos desde a Constitución de 1978, marca as liñas vermellas do que nunca se debeu facer e fíxose, e non debería servir para escaquearse de actuacións políticas marcadas por persoas ou institucións alleas aos intereses comúns dos cidadáns. Ata dentro dun ano, aínda caben moitos máis latrocinios baixo formas diversas de desculpas e escusas -tamén de máis normas redundantes-, que non atallen a dificultade de responsabilizalos de algo. Non parece que o fallo sexa cuestión de leis, senón principalmente de “cultura democrática”: a pouca xente parece terlle importado que se conculcara algunha lei ou procedemento, que non se desenvolveu suficientemente nin que, en cambio, non se dispuxesen os medios adecuados para cumprir as existentes: todos preferiron que se fixesen leis novas para o incumprimento. Cando, por exemplo, no sistema educativo levamos xa oito leis orgánicas para “mellorar a calidade do sistema” -sen que se aprecie unha clara determinación por que así sexa-, e cando sabemos con demasiados detalles como se vetaron na última determinados aspectos claramente indicados para fomentar e desenvolver o sentido máis aberto, igualitario e cualitativo dunha boa educación para todos, non podemos quedarnos pensando en que o diñeiro de todos valla tanto para un roto como para un descosido; ata, para regalarlle a algúns amiguiños suculentos convenios de “colaboración” privada, mentres se debilita o ensino público. Cando se aproveitaron os cargos públicos para facer un ensino programado para desenvolver un ideario particular -estraño aos intereses fundamentais de todos e aborrecido de que houbese unha pequena presenza explícita de Educación cívica-, todo indica que existiu unha tomadura de pelo e que o protocolo básico da dignidade educativa, igual para todos, estívose -ou se está- conculcando sistemáticamente. E, por extensión, nada incita a pensar que o máis groso da corrupción estea aínda por saír en este e outros ámbitos.

Os fallos habidos nestes dous gloriosos acontecementos recentes, o ébola e as tarxetiñas volandeiras -a máis diso os desmáns propiciados por persoas moi encumiadas en diversas institucións, financeiras, autonómicas e municipais, entre outras- deberían inducirnos a unha reflexión seria sobre todo este conxunto, máis longo e complicado do que parece, e co que en diversos grados de responsabilidade estamos todos emparentados. O de que os políticos sexan corruptos é demasiado simplista e non esclarece nada. Que lles votemos a propósito de que o son, xa complica as cousas bastante, pois podemos ser corresponsables do que fagan (aínda que o voto sexa secreto). E que haxa de todo entre eles, -e que, aínda que se mira, os corruptos son poucos-, no canto de esclarecer algo de cara a qué facer agora mesmo e no futuro, o enturba todo e déixao como sempre, cos corruptores, ademais, campando ás súas anchas. O verdaderamente certo e urxente, é que, neste momento, está en xogo o sistema democrático, con todos os seus defectos, pero tamén coas súas moitas virtudes, superiores sen dúbida ás de moitos outros sistemas políticos como algún que nos tocou vivir non fai moito. Ninguén nos vai a eximir de tratar de resolver como reducir os defectos desta democracia e aumentar as súas calidades positivas, empezando pola transparencia das decisións e o control do gasto para executalas, sen que ninguén conculque as regras básicas da igualdade de todos os cidadáns.

Para empezar, habería que distinguir: non todo vale. Hai veces en que os protocolos fallan, por caducidade, ignorancia ou estéril rutina burocratizada. Outras, con todo, é que nin existen explícitamente como tales: ninguén os coñece ou di non coñecelos por máis que, insistentemente, amplos sectores afectados por un asunto de certa entidade nolo pidan unha e outra vez, mentres as actuacións dos responsables do asunto van ao seu aire. E moitas outras, o proceder existente está tan mediatizado e tan entreverado con mesquindades particulares, que o protocolo resultante é inextricable e insultante para os bos profesionais pola mestura de compoñentes que arrastra. Imitando o propio proceder do ser humano, que para gañar en seguridade e prontitude de resposta ás necesidades de cada instante tan só utiliza un 9/10 da súa capacidade, na complexidade das actuacións que conleva a organización do traballo hanse ir protocolizando as secuencias e rutinas que cada actividade leva. Os regulamentos e especificacións de cada perfil profesional -incluído que teña que ensinarse a cada un para desempeñalo adecuadamente- han ir gañando en prescripcións e codificacións cada vez máis precisas. E sempre, na medida en que un sector, oficio ou actividade ha ir tendo máis demanda, a taxonomía diversificadora -e os especialistas correspondentes- tenderon a ser máis esixentes para apropiarse da súa rendibilidade e evitar fírgoas de intrusismo. Cantos traballan en formación, profesionalidade e empregabilidade -asuntos plenamente interrelacionados-, saben disto sobradamente. Os que non parecen terse decatado son moitos dos quen se dedican á actividade política e queren ser responsables, ata de cuestións das que teñen acreditada sobrada ignorancia. O sucedido no ámbito sanitario en torno ao ébola é un bo exemplo de como a improvisación -nun territorio tan sensible como o da saúde- é sempre un mal procedemento. Pero peor é cando nestes últimos anos se estivo xogando a que fose un bo negocio para amiguetes, no canto de fortalecer e mellorar o que xa tiñamos. A reacción cidadá consiguinte pronto ameazou con levarse por diante todo o tinglado. Colateralmente, aí quedan, ademais, diversas manifestacións de histeria, máis propias da Idade Media e da súa “peste negra”, sistemas encubertos de falsa mercadotecnia da nada e, por suposto, xestións nefastas da prepotente relación dalgúns políticos cos cidadáns que lles pagan pese a mostrarse irresponsables, coma se estivésemos na época do absolutismo do Ancienne Régime e de nobres se tratase.

E as tarxetas? Dan bastante máis xogo que o que estes días saltou e merece a pena que noutro momento volvamos sobre elas. De momento, sexa suficiente recordar que seguiron un protocolo existente, por bochornoso que fose. E prolongaríano no tempo se non se chegase a coñecer. O seu problema é que se coñeceu públicamente nun momento nada propicio para que os que as gozaban puidesen seguir facéndoo impunemente. O asunto deixa, en todo caso, varias leccións de interese. En primeiro lugar, que moitos dos nosos próceres máis encumiados -por razóns agora mesmo moi difíciles de entender- mostraron explícitas moitas das súas obsesións demostrativas, valores sociais e gustos máis ou menos cursis, cando dicían estar actuando para o noso ben, pero sempre afastados dos gustos, valores e posibilidades da xente común. Dito doutro xeito, que mostraron ás claras que aínda existen clases e que, cando alguén falaba con eles, non sabía do inmenso valor que representaba o ter acceso a tal prebenda. Segunda lección pertinente: as máis de oitenta persoas pilladas no desgraciado protocolo usuario destas tarxetas negras son unha boa mostra de que a probable variedade ideolóxica existente entre elas non é garantía suficiente dunha ética e unha estética adecuadas a unha democracia compartida. Máis ben lévannos a coincidencias asombrosas na ideoloxía do morro esgrimido. Para isto presumían moitos deles da boa educación que tiñan, os bos colexios nos que se prepararan e os gloriosos títulos que podían acreditar e, ata, dos valores polos que loitaran no pasado? Non produce ningún consolo saber que están feitos da idéntica condición humana -falible e ata torpe- que calquera outro individuo: estas igualdades deberían facernos máis humildes, porque o de “iguais” ante a lei... non nos consola. En terceiro lugar, e isto xa nos toca moito máis de cerca, o asunto cífrase en que eses quince millóns e medio de euros eran nosos -pois nosa era a institución que servía a mamandurria-, como o foron tamén tantos miles de millóns dilapidados nunha xestión nefasta previa e que, agora, xa lastraba a débeda global do Estado, cos consiguientes efectos nas prestacións sociais deste. Reduplicativamente, xa que logo, este persoal, responsable tan só ao parecer de cobrar pero non de xestionar como cómpre o noso patrimonio, seguía no uso abusivo dun privilexiado status protocolizado por eles mesmos e sen que ninguén lles chamase a atención con mínima contundencia. En cuarto lugar, por ridículo que puidese parecer, tan dignos señores -seguindo unha pauta de escusas moi estendida e invocada por demasiados personaxes e milhomes, máis propia dunha conciencia afeita a lavarse na falsa confesión individual, que na responsabilidade que conleva calquera mínimo cargo público- invocaron ignorancia respecto ao uso abusivo deste instrumento financeiro. Sen nin sequera distinguir tampouco: de sempre, hai unha ignorancia “culpable”, da que parece que deban facerse cargo, pois sen que saibamos do uso de moitos dos diñeiros fraccionados que puideran sacar dos caixeiros, o rastro contable que deixaron os demais rexistros é sobradamente indiciario e nada opaco.

Isto da ignorancia é moi interesante: ningún escándalo habería se non se soubese. Pero xa que se coñeceu, que non metan todo no mesmo saco e que se expliquen. Os que de ningún xeito poden alegar ignorancia son os que repartiron as tarxetas e ampliaron -segundo niveis xerárquicos de presunta responsabilidade na xestión- a capacidade de gasto persoal dos demais implicados, o que induce a pensar que, deste xeito, estarían máis calados ante diversas xestións dubidosas que deberían analizar con pausa antes de decidir nos órganos de control correspondentes, a máis diso poder poñerse ventaxosamente eles mesmos no transo de ser principais recipiendarios directos ou indirectos dalgunhas destas decisións. Algúns, ademais, que estaban aí en nome dos valores da esquerda, algo deberían explicar sobre de que valores indican os usos das súas tarxetas: o bo uso das plusvalías do traballo alleo?... Que a xustiza social ben entendida empeza por un mesmo? E tampouco parece que poidan alegar moita ignorancia senón contrición perfecta os que, en nome de non se sabe que representación peculiar, frecuentaron coa súa tarxeta establecementos de artesanía relixiosa: polo menos eles deberían saber polos seus respectivos pais espirituais, algo do que implican o 7º e 10º preceptos do Decálogo. Particularmente, o relativo ás raíces da “restitución”, nas súas diversas variedades e raíces orixinarias desta obrigación, a partir da inxusta detentio rei, e tanto que o seu posuidor o sexa “de boa fe” coma se -sobre todo- “de mala fe” ou de dubiae fidei. Conveniente é, así mesmo, que saiban que a neglixencia na devolución do subtraído non cabe neste terreo; tampouco, pois, as meras escusas por moito que a palabra “perdón” se esgrima. É máis, alguén debería explicarlles a estes malos alumnos de bos colexios privados -na súa maioría-, que significa de antemán a injusta cooperatio, por mandato ou consello consentidor para desenvolver figuras tan ben coñecidas -na moral católica e no Código Penal-, como o “palpo”, a receptación e a participación, ou outras formas de cooperación negativa. Todas elas son modalidades de dano ás propiedades alleas das que eran custodios, e que en diverso grado de responsabilidade obrigan a iso que chamamos RESTITUCIÓN. Ese é -fágase o que se faga nos reiterados circunloquios da rexeneración que tanta verbosidade suscita- o primeiro punto que calquera protocolo ético e político debe contemplar. E rápido, porque xa está ben de marear a perdiz e de que os que máis deben actuar respecto diso, os xuíces e fiscais, teñan as mans atadas ou limitadas para protocolizar actuacións adecuadas en tempo e forma.

Tal como está o poder xudicial, con procedementos que ao dicir dun dos seus representantes máis relevantes, están feitos para os “roubagaliñas”, é moi probable que neste mesmo momento se estean desenvolvendo novas artimañas para que os ladróns poderosos, que tanto insultan aos que teñen que traballar duro para dispoñer do indispensable para vivir, sigan medrando a conta do ben común da comunidade. E tal como está o pasado de moitas institucións, cuxo pasado foi ocultado, ignorado ou terxiversado sistemáticamente -coma se de coutos pechados se tratase-, tampouco o coñecemento de latrocinios e desmáns co público será ben recoñecido cando se siga producindo no presente. Neste sentido, é unha mágoa dicilo como historiador -pero o mesmo cabería que o dixesen os xornalistas no seu labor de informar responsablemente-, é preciso que moitos arquivos de documentación imprescindible para que todos saibamos a que aternos e non chamen “investigación” a canto queiran coarnos interesadamente, non estea ben regulado. Cada vez que salta un destes casos -como agora mesmo a xestión torticeira en tantos concellos e algunhas comunidades-, un sabe que iso dos segredos de Estado e das “reservas” de información sensible é un mal recurso para ocultar o que todos debemos saber: en que se gasta o noso diñeiro. Regúlese esta cuestión nesas medidas de transparencia que tanto lume queren apagar nestes días de revelacións incompletas, e teremos un pouco máis de saúde democrática.

Temas: Corrupción, Protocolos de actuación, Ébola, Tarxetas negras, Segredos de Estado, Actuacións ministeriales, Educación, Sanidade, Información pública, Ignorancia, Restitución, Orzamentos do Estado, Déficit público.

Manuel Menor Currás

Madrid, 04/11/2014

¡Gracias, Soledad Lorenzo: muchas gracias!

En medio de tanta miseria rapaz, el ejemplo cívico de esta mujer, con un legado artístico muy considerable al MNCARS, produce gran alegría.

Llevar más de un mes dedicado a hospitalización, cirujía y recuperación subsiguiente no es lo peor que a cualquier ciudadano le puede pasar, pese a los recortes sanitarios. En mi caso, cuando todavía queda un trecho para terminar este proceso, ha sido una ocasión extraordinaria para que deudos y amigos íntimos se ocuparan a fondo de que viera los claros del bosque, una experiencia revitalizadora que les agradezco de corazón. Y por otro lado, en medio de las desesperanzadas noticias que la prensa escrita ha traído a diario a mi desayuno, han servido de animoso aliciente ejemplar algunos comportamientos cívicos como el de la que fuera una de las mejores galeristas de arte en Madrid, Soledad Lorenzo. No tengo el placer de conocer, como no sea por referencias externas, a esta mujer, aunque pasé algunas veces por su galería –cercana a la Biblioteca Nacional- y he seguido de lejos su incitante periplo por el mundo de los creadores contemporáneos: su tipo de trabajo requiere tiempos, disposiciones y pausas que no están al ritmo de cualquiera. Pero hoy, todavía asomándome a medias a una actualidad desesperantemente enfangada –y sin conocer en detalle los datos relativos a lo que estimo un gran legado personal al patrimonio artístico público- permítanme que, por los ingredientes explícitos e implícitos que en el concurren, exprese mi admiración.

No es habitual este gesto. No están los tiempos para la pausa, la armonía y la sabia quietud que conlleva. De hace bastante tiempo, todo parece diseñado para una impaciencia chillona, algo provocadora y ofensiva, urgida por la búsqueda de algún nicho mediático desde el que impactar al prójimo, descolocarle alocadamente y aturdirle, aunque no valga nada. Todo muy acorde con los escándalos destapados estas últimas semanas en la vida política y económica, excrecencia significativa de frustraciones y anhelos selectivamente distanciados de una ética del cuidado de los demás. Si en algo estimo llamativo el gesto de Lorenzo es justo por lo contrario: en conjunto, creo que ha sido o está siendo un acto silencioso, lo que le hace doblemente ejemplar. El chillido, la exageración, la falta de pertinencia y, sobre todo, la panoplia de tópicos brillantes que está de moda exhibir es de gran ordinariez cuando no puro manoseo interesado y egocéntrico. Un exponente decisivo de esta tendencia la muestran infinidad de mensajes y selfies intercomunicados con gran presteza, en que el simplismo del verbo ser y haber se conjugan de manera torpemente infantil, cuando solo las oraciones compuestas y subordinadas son capaces de mostrar la calidad del decir y, por tanto, de sobrepasar la planitud neuronal que algunos desean de nuestra capacidad humana.

En el gesto de Soledad Lorenzo es de admirar, ante todo, la elegancia. La silenciosa actitud de esta mujer es elegante en el sentido más primigenio de esta expresión: el que sabe escoger y elegir, resultado de un largo y complejo proceso de construcción o educación personal, independientemente de los roles asignados. Viene al caso recordar que el nuevo Diccionario de la RAE, en su 23ª edición, ha dejado de asimilar lo femenino con lo endeble y lo débil. Su tiempo le ha costado, porque de siempre ha habido mujeres , y no pocas, que de ningún modo son frágiles y urgidas de protección minorizadora ni les ha gustado que por tales las tuvieran. No estaría mal que en la prensa, y en relatos de diverso alcance, sucediera algo similar con otros adjetivos empeñados en asignarles una visión androcéntrica objetual, nada propicios para progresar en una urgente igualdad. Si hablo pues, de la elegancia del gesto de Soledad, no me refiero a los tópicos de las revistas de moda, sino a esa capacidad de desechar lo sobrante y quedarse con lo estrictamente imprescindible para resultar casi transparente en cuanto se hace y se dice, un don muy trabajado y que sólo está al alcance de muy pocos. No parece que a Soledad Lorenzo le haya sido regalado. Moverse bien en el circuito de relaciones que exige el ser buen galerista no es algo que se herede y que si eres guapo podrás mantener indefinidamente. Son muchos los matices a cultivar y abarca una amplia gama de interrelaciones , conocimientos, intuiciones, secretos y confidencias a cribar, que exigen un riguroso control de actitudes, muy adaptable además a la variabilidad de circunstancias imprevisibles. Todo en ese oficio -si se quiere mantener el listón alto- obliga a estar muy pendiente de tendencias que van y vienen, fluctuantes a expensas de decisiones frecuentemente lejanas del ámbito estricto donde uno se mueve. Exige tensión, dinamismo, afán de saber, prolongado cultivo de la buena información, y el refrendo de un largo maridaje entre experiencia y novedad, con riesgo constate de fracaso. Sólo con unos mimbres de este cariz, laboriosa y cuidadosamente elaborados, puede llegarse de manera precisa a que la prolongada elección resulte algo natural, aparentemente natural, que se traducirá en buen hacer y en la elegancia de que hablo. Puede que entonces incluso te halaguen con buena fama y digan maravillas de tu “buen gusto” -esa escurridiza manera de ver el mundo y a los demás con gran rigor profesional, originalidad y entusiasmo-, valioso criterio sin embargo para sobreponerse a la horterada chapucera y excesiva en que tantas historias de nuestro presente suelen moverse de ordinario.

Esa elegancia lleva a la belleza. El tránsito o la sinonimia viene sugerida directamente por la “inutilidad” tan útil del objeto directo del complejo y duro oficio que ha desempeñado con éxito esta mujer: el arte, sobre todo pictórico, en sus manifestaciones contemporáneas menos convencionales. Pero también lo sugiere su predilección –tan contraria al incontrolado afán por acaparar indefinidamente y de buscar una máxima rentabilidad- por legar a la comunidad ciudadana una parte relevante de las maravillas que ha podido allegar dignamente en el transcurso de una vida profesional entregada a ese quehacer tan poco práctico. Por otra parte, este gesto de detraer al omnipresente mercado una parte significativa de valor la sitúa, no tanto en las proximidades de la “mujer fuerte” bíblica –muy vinculada a ser subsidiaria permanente del varón-, cuanto en una tradición mediterránea más secular, que combina la disciplinada austeridad -muy del entorno de las enseñanzas republicanas de la ILE- con la cultura clásica en que la belleza como ideal de verdad y unidad cruzaba por El Banquete de Platón y se encarnaba en mujeres como Lisístrata o Penélope, además de servir como pauta estética para un canon que valiera como referencia primordial. En un contexto como el de estos días, tan superabundante en zafiedad e incontrolado afán por un enriquecimiento desaprensivo y egoísta, gestos como el suyo son de gran valor cívico y de una belleza excepcional, tanto más útiles cuanto menos interesados.

Es muy luminosa, desde luego, la enorme actualidad de la actitud mostrada por Soledad Lorenzo. Nos permite no sólo tener claves esperanzadas para este mundo contradictorio y desigual que vivimos, sino particularmente para ponernos en evidencia contradicciones existentes en esa especie de limbo peculiar en que pretenden sumir nuestra vida cultural y educativa. Observemos tan sólo estos tres aspectos:

1. Presupuestos culturales: cuando la coyuntura es tan carencial para lo público, hasta alcanzar una bajada del 40% en algunos de nuestros principales museos en los tres últimos años, y cuando estamos hablando de uno de los principales recursos del rico patrimonio artístico español a salvaguardar -de los más importantes de Europa y capítulo principal para que la máquina turística no termine por asfixiarse en su versión más obsoleta-, no debiera interpretarse el gesto extraordinario de Soledad como la vía óptima para suplir las carencias existentes ni como símbolo perfecto de la ideal colaboración entre lo público y lo privado. Sería grave error.
2. Ley de fundaciones y mecenazgo: la que se está preparando tiene demasiados agujeros y, en aspectos esenciales, poco rigor. No es infrecuente que existan algunas muy irrelevantes, mero pretexto para pasar por donantes cuando todo lo interesante de ese patrimonio originario ya se ha echado a perder o se ha malvendido. Tenemos numerosos ejemplos –algunos recientes, e infinidad de expropiaciones o nacionalizaciones de fuerza mayor-, que sólo nos han dejado a la comunidad deudas a resolver. Nadie piense que es barata la filantropía y el altruismo cuando de lo único que se trata es de rebajar impuestos o de quedar bien con los restos de nada y hacer propaganda adicional, más o menos gratuita. ¡Que nadie nos reescriba la historia, por favor, y que se juegue con más dignidad con las plusvalías del trabajo de todos! No es el caso de la colección de Soledad Lorenzo, plenamente acreditada en medios nacionales e internacionales y, además, perfectamente ensamblable como testimonio principal en la narrativa estética del MNCARS acerca del arte español y su contexto desde los años cincuenta del siglo pasado.
3. Educación y rigor: también en la gestión de nuestro arte patrimonial necesitamos exigencia, rigor y calidad sistemáticos -hoy afortunadamente viables por la facilidad de comunicación internacional-, pero urgidos de un presupuesto razonable para su mantenimiento y difusión. Esto, además, no se consigue improvisando ni ateniéndonos a viejas pautas de relatos atrincherados en un pasado anticuado y ajeno a los problemas que nos toca vivir. Demasiados museos y exposiciones hay todavía anclados en un pasado imposible y mortuorio, cuando existen buenos profesionales capaces de documentar y mostrar sugerentes modos de leer ese gran patrimonio común que tenemos. No hablamos del patrimonio exclusivo de una élite, sino de algo de lo que todos hemos de estar orgullosos porque es de todos. Pero es evidente que muchos no lo podrán sentir como tal si en el sistema educativo reglado y obligatorio, el arte y sus creadores se mencionan tan sólo como una lista confusa e intratable de las cosas idiotas a aprender. Nuccio Ordine –La utilidad de lo inútil. Manifiesto- ha denunciado en un librito que ya va por la 5ª edición que tan sólo merezca la pena lo que produce directamente beneficio. Es de gran interés para entender muchas de las críticas que habrán leído a propósito de la “calidad” que propugna la LOMCE recién estrenada. También en el MNCARS acaba de inaugurarse Un saber realmente útil, una exposición que amenaza con ser muy sugerente por mostrarnos variadas propuestas que ha venido haciendo la pedagogía crítica desde el siglo XIX y, de paso, los saberes “inútiles” que propician la búsqueda de la belleza: estará abierta hasta el 9 de febrero.
4. Disfrutar con la belleza creada por los artistas no tiene nada de inútil, desde luego, sino todo lo contrario. Nos prepara para la multitarea que representa imaginar un mundo mejor y cuanto conlleva el mejorar de verdad algunos de los aspectos de nuestro pequeño mundo para que la vida de los demás sea más fácil y llevadera. La belleza que nos ha regalado Soledad Lorenzo nos puede hacer sentir, incluso, que es posible otro mundo distinto del que muchos irresponsables se empeñan en imponernos…

Temas: Soledad Lorenzo, arte contemporáneo, MNCARS, Ley de fundaciones, Exposiciones y Museos, Patrimonio artístico, Educación artística, Lo útil y lo “inútil”, Nuccio Ordine, Cultura y gestión política.

Manuel Menor Currás

Madrid, 29/10/2014

¡Miserables!

Publicado por Julio Dorado. La Región 05/10/2014.

La ley es la hostia!, viene a querer decir en castellano nativo aquello de “dura lex sed lex”; sin embargo a mí me resulta cada día más difícil confiar en una extraña, ciega, sorda, muda -y renca de cojones, a tenor de la lentitud conque se mueve- para que medie en mis litigios.

Fui educado por una madre buena (maestra) y un padre honesto y responsable (militar). Siempre me dijeron que tenía que ser justo, devoto, humano… Leí (lloré) a Edmundo de Amicis cuando Onán y el tener que comer por primera vez a Jesús aún no me atormentaban. Después fui valiente con el joven oficial Miguel Strogoff; me entregué al amor propio con Sigrid, la novia que le levanté al Capitán Trueno mientras éste guerreaba con los malos; sentí vergüenza ajena con el torpe Hidalgo de ese lugar cuyo nombre no recuerdo… Pero sólo Víctor Hugo, con “Les Misérables”, dejó una impronta de borras de vómito en mi alma que me habrían de repugnar toda la vida: ¿Cómo podía ser tan injusta una sociedad, me torturaba desde mi candor adolescente, como la de aquella Francia de esplendorosas cortes, de grandes fastos, de reyes soles, de “liberté, égalité, fraternité”? ¿Cómo se podía ser tan refinado y petimetre en los saraos de París y un cabrón con ventanas al Sena al mismo tiempo? “Dura lex sed lex”, y dura de cojones; tanto que en el siglo XIX, ley en mano, sociedad en ristre, estado de derecho a buen recaudo, un hombre podía ser sentenciado a cinco años de prisión por el mero hecho de hurtar pan para alimentar a su familia.

Hace unos días me vino de nuevo a la cabeza Víctor Hugo y su inefable novela… Juzgaban a un hombre -la integridad de las personas, decía Juvenal, se mide por su conducta, no por su profesión- “por alterar la seguridad ciudadana” al exhibir un panfleto donde se podía leer “stop desahucios”. Al parecer dicho hombre, un bombero de A Coruña, también se había negado a romper la cadena que cortaba el acceso al portal del edificio donde residía Aurelia Rey (regio apellido para tamaña miseria) para que la dura lex la pusiese de patitas (con sus reumas, artrosis y varices) en la calle. La mujer, de 85 años, llevaba más de 30 viviendo (y pagando) en aquel inmueble… ¡ay!, pero había fallado dos mensualidades.

Frisamos ya el año 2015, vivimos en el siglo de inter-redes (y marañas), de la globalización, de los papas repetidos, de las primaveras rancias… ¿Cómo nos juzgarán nuestros descendientes del siglo XXII? ¿Qué educirán cuando comprueben que, mientras se echaban a la rúa con piquetes policiales y un par de folios con el membrete de un juzgado para amparar la tropelía, a octogenarias indefensas, había millones de pisos vacíos propiedad de bancos rescatados? ¿Cómo asimilarán que la policía y los brazos (gitanos) de la ley los comandara a la sazón un ministro meapilas simpatizante del Opus? ¿Cómo podrán entender que un poder legislativo sobredimensionado y súper pagado (también de sí mismo) como el europeo, el nacional, el autonómico, el municipal y el de su puta madre, que no hacen mas que cagar leyes, normas, resoluciones, reglamentos, recomendaciones, directivas, boletines, dictámenes, en una diarrea de colitis crónica y pestífera , sea incapaz de sacar una bendita disposición cautelar para impedir tal desafuero?... “Trabajo y salario, comida y cobijo, coraje y voluntad, para ellos todo está perdido –escribía Víctor Hugo- ellos son los parias, los desamparados, 'Les Misérables”… ¿Ellos? “Les Misérables” sois vosotros… ¡Miserables!

O necesario consenso arredor do galego

Publicado en La Voz de Galicia o 30 de setembro de 2014.

Para conmemorar os dez anos da aprobación por todos os grupos do Parlamento de Galicia do Plan Xeral de Normalización da Lingua Galega (PXNLG) o 22 de setembro a plataforma apartidaria ProLingua fixo un chamamento público para que nos diferentes medios se tratase sobre o plan, para visibilizar a importancia de actualizar e desenvolver este texto. Aínda que sexa cun mes de atraso, os membros de ProLingua alegrámonos de que o 23 de outubro no Parlamento de Galicia se faga un acto sobre o PXNLG que, segundo informa Valentín García, secretario xeral de Política Lingüística (La Voz de Galicia, 26 de setembro do 2014), está a ser organizado polo Foro Enrique Peinador, do que coñecemos a súa traxectoria na defensa do galego en diversos sectores; porén, esperamos que a ese acto se invite a dar a súa opinión a colectivos e asociacións que en moi diversos ámbitos levan traballando arreo, e con moita xenerosidade, pola normalización do galego. Arelamos que non ocorra o que acaba de pasar coa comisión de expertos sobre o cumprimento en España da Carta Europea das Linguas Rexionais, onde esta vez ProLingua e outras asociacións chamadas no 2011 foron relegadas, o que pode dar a impresión de que non se queren escoitar posibles voces críticas. 

Logo da lectura do artigo do secretario xeral, non damos saído do noso abraio. Afirmar que a política lingüística dos gobernos do PP segue as liñas marcadas no PXNLG ou que se traballa a prol da extensión de actitudes positivas cara á lingua é unha negación radical da realidade que vivimos cada día. Consideramos totalmente desafortunada a acusación que fai o secretario xeral de Política Lingüística ao manifestar que o Goberno bipartito de socialistas e nacionalistas rompeu o consenso sobre o PXNLG ao aprobaren no 2007 o decreto sobre o ensino non universitario. 

No seu momento o PP tamén apoiou o Decreto 124/2007, que non facía máis que aplicar as medidas aprobadas no PXNLG no Parlamento, tal como informaba La Voz de Galicia o 22 de febreiro do 2007 sobre o consenso acadado por BNG, PSdG-PSOE e PP. 

Lamentamos que o PP rompese no seu día ese consenso e que logo anatematizase un decreto que, en principio, apoiara, e que desde que gañou as eleccións en marzo do 2009 fose tomando medidas desprotectoras contra o fráxil proceso de normalización. A lingua galega é un patrimonio común de todos os galegos e galegas, mesmo dos que non tiveron a fortuna ou a oportunidade de recibila desde a súa na infancia, e no galego recoñecémonos e proxectámonos cara ao futuro. Os membros de ProLingua opoñémonos a calquera discriminación do noso idioma e pedimos que se volva ao consenso do PXNLG , que se cumpran e que se apliquen as súas medidas. 

Artigo asinado por Francisco Fernández Rei, Agustín Fernández Paz, Malores Villanueva Gesteira, Xosé M.ª Lema Suárez, Xosé Luís Santos Cabanas, Xosé Antón Laxe Martiñán, Cibrán Arxibai e 41 persoas máis dá Asociación ProLingua.

A soidade de Gallardón contrasta coa de Wert, que continúa coas súas reformas

A sorte de Gallardón non ten correspondencia en Educación. Wert e Gomendio proseguen as súas reformas para un 10% da poboación: como a reforma fiscal. 

De seguirse o mesmo principio polo que o Sr. Gallardón foi apartado do Ministerio de Xustiza -a soidade lexislativa-, igual camiño deberían seguir outros ministros e ministras aos que o consenso non lles acompañou nin acompasa a súa xestión: tamén eles foron ameazados de provisionalidade nas súas “melloras” pola oposición e a cidadanía. En realidade, é o Sr.Rajoy, responsable último do Goberno, quen habería de renunciar, tendo en conta que soubo sacar beneficios coxunturais no plano dialéctico e no máis pragmático da política cotiá destes anos respecto dos outros partidos parlamentarios, para adoptar agora posicións que, por razóns puramente estratéxicas que de cara ás inminentes eleccións, parece conveniente silenciar agora. De paso, sería moi recomendable que o Sr. Arriola, ao parecer o verdadeiro artífice do cronograma do que deba ser ou non o tempo político gobernamental e do que en cada momento sexa máis oportuno, nos ensinase a súa cambiante bóla de cristal.

Preguntarse a estas alturas, pois, sobre a posibilidade dun esforzo conxunto xeneroso e urxente para mellorar a calidade da educativa, non aclara moito que está pasando neste momento concreto. O que habería que cuestionar é por que Wert e Gomendio continúan en Educación cando as súas actuacións -especialmente as lexislativas- foron postas en dúbida reiteradas veces por case todas as forzas políticas e sindicais ata o punto de que, en varias ocasións, a súa ansiosa rapidez por deixalo todo adaptado a uns determinados designios -sen diálogo con ninguén- foran cualificadas como absolutamente provisionais. Hoxe, prácticamente todos cantos cifraron que unha boa parte do consenso social debería ter como eixe principal o sistema educativo seguen pensando que este curso 2014-2015 seguirá sendo un ano de grandes confrontacións, non só polas actuacións gobernamentais habidas ata aquí, senón tamén polos amenazantes proxectos de decreto agora en marcha, especialmente para a universidade publica. Todo indica que este será un curso en que, por moita soidade que teñan os actuais xestores da educación española, ninguén lles impedirá que cumpran os seus designios. Sen que se cuestione a legalidade dunhas e outras decisións, o certo é que este modo de proceder, ás costas da comunidade educativa, só acumula argumentos para a ilexitimidade.

Conste, ademais, que por cinguirnos a tempos relativamente próximos -concretamente á etapa de Ángel Gabilondo no Ministerio-, non pode dicirse que os 33 meses que durou non fosen de vocación polo consenso. Desde o mesmo momento en que tomou posesión do seu cargo, o 7 de abril de 2009, dixo que ía traballar por un “pacto social e político pola educación” -ollo, un pacto non só entre partidos!- e hai que dicir que houbo moitos grupos que fixeron un gran esforzo nese sentido. Entre eles, por exemplo, o Colectivo Lorenzo Luzuriaga, cuxa reflexión pública quedou reflectida en 2010 en Mejorar la educación. Pacto de Estado y Escuela pública (Wolters Kluwer). E tamén é verdade, ademais, que chegaron a estar dispostos para firma 150 puntos concretos de acordo, como testemuñaron persoas que participaron nas conversacións. Esta mesma semana corrobórao o propio Gabilondo, ao dicir: “noutras circunstancias talvez o acordo pudidese terse asinado”. “Eran xa momentos en que as enquisas e as perspectivas de maiorías parlamentarias se impoñían sobre o que era ou non conveniente: Os que vían esta perspectiva ao seu alcance adoptaron as súas decisións pensando que poderían facer os seus plans educativos máis ao seu gusto se gañaban” (Ver: Escuela, nº 4032, 25/09/2015, páxs. 8-9).

O que ninguén contaba por entón é que a etapa inmediatamente protagonizada por José Ignacio Wert, desde o 22 de decembro de 2011, fóra a ser tan bronca como veu sendo. Ata o punto de terse quedado practicamente en soidade, como puido patentizarse no último plenario do Consello Escolar do Estado fai tan só dous días. Pese ao cal, de momento polo menos -e cando xa a súa LOMCE foi posta en marcha con todos as dificultades- aí segue, tratando de completar as súas reformas de xeito acelerado.

A pertinacia que non só el senón moitos outros están protagonizando nunhas e outras comunidades autónomas para levar a cabo estes procesos reformistas, sería digna de mellor causa. É coma se se abrise a veda a canto non redunde en reafirmación dunha selección educativa e, de camiño, dunha privatización crecente dos servizos públicos da educación. Nin as eleccións municipais nin as autonómicas ou xerais parece, de momento, que se vexan como grandes obstáculos para non proseguir a senda emprendida. Basta ver cales son as previsións de continuidade de conxelación dos salarios públicos para 2015 -por máis que vendan agora a devolución dunha parte da paga extra de 2012- e que aos sete mil millóns que levan recortando ao ensino teñan que engadírselle aínda outros catro mil que restan para o ano vindero, ata que cheguemos ao 3,9 do PIB, máis ou menos á altura en que se atopaba a educación española en 1987. A este paso, acabarán co pouco que conseguiramos nestes anos da Transición, as prestacións sociais quedaranse en nada, a xente sen posibles quedará máis marxinada e a mercantilización dos servizos irá in crescendo, como xa se está vendo coa propia privatización da docencia. Dun dereito social estamos pasando a que a educación -como outras prestacións- sexa considerada un ben: quen o queira que o pague. As escaramuzas e confrontacións proseguirán, xa que logo, sen consenso adiviñable á vista: ata hai unha ameaza de folga, aínda que non todas as organizacións a teñan clara.

A historia española, e non só a recente, non é especialmente proclive ao pacto educativo. Ata no de 1978, o artigo 27 da Constitución -cos seus dez subapartados- foi dos máis duros de lograr e non precisamente cunha declaración clara e transparente. Non é difícil rastrexar no pasado esta dubidosa compulsión dun amplo sector da opinión a manterse separadamente nos asuntos educativos, como cabe pescudar desde a aprobación das leis principais polas que nos rexemos desde os 90. Pódese ver, por exemplo, na secuencia documental que Mariano Galán deixou escrita á propósito da LODE, a modo de “intrahistoria desta lei”. Ou, algo máis tarde, no acontecido coa votación da LOXSE (Ver; elpais.com/diario/1990/06/29/sociedad/646610404_850215.html) . E tamén se pode ir máis atrás: as manifestacións, folgas e demais movementos estudiantís teñen entre nós un alargado percorrido. O da “alternativa democrática” non tivo desperdicio e, xa nos oitenta -en anos da UCD, de Otero Novás en Educación e de Seara en Universidades-, os estudantes mobilizábanse contra as “altas taxas de matrícula universitaria”, “elevación das taxas académicas para ingreso na Universidade”, “subvención dos centros privados, en detrimento dos estatais”, “supresión da convocatoria de setembro”, “novos orzamentos que afectarán ao material a utilizar e aos soldos dos profesores” ou, entre outras menudencias, ao “nomeamento do director do centro pola Administración” (En: Unidad y Lucha, nº 21, xaneiro 1980, páx. 5). Aínda se pode ir máis atrás, pois as mencións explícitas cara ao abandono, a desidia e o sostemento dun statu quo escolar absolutamente esquivo á xente corrente son abafadoras. Un dislate diferenciador practicamente desde antes da Lei Moyano (1857), que o peculiar reformismo de Concepción Arenal enfatizaba nun dos seus libros primeiros -recompilado a conta de varios artigos de prensa cara a 1880- sobre do que unha educación estendida a toda a poboación requiriría: “soamente direi que a dificultade é máis intelectual que pecuniaria, e que se se tivese a verdadeira instrución como unha necesidade, acharíanse medios para provela. Como se achan sempre para facer a guerra” (En: Cartas a un señor, Bilbao, Editorial Vizcaína, páx. 198).

Esta tradición de deixación, unida a un atraso crónico respecto doutros países, máis a fácil delegación destes asuntos públicos en instancias nada democráticas ou, agora mesmo, en axencias externas á cidadanía -como poidan ser PISA ou outras modalidades- cuxos intereses últimos se nos escapan, está facendo que este ámbito da educación sexa un dos poucos en que a nosa sociedade actual pode alardear de manter profundas diferenzas conceptuais independientemente de que teñan ou non consistencia científica. A presunta calidade diferencial dunhas ou outros xeitos e procesos, non é obstáculo, con todo, para soster a bonancible necesidade de que nun futuro máis ou menos próximo -se queremos avanzar seriamente cara a un ensino que se propoña unha calidade consistente e sostible-, non se haxa de retomar nalgún momento a vía do diálogo. Pero ese é o problema ao mesmo tempo. Poñerse de acordo no conxunto de aspectos primordiais que inciden sobre as cuestións educativas: que sexa a educación, para que e para quen “incluídos os excluídos” entre os cales o diferencial de resultados, por deficiente atención do sistema, triplícase-; os recursos que poñemos en escena e como os repartimos; os momentos cruciais de atención que configuramos; quen e de que modo teñen responsabilidade nisto, como se establece o rendemento de contas do sistema? Canto máis se penetra nestas interioridades - e se afasta un da mera superficie do que é unha boa ou mala educación-, máis dificultades se atopan para chegar a acordos prolongados, que por outra banda, son imprescindibles: falamos dun dereito que, ao mesmo tempo, é a base dunha mellor convivencia de futuro e centro da súa mellor capacidade modernizadora.

Neste momento, como hipótese de futuro, estaría moi ben chegar a acordos e que, se é posible, fóra canto antes: ás veces, chegar tarde é como non chegar. En varios partidos parecen avogar por algo similar a un acordo neste terreo, pero non será fácil, pois a un déficit serio de perdas acumuladas neste tempo ha de engadirse que hoxe xa non caben atallos tramposos nin decisións dos moi notables: desde maio de 2010, xa non estamos na época das aceptacións fáciles, senón na de desafección e desafío a canto se considere un agravio ilexítimo. Ninguén nos privará de que teñamos que preocuparnos, pois, por unha transformación a fondo das herdanzas recibidas. Sería inxenuo admitir como válido un acordo de sabios ou de expertos en que, por exemplo, se dese por sentada unha mera eficiencia económica, en que o que se ha de saber se pode prescribir estandarizado e por competencias só útiles ao empresariado; que a privacidade garante a igualdade; que o custo e a demanda educativas equilíbranse; que contribúa a precarizar o emprego ou, tamén, que deban ser os orzamentos do Estado os que carguen con todo o peso do investimento educativo, privado ou público. Como superar a pobreza e a desigualdade en educación? Como facer que esta sexa un labor social meritorio? Como lograr un sistema estable e progresivamente mellor para todos os cidadáns?...

Todo presaxia, xa que logo, que non será posible a curto prazo, un acordo de mínimos neste terreo, salvo que os estrategas do PP visen que entraba moi en risco a súa posición demoscópica. Pero tamén parece constatarse que este asunto da educación -con todas as súas implicaciones- non ten o mesmo tirón que o do aborto. Wert deixouno entrever en vésperas de acceso ao seu cargo actual, nunha das conferencias de verán en FAES e conste, ademais, que non entra en ningún programa de “rexeneración democrática” dos que se pregoan. Pesa en exceso, aínda, unha despreocupada percepción diferencial respecto diso, coma se a riqueza educativa fose aínda cuestión de familia e, xa que logo, os xeitos e orzamentos que teñan que pautala puidesen seguir cun trato desigual, asentado en inveteradas tradicións. Todo parece indicar -esperemos que non a longo prazo- que os que nestes anos de loita levantaron os asuntos educativos a problema social relevante, non alcanzan aínda a masa crítica suficiente. En boa medida seguimos no que sentenciaba Concepción Arenal fai 134 anos, sobre da miseria en que puidese incurrir o ensino e os seus medios: “a opinión faise cargo de que ensinando non se gaña para comer e vestir; o que non comprendeu aínda son as consecuencias de que así suceda, e de cuán caras paga as economías do orzamento de instrución pública” (ibídem, páx. 269). De cambiar as cousas, non sería posible a dúbida que, agora mesmo, suscitaba unha análise de Baliñas o pasado día 20, “Gobernan o presidente Rajoy e os seus ministros para o 10% dos españois?” (Ver: http://www.mundiario.com/articulo/a-fondo/goberna-presidente-rajoy-y-ministros-10-esp).


Temas: Gallardón, Wert, rexeneración democrática, reformismo ultraliberal, calidade educativa e pobreza, acordos e pactos educativos, investimento publica, orzamentos xerais do Estado, deixación política, Ángel Gabilondo.

Manuel Menor Currás

Madrid, 26/09/2014

Fendas na inauguración do curso 2014-2015 no Pereiro de Aguiar

Que non é un curso normal o que acaban de inaugurar os reis en Ourense, é perceptible na secuencia contextual da cerimonia o pasado día dezaseis.

A escola elixida. Postos a escoller unha escola rural –o xesto particular que se quería destacar-, a do Concello do Pereiro de Aguiar, con 12 profesores, seis grupos de Primaria e tres de Infantil excede moito a media das existentes no rural galego (Ver http://www.laregion.es/articulo/ourense/felipe-vi-inaugura-curso-escolar/20140916125911492916.html)http://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=142&L=0). Aínda que a pirámide de idades mostra un forte descenso de nacementos nos últimos 30  anos, a particular situación desta área ao leste da capital ourensá facilitou que teña unha leve contención respecto da depresión demográfica da provincia, a máis baixa de España xunto a Zamora e Lugo. A repercusión de todo iso na escola en que tivo lugar a cerimonia inaugural do curso 2014-2015 non fai dela, pois, que sexa representativa do mundo rural. O CEIP de Pereiro viría ser, máis ben, moi similar a calquera outro dun acomodado barrio urbano. Outras escolas públicas hai –entre os outros 92 municipios ourensáns-, e ben preto igualmente da cidade nalgúns casos, que non alcanzan o número de nenos indispensable para permanecer abertas, se non o teñen con dificultade.

 A comarca en que se asenta este C.E.I.P. é máis ben unha zona periurbana e ten todos os ingredientes  que a inmediatez da capital provincial, a 7 kms., foi xerando con altos e baixos entre os anos do “desenvolvemento” e os do auxe do ladrillo: segundas residencias de moitos profesionais avecindados, que se agregaron ás dos naturais das 13 parroquias  orixinais, varias residencias xeriátricas, algúns colexios privados, tres ou catro miniurbanizacións do momento previo á crise actual e, tamén, un polígono industrial con dous ou tres empresas de éxito no sector textil e outras de servizos. O sector agrícola, como xa comentaba en 2010 o equipo editorial de Ir Indo, “é unha actividade escasamente representativa” (Galicia en Comarcas: Ourense, páx. 125). Nin sequera desde o demográfico –un dos ingredientes máis duramente expresivos do rural español ou do galego e moi especialmente o ourensán-, pode dicirse que esta zona siga a pauta. Esta provincia, que tiña en xaneiro de 2013 un censo de 325.389 habitantes, diminuíra en igual data de 2014 ata 321.837  seguindo unha tendencia que vén xa de bastante máis atrás. Con todo, a deste concello é contraria: o padrón municipal de 2013 rexistrou 6326 residentes -que en electores, das Xerais de 2011, foron 5253-, mentres en 2010 censou 6134 veciños 

(http://www.ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=142&L=0)

Aínda que a pirámide de idades mostra un forte descenso de nacementos nos últimos 30 anos, a particular situación desta área ao leste da capital ourensá facilitou que teña unha leve contención respecto da depresión demográfica da provincia, a máis baixa de España xunto a Zamora e Lugo. A repercusión de todo iso na escola en que tivo lugar a cerimonia inaugural do curso 2014-2015 non fai dela, pois, que sexa representativa do mundo rural. O CEIP de Pereiro viría ser, máis ben, moi similar a calquera outro dun acomodado barrio urbano. Outras escolas públicas hai –entre os outros 92 municipios ourensáns-, e ben preto igualmente da cidade nalgúns casos, que non alcanzan o número de nenos indispensable para permanecer abertas, se non o teñen con dificultade.

A denominación do centro escolar. Os reis, no entanto, notarían algunha diferenza respecto ao colexio a donde levan ás súas fillas: un centro público sempre as ten. E poida que os seus asesores   os informaran sobre o titular que dá nome a este, Ben-Cho-Shey, para quen a homenaxe implícita da presenza rexia nun colexio que levase o seu nome, probablemente lle causaría algún sorriso.Ben-Beley das Cartas Marruecas, a obra póstuma de José Cadalso (en 1789). Preocupado pola modernización educativa, viaxou a distintos países de Europa para entender mellor as correntes metodológicas existentes na nosa contorna, estudou na Escola Superior de Maxisterio de Madrid e chegaría a ser inspector de ensino. Doutra banda, as súas preocupacións por un mellor coñecemento de Galicia  adscribírano ao Seminario de Estudos Galegos e acabaríano levando á Real Academia Galega. Froito de todo iso foron algúns traballos de investigación relativos ao barroco galego e, sobre todo, ás características da súa terra -xusto na área do Pereiro-, entre os que destacan algúns libros sobre contos populares, o carnaval galego ou o estudo da lingua dos afiadores (o barallete) e, sobre todo, unha extraordinaria investigación pluridisciplinar -en colaboración con outros membros do grupo Nos: Risco, López Cuevillas, Taboada Chivite- sobre Santa Marta de Moreiras: Monografía dunha parroquia ourensá (1925-1935), que aínda hoxe é modélica e serve de referencia a etnógrafos e antropólogos. Pero ademais, tamén a política  se cruzou  no seu camiño: foi presidente do Partido Galeguista, o que motivaría que, en agosto de 1936, fóra un dos primeiros mestres represaliados e sometidos a depuración. Desterrado en Estremadura, xa pasaría case todo o resto da súa vida en Madrid, onde seguiu traballando intensamente por Galicia. O seu epitafio no cemiterio ourensán de San Francisco non deixa lugar a dúbidas: “Quedan suprimidas tódalas homenaxes postmortem, porque as cousas ou se fan ao seu tempo ou non se fan”.
O humorado pseudónimo adoptouno Xosé Ramón Fernández Oxea (Ourense 1896, Madrid 1988) para escribir as súas crónicas xornalísticas desde Marrocos despois do desastre de Annual en 1921, ao estilo do
O texto lido polo rei -e máis no contexto doutros como o de Wert, a quen obrigaba tamén a cerimonia-, apenas sobresaíu do protocolario e convencional que, en situacións institucionais deste carácter, podería pronunciar. As tres ou catro ideas forza que presiden a actuación do Ministerio de Educación actual son as que atoparon voz explícita na voz de Felipe VI: a) “unha educación de calidade”, que había que “aumentar urxentemente”(Ver: http://www.teinteresa.es/espana/DEBEMOS-URGENTEMENTE-AUMENTAR-CALIDAD-EDUCACION_0_1213079663.html )

 b) que a Formación Profesional –ao parecer, laudatoriamente escolleita polos alumnos máis que nunca-, “é peza clave no imprescindible proceso de mellora e actualización da educación en España”; e c) que, dados os problemas do fracaso escolar e a empregabilidade que temos, é preciso adaptar “a oferta educativa e a demanda da economía”. Visto o debate que nestes anos pasados xerou a insistencia case exclusiva en tales núcleos operativos -ás costas e en contraposición doutras moitas de gran valor para matizar a empobrecedora simplificación de significados e visto, ademais, que a posta en marcha, por exemplo, da FP Básica é, como asegura un recente comunicado de CEAPA, un “auténtico despropósito”-, a leve insinuación do discurso a un traballo consensuado, igual que a referencia a que a da educación era “o mellor investimento”, quedou moi amortecida. Sen voces discrepantes da oficial -cando as outras voces do coro falador nesta inauguración de curso foron tan harmónicas-, a complexa e inquietante realidade educativa española do momento, e en particular a da educación pública, foi a gran ausente.

As fotografías do acto abundan na necesidade de deconstrucción que necesitan actos deste tipo, imprescindible exercicio, por outra banda, para unha vida democrática máis esixente e máis conectada aos problemas que os cidadáns padecen: o funcionamento institucional esixe formas máis depuradas. A prensa que cubriu o acto proporcionou varios grupos de fotografías moi elocuentes do momento e o seu contexto. Se se contrapoñen entre si, poderase apreciar que un amplo número de persoas –unhas duascentas- acudiron ao acto a protestar polo que entendían que era un mal comezo de curso. 

E tamén hai constancia doutra trintena retida a dous quilómetros do lugar por non madrugar suficientemente para engrosar o número de discrepantes. Nada que ver cos riseiros prácemes oficiais (https://www.facebook.com/pages/Familia-Real-Espa%C3%B1ola/123107454373173?fref=photo)

O resultado desta contraposición é similar ao que ata o pasado día sete mostraban na Fundación Mapfre as fotografías de Cartier-Bresson. A súa reportaxe sobre a coronación de Jorge VI, o 12 de maio de 1937, centrouse na expectativa da multitude apiñada nas rúas de Londres e non no fasto brillante da cerimonia casual: esa foi a noticia que o afamado ollo do fotógrafo francés quixo fixar na súa cámara, sen que quedase constancia explícita da coxuntural ritualidad circundanteA imaxe resultante das ambiguas físgoas icónicas e xestuais do pasado día dezaseis en Ourense é suficientemente inconexa e ata contraditoria como para ser contemplada con satisfacción. Talvez os únicos que poderían tomala como tal serían Wert e Gomendio, ampliamente riseiros no acto, ao ver -suponse- que os seus esforzos por sostenella “e non enmendalla” chegaran á culminación. Pode, tamén, que para algúns nenos e os seus pais asistentes ao insólito acto na chaira de Pereiro de Aguiar, lle quede como “bonito recordo” de futuro. Pero para moitos outros cidadáns, cando o curso que se estaba inaugurando vén cheo de continuidade de recortes –non só en recursos, senón tamén en diálogo por unha educación de todos e para todos-, este só sería un momento máis nun camiño provisionalmente esquivo para o que -como faría Fernández Oxea-, terán que armarse de ironía esperanzada. Leonard Cohen –premio Príncipe de Asturias das Letras en 2011- xa cantaba para eles en 1992 que “todo ten unha greta e así entra a luz” (Anthem en: The Future).

Temas: gretas, inauguración, oficial, curso, 2014-15, O Pereiro de Aguiar,

Os reis no Pereiro: unha foto para o recordo

Velaí os tedes. Todos contentos para a foto. Non falta ningún dos valedores da calidade do ensino: os reis, o ministro Wert, o presidente Feijoo,  o delegado do Goberno, o conselleiro, Gomendio, o presidente da Deputación: Baltar fillo, e ata Eliseo, o alcalde do Pereiro. Os profesores pasan case desapercibidos, Antón, o director, mira para outro lado e, os nenos, ao seu, neste día de festa.

A poucos quilómetros de alí, un grupo de manifestantes das plataformas de profesores e pais pola escola pública, seguían retidos á beira da estrada nun lugar pouco visible...

¿Profesores ou pastores de cabras?

Fernanda Tabarés

14 de setembro de 2014  05:00 La Voz de Galicia

 

Chámase María. É profesora de secundaria. Aprobou a oposición hai seis anos pero nese tempo non conseguiu un destino definitivo así que cada principio de curso é un traxín. Foi substituta, interina, substituta e funcionaria. Nos catorce anos que exerceu como docente deu clases nas Neves, O Pino, Vilalba, Capela, Bande, Verín, Ourense, Rianxo, Xinzo, Vigo, Redondela, Santiago e Teo. Non ten fillos, así que a súa transhumancia non inclúe os danos colaterais que toleran outros colegas. Unha compañeira cría a un rapaz que acompaña á súa nai nesa vida ambulante e provisional que cada curso o incrusta nun universo descoñecido que o está volvendo tarumba. María librouse dese inferno, pero non da incerteza porque ata o martes a mantiveron en expectativa de destino. Desde ese día xa sabe onde traballará este curso: a 180 quilómetros da súa casa. O luns verá aos seus novos alumnos. Tivo cinco días para decidir onde e como vai vivir. Hai uns anos asignáronlle un centro en Lugo. É profesora de plástica e aquela vez na repartición de materias tocoulle unha cortesía: química en bacharelato. Na facultade de Belas Artes de San Fernando onde estudou a clase máis avanzada de química foi aquela en a que lle explicaron como ligar a pintura ao ovo. Renunciou á praza; se o sistema non tiña vergoña nin respecto polos estudantes, ela si. A súa decisión púidoa deixar sen traballo. O mércores, o director do seu novo instituto comunicoulle que ademais de plástica terá que impartir matemáticas. Cando os políticos din que a educación é o futuro éntranlle ganas de chorar ou de emigrar. Por certo, isto non é unha fábula. María existe.