A opinión dos docentes...non conta?

28 feb 2017

A España baleirada medra retallada e expulsa xente: non é "unha gran nación"


Este sintagma apenas se acomoda á perspectiva do 20% de españois. Moitos, privilexiados nos orzamentos, son máis se se lles recortan dereitos e liberdades ao resto.

“España es una gran nación”, adoita dicir Rajoy cando lle preguntan sobre cuestións que lle afectan, sobre as que non ten a menor intención de aclarar a súa postura. Nun mitin sevillano en maio de 2015 engadiu: “y los españoles muy españoles y mucho españoles”. Volveu a repetir este mantra na sesión de control sobre asuntos de corrupción opasado día 22.

Un tópico ideoloxizado

Desde Xeografía, os analistas da “España baleira” terían moito que matizar sobre tan xenérica tese. Desde a Historia, é difícil de asumir sen engadir longos considerandos a unha afirmación que rezuma connotacións de cando o de “Una, Grande y Libre”. El Libro de España de obrigada lectura na nosa infancia escolar tratou de inculcárnola seguindo a dinámica de José María Pemán na súa Historia de España contada con sencillez (1939). Deu para comer a acreditados cómplices daqueles vitoriosos anos, como Demetrio Ramos, coa súa Historia del Imperio. Adaptada al cuestionario para sexto curso de bachillerato (Burgos, Aldecoa, 1942). E nutriu os exames de moitísimos estudantes ata non fai moito, pois docentes houbo que, a pesar de investigadores como J. H. Elliot (La España Imperial (1469-1716), 1970), seguiron esixindo o que contara a Enciclopedia Álvarez nos seus diversos graos. De 1952 a 1966, máis de 20 millóns de exemplares deste libro, sen contar as edicións facsímiles de finais dos noventa, contribuíron a que aquela “España eterna” -nacionalcatólica e antidemocrática- asentásese ben despois da inmediata postguerra. Tanto, que non é infrecuente atopala fronte a toda evidencia que a poña en dúbida.

No debate político, o de España como “gran nación” non alcanza a categoría de tópico, aínda que a Rajoy lle sirva para saírse pola tanxente e minimizar danos. Pertence a esa estratexia da “arte de ter sempre razón” e, ás veces, é rendible. Expresa esa “cultura da satisfacción”, de que falaba Galbraith, pero non imposibilita que lle devolvan a pelota: se fose grande o sería -pese ao PP-. E se é seguro que, a base de botar balóns fóra, se desvirtúa o xogo parlamentario, o sistema faise insustentable e medra a desafección e o descontento. É posible, de todos os xeitos, que sexa iso o que se busca, porque hai unha España silenciada, froito do baleirado de sentido que puidese atesourar o sintagma “gran nación”. É a España que expulsa a mocidade ao exterior, a que acrecenta como litixio a súa diversidade autonómica e a que, a diario, mostra feridas relevantes en que a plenitude democrática está a ser desinflada.

Ao ritmo que vai esta desertización interna, pronto a perda de atractivo fará que resulte unha España irrecoñecible. É un proceso de longa xenealoxía, en que as desistencias actuais súmanse a tradicións de trazos estruturais. É sintomática neste sentido a situación das mulleres, máis dura se cabe en moitas zonas rurais da “España baleira” como estudou Mª Ángeles Martínez. Esa inclemencia foi lembrada o pasado día 23 ao presentarse un libro colectivo coordinado por Julia Varela, Memorias para hacer camino (Morata, 2016). Os relatos de vida de once mulleres representativas da xeración do 68 mostraban os seus extraordinarios esforzos para sacar adiante as súas vidas e as dos seus fillos e fillas. E aquelas dificultades seguen lastrando o diferentes que seguen sendo as vidas das españolas de hoxe respecto das dos homes en canto a salarios, expectativas laborais e profesionais, naturalización de roles femininos e, sobre todo, en canto a violencia de xénero, unha secuela que, no que vai de ano causou 14 mortes.

O da igualdade é o portelo principal por onde se segue baleirando España por dentro. O próximo día oito de marzo, Día Internacional da Muller, volve lembrarse que máis da metade da cidadanía é obxecto específico de discriminación e violencia. Pero o incumprimento dos dereitos e liberdades das mulleres tamén exemplifica violéntase a equidade de todos noutros ámbitos. Respecto de corrupción, por exemplo, a nosa posición, no posto nº 19 de países da UE, é vergoñosa para merecer o cualificativo de “gran nación”. E en canto a igualdade e exclusión, Bruxelas acaba de alertarnos da alza de serios incumprimentos: o 13.1% dos nosos traballadores están en risco de pobreza e os nenos (de 0 a 17 anos) en risco de exclusión andan no 34,4%; a pobreza severa afecta ao 6% da poboación total (o risco de pobreza afecta xa ao 28,6%) e o coeficiente GINI é do 52,9%. É dicir, que a desigualdade entre o 20% máis rico e o 20% máis pobre, é un dos máis altos da UE. Advírtese de maneira significativa no acceso á Sanidade ou á Educación, entre outros moitos servizos, ou en que a nosa taxa de temporalidade no emprego é case a máis alta de Europa: só é peor en Grecia. Todo o cal non parece propio de “unha gran nación” respectuosa cos dereitos e liberdades de todos os seus cidadáns.

Poder de clase

Concordan con ese panorama as reaccións que os múltiples asuntos baixo competencia xudicial ou fiscal suscitaron nos últimos días. Banal e moi pouco pedagóxico foi para a gran maioría que, ante as sentenzas do caso Nóos, se dixese que “o Estado funciona”. Non faltou tempo para que moitos se preguntasen “como funciona” e que rendese a idea de que non todo o mundo é igual ante a lei pola disxuntiva aplicación do mesmo Código penal a poderosos ou a pobres, humildes e miserables. Neste ámbito -que non exclúe moitos outros-, o mal sabor que deixaron o caso das tarxetas black, o caso do 3% ou os oportunistas cambios de fiscais non difire moito.

Indignación social acumula esta “cultura feliz” do bonus sobre bonus. Porque se a delincuencia sae barata segundo quen se sexa, ou se o nacemento e razóns de distinción terxiversan o seu tratamento fiscal e xudicial, se exemplifica que non somos iguais ante a lei aínda que esta o aparente. Máis que “gran nación” isto parece un casarío duns poucos con privilexios e trato moi inferior aos demais. Unha parábola para ensinarnos canto avanzamos desde o Antigo Réxime estamental en que, polo menos, os dous estamentos privilexiados non facían ostentación hipócrita: todos sabían que tiñan as súas leis e tribunais particulares. Cando Rajoy empezou a súa traxectoria política falaba de “a envexa igualitaria” para zafarse vilegamente destes distingos. Agora está co de “gran nación”, un constructo onde dubidosamente caben os pobres, pois “os pobres sacan peores notas”. Despois de tanto tempo en coche oficial non entenderá que o capital cultural herdado é o que mellor discrimina os resultados de “literacia” en PISA: por iso empeñouse en lexislar a discriminatoria LOMCE. Menos admitirá que son os recursos económicos os que determinan -máis que o esforzo e o saber individual- o acceso ás universidades prestixiosas: por iso está en que o acceso ás públicas sexa cada vez máis difícil para todos. Hai máis de 40 anos, os teóricos da “”reprodución social”, Bowles e Gintis, entre outros (1976), explicárono ben. A pesar diso, aí está a LOMCE de Rajoy e a súa cohorte de decretos retalladores dunha educación digna para todos coma se nada.

Un recente artigo de Vicenç Navarro mostra o determinante que é leste “poder de clase” -como o que exerce Rajoy- no subdesenvolvemento social de España. Segundo o catedrático da Pompeu Fabra, “o gasto público social -tanto na súa totalidade, como por cada capítulo- está por detrás da media doutros países, e moi por detrás do que debería ser polo nivel de riqueza que ten España”. A razón principal diso estaría en que a maioría da poboación non é de clase media: menos dun 1% controla as grandes empresas; séguelles unha pequena burguesía: propietarios e xestores de empresas de tamaño menor e unha clase media de rendas altas, composta por profesionais de educación superior e sectores mediáticos. Ambos se encargan da reprodución do sistema de poder e de publicitar a súa escala de valores. En total, este conxunto das rendas superiores representa, segundo o cálculo de Navarro, ao redor dun 20% da poboación. Por baixo, estarían as clases medias de renda media e baixa, cunhas condicións de traballo en proceso de deterioración e “proletarización”; e máis abaixo, a clase traballadora propiamente tal na súa variada diversidade, incluída a dos falsos autónomos. En total, roldan o 80% da poboación.

Non todos reman no mesmo barco de “a gran nación”: os intereses son contrapostos e pouco ten que ver o que interesa ao grupo dominante co que convén ao 80% restante. Con todo, aqueles tratan de convencer a estes de que se lles vai ben a eles iralle ben a todos, cuestión que se dilucida mellor se se examinan os orzamentos do Estado. A disparidade orixinaria marcaría a diminución do Estado de Benestar en asuntos tan significativos como Sanidade ou Educación. Os posicionamentos atopados entre sanidade pública e sanidade privada ou entre educación pública e educación privada seguen crecendo a pesar de que esta división sexa “enormemente ineficiente e ineficaz”. Mellor sería un sistema público que ofrecese unha boa asistencia personalizada, pero requiriríase un gasto público maior, o que non convén aos intereses privatizadores nin ao poder que confire o pertencer ou crer que se pertence á clase superior. En Educación, ese “poder de clase” segue polarizando o sistema educativo por clase social: “descohesiona o país e crea cidadáns de 1ª e de 2ª desde a infancia”. Segundo Navarro, ao final resulta que “as persoas educadas na privada están sobrerrepresentadas -en porcentaxes superiores ao 20%- nos círculos de poder”. Aínda que os resultados sexan negativos mesmo desde a perspectiva da máis estrita eficiencia, a ninguén parece importarlle; o grupo dominante ten poder para levar a atención cara a outra parte. E así, mentres os datos da CEOE apuntan a que a privatización sanitaria segue crecendo, cae un teito da Paz encima dos pacientes. Un contexto en que inscribir, con Víctor d e la Serna, que os dous partidos alternantes desde a Transición mutaron “en organizacións de funcionarios dedicadas a súa autopreservación e mantemento, e non ao servizo público”.

O sistema social foi danado, e unha parte sensible de España facilmente baleirada dos dereitos e lealdade mutuos que deben rexer en toda “gran nación”. O mal exemplo rendeu dentro do propio sistema educativo e tende a crecer. Vallan dous casos últimos. Ao abrir a web da URJC, o primeiro que salta á vista é que está “na listaxe das 10 mellores universidades españolas”; pero se compadece mal cunha xestión e traxectoria clientelar que, segundo destacaron os medios neste mes de febreiro, socava a moral dos que alí asisten e tamén o sistema científico que propugna. Que dicir, por outra banda, do axuizamento aos cinco profesores do IES Buero Vallejo de Guadalaxara porque protestaran ante uns desmedidos recortes? Parece que houbese xente á que a dignidade da Escola pública lle ofende, pero os cincodo Buero merecen outro respecto por parte das autoridades que din querer “mellorar” o sistema educativo. O obediente silencio destes profesionais do Buero, melloraría o ránking de España como “gran nación”?

Gran nación e Pacto educativo

O modelo da España que mellor cumpre ao ser de “gran nación” que propugnan Rajoy e os seus quedou reflectido con motivo da comparecencia de Agustín Moreno na Subcomisión do Congreso de Deputados para o Pacto Social e Político da Educación o pasado día 21. A exposición coidada, precisa e optimista deste profesor, que representaba a Mareaverde, evidenciou os planos da deterioración última a que foi sometida a educación escolar, especialmente a pública, e cales, por tanto, debían ser os elementos primeiros a restituír para que todos os cidadáns se poidan sentir parte dunha sociedade ben trabada. En boa lóxica, por tanto, todos os ingredientes e dispositivos utilizados para construír un sistema segregador deberían ser eliminados e, no seu lugar, potenciar cantos faculten a equidade e cohesión social. Ese obxectivo debería guiar aos representantes parlamentarios que queiran “facer historia”, acompañados -recomendou- polos colectivos sociais que pugnan por sacar partido á escolarización no día a día. Seis puntos concretos sinalou Agustín como imprescindibles no empeño: Financiamento adecuado (7% PIB); Profesorado comprometido e recoñecido (non peóns da administración, senón bos profesionais); Currículo sen idearios particulares (laico e sen dogmas, pluricultural e integral, sen os Acordos co Vaticano); Educación inclusiva; Universalizar o dereito á educación de 0 a 6 anos; e partir da Educación como dereito do neno, cunha rede única de centros de titularidade e xestión públicas.

As primeiras reaccións a esta proposta puideron verse entre os parlamentarios presentes. Soamente un aceptouna ben e outro case; catro houbo que navegaron entre tópicos e doutrina prefixada. As disparidadades quedaron claras: o que a un interveniente lle pareceulle unha achega “valente” suscitou, entre formalidades de boa educación, que outro advertise algún aspecto “sectario” e, por tanto, que o que correspondía a este “diálogo” era oír sen obrigarse a case nada máis. Quen repase amodo canto alí se dixo ou se suxeriu, poderá calibrar o xogo de forzas existente nesta Subcomisión. Non se chega ao empate que posibilitaría unha construción dunha “gran nación” educativa para todos: os parlamentarios alí reunidos non reinterpretarán á luz do presente o escrito no art. 27 hai 39 anos.

En apoio desta perspectiva de sostenella e non enmendalla, merece atención outra reacción importante. Aparentou non selo, porque non estaba no Congreso, a do portavoz da Conferencia Episcopal. Aínda non compareceron nin a Concapa, nin “Colegios Católicos” nin algún representante explícito da Comisión Episcopal de Ensino, pero a CEE xa pechou o oído a dúas das propostas principais de Mareaverde: a clase de Relixión e os concertos educativos (dentro do financiamento da Igrexa). É máis, eses asuntos principais seguramente quedarán fóra deste pacto tan proclamado como desexable. Para os bispos, estas cuestións pertencen ao “ben da educación no noso país”. Funcionarios hermeneutas das esencias, queren diálogo e din ir a el con espírito construtivo, pero sen apearse de que a “educación integral na liberdade leva consigo a achega do feito relixioso”, concretamente desde o ángulo católico. Entenden que hai cousas que “mellorar” “a súa listaxe de peticións e recursos é moi longa, -dada a súa eterna accidentalidade de paso por este mundo-, pero o pacto educativo en que pensan ha de responder “a unha tradición cultural gloriosa do noso pobo”.

Despois de tantos séculos controlando conciencias, o balance cualitativo da súa contribución a esa “gloriosa tradición cultural” non debería fiarse a tanta autocompracencia. Para cuantos teñen memoria ou se documentaron, esa “tradición” mostra abundantes flancos de indubitable colaboración entusiasta á desconfiada incomprensión de toda emancipación liberadora en este “val de bágoas”, sen que haxa constancia da súa eficiencia salvífica. Pero se se tira dese “glorioso” fío cultural amentado polo monseñor, entenderase mellor -sen recorrer a outros factores sociolóxicos, políticos e económicos de signo crítico- a que se refire Rajoy cando salienta que “España é unha gran nación”. Tamén axuda a descifrar que suxire este refrán a quen lle votara e esperen un Pacto educativo en que as virtudes da LOMCE permanezan intactas. Se excluíse que o 80% do persoal tivese que asentir a como ve os dereitos e liberdades cívicos en Educación o 20% do nivel de rendas máis alto, haberían de esquecer a súa fraterna colaboración nesta peculiar “mellora educativa”. Claro que todo é provisional, pois a Historia continúa e o paranoico Trump está aí para que, xunto aos seus pailáns fanáticos, non nos fagamos ilusións coa nosa real dimensión.


TEMAS: Dereitos e Liberdades cívicos. Artigo 27. Pacto educativo. LOMCE. Conferencia Episcopal. Ensino público. Ensino concertado. Cohesión social. Poder de clase. Violencia de xénero. Subdesenvolvemento social.

Manuel Menor Currás
Madrid, 25.02.2017

20 feb 2017

A Xeografía da España baleira non é só algo físico. Esténdese cada vez máis ao territorio social e educativo, expresión directa da súa ausencia da política


Para a España embiguista do “todo vai ben”, e para os beneficiarios de mil corrupcións e privilexios, a España deserta e a recortada non existen, aínda que ambas sigan crecendo día a día.

Tampouco existen para a España esencialista nin apocalíptica, xeitos de mirar que aínda alimentan fórmulas de vida e captación de contribuíntes a causas que no pasado produciron máis sufrimento opresivo que liberación humanizadora. Existen, pese a iso, as Españas baleiras e baleiradas, algo físico e mensurable que os xeógrafos e demógrafos, sobre todo, veñen sinalando e cartografando desde hai bastantes anos, mentres culmina a etapa de avellentamento da pirámide de idades española.

O esquío inexistente

Para empezar, non é verdade que a España romana da que nos deron noticia Estrabón ou Plinio o Vello estivese tan arborada que un esquío puidese atravesala sen pisar terra. Máis ben dixeron o contrario: que os montes das Hispanias eran “áridos e estériles” (PLINIO, Naturalis Historia, XXXIII, 67).

Os datos do Inventario Forestal Nacional (2007) indican que o desenvolvemento arbóreo está crecendo abundante. Os nados en zonas rurales nos últimos oitenta anos poden testificar como en comarcas moi amplas da Península a masa forestal invadiu terras de cultivo e como as aldeas se despoboaban. Un cambio demográfico moi potente está en marcha e un desdobramento crecente do territorio en dúas grandes áreas: a España poboada e a España baleira. Con leves variacións, ambas han ter un crecemento continuado desde que Pascual Madoz deixara no seu Dicionario (1850) un cómputo estatístico minucioso municipio a municipio. O censo de 1857 sumou 15.464.340 residentes; e en 2016, andabamos polos 46.438.422, pero ese crecemento foi estancamento para a España baleira que, a partir dos anos cincuenta do século XX, encamíñase decididamente cara ao silencio. Agora máis aprésa ata, malia que os saldos vexetativo e migratorio globais son decrecentes desde 2012.

O conto do esquío desménteo Sergio del Molino La España vacía (Turner, abril de 2016), un libro de recomendable lectura que percorre un país “que nunca foi”. Pon en evidencia o disloque da nosa Historia contemporánea na que millóns de españois pasaron a vivir, desde unha España rural, noutra moito máis urbanizada e non menos carencial para cantos tiveron que pasar por suburbios improvisados, pero que trouxo un gran deserto ocupacional no núcleo central da Península. O baleiro a que se refire abarcaría 14 provincias do interior -ampliables a Ourense e Lugo, o interior asturiano, cántabro, valenciano, murciano e andaluz, que non toca directamente-, froito en boa medida do “gran trauma” que se lles ocasionou entre os anos 50-70 e que a última crise asentou: xa é moi fantasioso que esa España interior poida recobrar o vigor que, da súa infancia, moitos recorden desde unha sala de estar urbana. Este ensaio literario fala da “fobia” constante entre a cidade e o rural e de como houbo escritores atentos, con sensibilidades dispares, á crecente despoblación dunha España interior cada vez máis baleira. Interésase por como o imaxinario desta segue tecendo moitos soños e fíos narrativos nostálxicos mentres o rápido crecemento paralelo da España chea -especialmente en catro ou cinco cidades- vai en sentido contrario. A intención do autor é que nada debería impedir, con todo, tomar conciencia dunha das desigualdades máis fortes que rexen no noso país. Só engadir que simboliza e sustenta outras desigualdades.

A Laponia do Sur

Fai moi pouco, en xaneiro deste ano, Pepitas de Calabaza publicou un libro máis xornalístico sobre a mesma cuestión: Los últimos: Voces de la Laponia española, de Paco Cerdá. A área que pretende describir desde as diversas facetas que incumben á despoboación é máis restrinxida pero, nalgúns aspectos, máis intensa que na xeografía literaria de antítese de que se ocupa Sergio del Campo. Esta Laponia española, cuxas estatísticas de densidade de poboación e territorio favorecen tal denominación, cinguiríase á área dos Montes Universais que, segundo o prehistoriador Francisco Burillo, podería denominarse “Serranía Celtibérica”. Independentemente do proxecto deste investigador, é unha ampla paisaxe xeográfica de 65.000 kms2 estendido por 10 provincias, onde 4.933 pobos só teñen o 3% da poboación española. Cerdá dedica dez días a dez puntos ben seleccionados desas provincias en fase de despoboación crecente. A área, con menos de 8 habitantes/km2, constitúe un lugar baleiro onde subsisten como testemuñas dunha cultura en extinción os últimos poboadores e resistentes, descolgados dunha España que prosegue o seu proceso de concentración urbana allea a unha orixe rural relativamente recente. As voces deses protagonistas son o que trata de poñer de relevo esta reportaxe.

Ambos libros, complementarios no tratamento dun problema acelerado nos últimos setenta anos, teñen especial atractivo cando España iniciou un crecemento vexetativo negativo. No entanto, nin son estritamente novidosos nalgúns aspectos, nin é exclusivo do tratamento literario o seu asunto central. De época romana vén o recoñecemento do contraste entre campo e cidade: Frei Luís de León exemplificó esa querencia. De tempos máis próximos, recordan moito o que Miguel Delibes novelou en Los santos inocentes (1981) e, antes, en El disputado voto del Señor Cayo (1978). Aí aparecían fendas profundas entre o mundo urbano desenvolvista e o residual que quedaba en Estremadura ou no val de Rudrón, nas estribacións do Cordal Cantábrico, moi preto de Sedano, pobo que sentiu como propio. Algo máis tarde, en 1988, La lluvia amarilla choiva , de Julio Llamazares, poetizou as supostas vivencias do último habitante de Ainielle, no Pirineo aragonés, en torno á soidade ruinosa dunha vida abandoada por todos; e conmoveu a moitos urbanitas con reminiscencias da vida rural. No medio de ambos autores, é moi mencionable Avelino Hernández, que publicou en 1982 Donde la vieja Castilla se acaba: Soria. Reeditado en 2015 cun prólogo de Julio Llamazares, quen se confesa deudor do embrión da súa novela citada, é unha magnífica guía para percorrer amodo esa zona central da España baleira que é Soria; polo ben escrito que está e polas noticias tan lúcidas que dá de cada punto. Advírtese que Avelino andouno con sapiente mestura de historia, etnografía, xeografía e bonhomía, antes de contalo con emoción desenfadada; permite intuír aínda o atractivo rescoldo doutra cultura máis sosegada que a que a uniformadora urbanización actual depara.

Escolas baleiras

Estes libros tocaron historias sentidas por moitos posibles lectores a través de tradicións familiares. Lectores han ter, ademais, aos que aínda lles tocou vivir en carne propia varias destas transicións cara á España baleira ou Laponia do Sur. Neles tamén transcorren algunhas peripecias da pedagoxía e a educación españolas. É de recordar, por exemplo, o capítulo quinto de Sergio del Camino sobre o traballo dos institucionistas -as súas bibliotecas populares, as súas Misións Pedagóxicas-; non esaxera o entusiasmo e atense ao limitado tempo en que puideron actuar cando “a cifra que adoita darse de entre o 45% e o 50% de taxa de analfabetismo na España rural hai que poñela en corentena porque é unha especulación”. O autor, xuizosamente, non se recrea no queixume nostálxico nin fai turismo histórico: pon pronto ao lector ante as limitacións actuais que teñen os continuadores daqueles intentos primordiais, os mestres e profesores, ao tratar de levar “a idea redentora e misionera” da educación aos pobos aínda que non se sintan comprometidos coas súas carencias.

Máis preciso e gráfico, Paco Cerdá fala da decadencia da escola como símbolo vertebrador primordial dos territorios do Estado: varias veces vehicula a vida renqueante destes pobos baleiros ou en transo de estalo. Falando de El Collado, unha aldeíña de 4 veciños na Rioxa, nun municipio cunha densidad de 0,5 habitantes/km2, un dos supervivientes di: “se houbese media ducia de matrimonios e seis ou sete pícaros, obrigatoriamente tería que haber escola. E entón habería vida”. Moi similar é a situación nunha pedanía de Molina de Aragón, onde meniños de varios pobos fan a diario 24 kms. de ida e outros tantos de volta para asistir á escola primaria. En varios deles só hai un neno indo ás 8:25 da mañá e volvendo ás 15:50 hs., cando en 1845 tiñan escola e hoxe non. Nunha sala do concello dun deses pobos, Selas, había biblioteca e xogos para cativos, pero pechárona, porque, segundo din oficialmente, “para un só neno carrexa moito gasto no inverno polo consumo de luz e calefacción”. E en Sesga, pobo do Recuncho de Ademuz (Valencia), Cerdá aínda mostra o que queda da antiga escola pechada en 1965: “os vellos pupitres de madeira, o crucifixo, unha virxe enmarcada na parede, o retrato de Franco, a estufa central que parte en dúas a aula, unha pizarra negra, mapas de época e un ábaco para aprender a contar”. Este pobo tiña 271 habitantes a mediados do século XIX.

Apocalipse ou esperpento?

Hai sitios onde a despoboación aguda xa pasou e outros onde prosegue intensamente. Sitios onde esporadicamente regresan algúns con máis voluntariedade que posibilidades realistas de competitividade coa outra España; persoas con diferente grado de utopismo bucólico que se suman aos resistentes a irse deses territorios do silencio. Pero en ningún caso desaparece o conflito da desigualdade de trato da Administración cara a estes cidadáns que, por razóns diversas, adoptan ou perviven nesa soidade. De ningún modo son reaccionarios nin apocalípticos. Ás veces, óeselles clamar polos seus dereitos e os dun territorio aproveitado a miúdo para especulación, vertedoiro e similares. Son resistentes esquecidos, pero non escépticos ou pesimistas expectantes dun desastre final que estean anceiando.

Teñen, ademais, moitas afinidades en canto á atención administrativa existente nesa España baleira e a da outra España que, no medio do ruído urbano, recibe un trato similar, desigual e desabrido en canto ao cumprimento de dereitos como a Educación ou a Sanidade. Continuidade da mesma desatención é, desde logo, que, cando de determinadas urxencias do Estado se trata ou de satisfacción dos dereitos sociais de todos, os sufridores primeiros de recortes sempre son semellantes, con trato moi desigual respecto de algúns outros cidadáns. O que, nunha etapa de postverdad charlatana e arbitraria en que prima “a productividade” inmediata como norma, leva a pensar que o cumprimento do suposto pacto social fundante é posto en dúbida con gran frecuencia, porque ao urxente xúntanselle as desidias do pasado, que non pasan e seguen pesando. Cun resultado máis desolador para os máis débiles, para quen non se trata dunha entelequia literaria, senón que se senten ninguén no medio dunha multitude ensimesmada e indiferente.

Cando sabemos que a educación é un motor de ascensión social importante, dá que pensar noticias como as que conclúen este comentario. Aí está o xuízo aos cinco do Buero, en Guadalajara, coma se a alguén lle enfadasen as protestas a favor dunha educación pública decente. As denuncias do falseado bilingüismo desenvolvido en Madrid, mostrando como se quixo malvestir unha educación pública de calidade para segregar mellor. E, sobre todo, o último Informe de Save the Children para denunciar o enorme baleiro de asistencia que temos cara á infancia desherdada dun de cada tres nenos españois. Eses cativos non existen, e tampouco as 90 persoas que, segundo o Observatorio da Dependencia, morren cada día por ausencia de prestacións: pertencen á España baleirada. E mentres, a EPA do último trimestre de 2016mostra que o paro dos menores de 25 anos é máis do dobre da media europea e alcanza ao 42,9% (unha décima menos en homes e 43,1% en mulleres), o que, sen contar o efémero e débil de tempos e salarios, podería incitar a repetir un titular de fai un ano: “España non é país para mozos”. É dicir, que a xeración que vén detrás non parece que veña ao lugar adecuado para vivir. Ese é o motivo de que, o día 19, a dignidade de vida volva ser obxecto das manifestacións convocadas polos sindicatos.


Esta variada e ampliable información mostra que a España baleira é bastante máis extensa que o que anos de abandono continuado deixaron como zarrapastroso buraco crecente da xeografía humana deste país. Para a España oficial do embiguista “todo vai ben”, e para os beneficiarios de mil trampas corruptas, nin esa España deserta nin a recortada existen. O máis inquietante -e esperpéntico- é que se seguen agrandando mentres Rajoy se brinda a ser interlocutor deTrump en Europa e Latinoamérica.

TEMAS: Baleiro demográfico. España baleira. A Laponia española. Recortes sociais. Escolas baleiras. Educación pública. Paco Cerdá. Sergio do Molino. Avelino Hernández. Xullo Llamazares. Miguel Delibes.

Manuel Menor Currás
Madrid, 17.02.2017

12 feb 2017

A Plataforma Galega en Defensa do Ensino Público convoca outro paro contra a LOMCE


Remar xuntos en Educación non é doado e a voluntariedade non abonda


Requírese constancia e intelixencia, se non se quere desmoralizar a cantos decidan reorientar o sentido do seu traballo educativo cara a proxectos que implican algún tipo de compromiso.

Un dos mellores procesos que trouxo a crise e, logo, a indignación do 15-M, foi o da cantidade de persoas que, en distintos colectivos, mareas e fórmulas asociativas decidiron organizarse para protestar, reivindicar e canalizar cara ás instancias políticas o seu descontento. De entón acá asistimos a unha ampla secuencia de manifestacións demostrativas de diverso signo, entre as que cabe engadir mesmo as que nos está proporcionando estes días Podemos e Vistalegre 2. Non é de pouca entidade o que aí se está xogando este fin de semana de febreiro, nin debería tomarse como alleo ás reaccións que, sobre todo á propósito da LOMCE, viñéronse sucedendo, con personalismos e entusiasmos diverxentes.

Mobilizados

No sector da Educación, foron moitas as veces en que nestes oito anos últimos houbo convocatorias e mobilizacións. A demostración de que nas comunidades de pais, estudantes e profesorado sentiron motivos para facelas é a amplitude de iniciativas para mantelas vivas: a axenda dos máis preocupados non dá abasto, a día de hoxe, para estar en todo. Un balance do ocorrido e da variada intensidade de acontecementos producidos permitiría coñecer ata que punto as mensaxes reivindicativas poidan acadar aos que deciden as políticas educativas, e valorar a incidencia de tales actividades nos leves cambios habidos desde o 26-X. Seguramente permitiría estimar, ao mesmo tempo, os apoios dos sindicatos vinculados aos intereses do ensino público e, tamén, os que brinden cidadáns e profesores con acreditado compromiso nestes asuntos desde antes da Constitución do 78. Moitas das reivindicacións actuais non son unha estrita novidade, senón máis ben continuidade doutras anteriores

Dispoñer dun mapa preciso desta morfoloxía específica do descontento axudaría moito a entender a entidade dos movementos que, no plano estritamente político, viñéronse producindo sen que cesen aínda, non só nos partidos de dereita, senón tamén nos que supostamente son os seus adversarios na conquista do centro ou da esquerda parlamentaria. Non é esta a pretensión deste comentario, senón tan só observar carencias a emendar no logro dunha sensibilidade máis atractiva nas políticas educativas. Partamos de que cantos se ocupan e preocupan delas en España -sexa cal for a súa filiación ou devoción política-, máis que un dereito a desenvolver no seu potencial democrático, o que máis lles importa é “a educación” como idea. Todos coinciden por iso na queixa, ben é verdade que por motivos contrapostos. Confírmao a cantidade de libros e artigos que, en plan xeremíaco compulsivo, viron a luz desde os anos 70, e con especial ardor logo dos 90. Este xénero literario, frecuentado a miúdo por profesores e mestres, reflicte unha guerra máis que simbólica en que o mítico acompaña a todas as controvertidas decisións que neste campo foron. O acrónimo da LOMCE testifica a última das alternancias gobernamentais desde a Transición -o de antes fora monólogo pechado-, salvadoras as unhas das outras a conta de “mellorar” a educación contra os seus adversarios.

Salvados

Tamaña queixa salvadora non foi igual para a economía subxacente, verdadeira clave das políticas educativas e sociais, un ámbito en que as discrepancias foron sonoramente uniformes en case todo o importante. No entanto, a preocupación salvífica, redentora de todo mal, é observable tamén en cantos se senten unidos na reivindicacións últimas dunha educación máis digna para todos. Non é algo novo, xa que logo, o que está sucedendo na nova xeración de protestas, senón continuación dunha tradición que ten entre os seus antecedentes máis próximos o acontecido desde os primeiros anos setenta cos movementos de renovación pedagóxica e os movementos sindicais, para recuperar desde a clandestinidade o valor que a escola pública tivera na IIª República.

O vigor da reanimación última das tradicións emancipatorias de e desde a escola procede da desconsideración e recortes sistemáticos destes últimos anos; a primeira infraestructura puxérona, con todo, institucións e avisos dos que pelexaran desde moito antes por razóns similares. E tamén sucedeu que a deixación que reflicten os Orzamentos do Estado -e a distribución desigual dos mesmos entre o sector público e privado- reavivou a memoria colectiva do desprezo secular cara á democratización do coñecemento. Esa memoria de pugna por uns dereitos básicos reavivou as pasaxes históricas de manifesto aprecio á escola de todos por parte do Estado, e puxo como referente para hoxe situacións, personalidades e institucións que trataron de plasmar proxectos democráticos nos anos duros do pasado. Cabe entender, pois, que é o mesmo afán de transformación social desde a Educación o que deu sentido a aquel tempo e o que move a cantos entenden que, desde ela, se pode e debe “remar” hoxe cara a un mundo máis xusto.

A ruta

Non todo é, de todos os xeitos, mitificación. Nos renovados proxectos ha de recoñecerse que a mestura de traxectorias persoais con historias vividas por outros nun pasado máis ou menos afastado, xera non poucos riscos para as decisións a tomar no presente, incluídas as de carácter reivindicativo. Hai, de feito, múltiples “culturas escolares”, a cotío irreconciliables dentro dun mesmo centro educativo. Hai, ata, moitos xeitos de falar de educación para negar os seus problemas a base de mostrar as súas melloras. Por haber, hai ata vixilancia panóptica constante, cada vez máis refinada, sobre o quefacer escolar. Para construír a contrafío do que hai unha escola máis democrática, un coñecemento máis rigoroso da Historia contemporánea que o descrito por Fernando Hernández respecto dos estudantes da súa Facultade de Pedagoxía, non confundiría o vivido nun curto espazo de tempo e lugar coa Historia explicativa de canto sucede. Nin induciría a utilizar de continuo tópicos imprecisos e acríticos que favorecen unha falsa nostalxia, pero non o coñecemento. Calquera “diálogo” que a partir diso xurdise, gañaría moito se acreditase coñecemento do papel real que cumpre a propia estrutura do sistema educativo na pervivencia das desigualdades. Se estes condicionantes variasen pronto, poderían homologarse fiablemente as diversas expectativas dos demandantes de políticas educativas máis democráticas, ademais de que gañaría a lóxica expositiva das súas razóns. Parece que vai para longo. Aínda que poida resultar estraño, aínda existen cidadáns/as -profesores/as incluídos- para os que o educativo é unha cousa e o político outra moi distinta, sen nada que ver.

Ser apolítico non necesariamente é reaccionario, pero empeza a selo cando se pregoa que canto poida facer un profesor na súa aula ten consistencia propia e independente. Desde aí está garantida a firme crenza no mero voluntarismo vocacional como solución a todo problema posible. Esta veta do conservadurismo neoliberal -paradoxalmete non exclusiva- é allea a unha estrutura sólida de coñecemento e desenvolvemento da convivencia que debe apoiar decididamente o Estado. Tan convencidos están de que teñen razón, que as limitacións crecentes que poida ter para ensinar quen non teñan a formación apropiada non lles importan, como tampouco adoitan entusiasmarse coa parte do sistema educativo estrictamente pública. Esta preguiza burocrática failles esquecer -sen rubor- que fai moito que o Mediterráneo foi descuberto. Verdade é que de ilusión tamén se vive, pero tamén perviven os vellos devanditos, alusivos a que o entusiasmo da vontade -aínda que sexa benintencionada-, se non está ben maridado co coñecemento, a empatía e a habilidade estratéxica, adoita ser fonte de decepción e desengano, facilmente conducente a posicionamientos contrarios aos que en principio se pretendían.

Remando xuntos

Neste momento, é moi recomendable calibrar o alcance que están tendo os cambios estruturais da vida económica e política, mentres a escola e a educación tenderon a adaptarse á baixa ás novas circunstancias. Un mestre ou un profesor -de calquera dos niveis que ten o sistema educativo- que se interese por un ensino democrático e democratizadora debe estar ao tanto do un e do outro. E con máis razón se quere corresponder ás esixentes posibilidades de “remar” -como sostén o documental de Rudy Gnutti, In the Same boat (2016)- xunto a cantos anceian que os avances que estea traendo a suposta Revolución 4.0 sexan beneficiosos para a humanidade, e que a liberen dos medos e tabús que suscita.


Sen dúbida é moi recomendable ver documentais deste tipo, e que cheguen a proxectarse nas aulas e colectivos sociais en aras de que máis cidadáns se suban ao barco do que convén facer, e que a masa crítica que se xere sitúe ao timón a capitáns que non nos leven á catástrofe. Moi ben, por ese lado. Pero moi mal se non se acompañan esas laudables iniciativas doutras previas ou paralelas, que teñan en conta que tamén esta información ten longo percorrido. Sen tal humilde honestidade ante a Historia, non se avanza no camiño: outras filmaciones, libros e artigos sobre estas cuestións, ademais de que existen desde hai moitos anos en diversos soportes, non é a primeira vez que chegan ás aulas escolares ou universitarias. Se outros profesores e mestres centraron o seu traballo na aula nas noticias de prensa, fotografías, pasquines, humor gráfico e documentos efémeros do que ía mal, pódese mellorar a súa metodoloxía; pódense construír novas alternativas, e, de paso, construír a idea de que xa houbo outra xente remando no mesmo barco.

A facilidade de ter hoxe a man a información última que circula polas redes sociais non pode inducir a erros de mirada. Debería servir de acicate para decatarse mellor de que mundo se está pisando. Caer na tentación fetichista de dicir que por fin temos agora coas TIC algo que nunca estivo ao alcance dos escolares é puro adanismo baleiro. Pode ata ser fatal porque, tratándose de urxencias políticas e económicas, estes testemuños han de manexarse con especial perspectiva crítica. Desde logo, non coa inxenuidade de quen cre que non pode haber manipulación neles. Todo documento filmado ten un contexto e un discurso que nin sequera é sempre veraz. Verdade é que problemas como este teñen remedio frecuentando a lectura. Bibliotecas e librerías só requiren disposición para exercitar esa gimnasia indispensable para desenvolver a capacidade comprensiva e crítica. Pero conste que, aínda que ler así é un itinerario complexo e talvez de canon impreciso, han de facelo con rigor cantos aspiren a que desde a escola se poida “remar” debidamente por un mundo mellor. Os datos a propósito da lectura, aínda que adozados, son graves e sería gran contrasentido que quen probablemente non cultivou esta preocupación como estudante nin docente, dogmatice á propósito do ensino. Esa pose, moi apta para epatar entre retóricos competidores de poses, indixesta a cantos tratan de cooperar na decisión de “remar” xuntos.

“Remar xuntos” é un ecosistema complexo de sociabilidade e coherencia a desenvolver, que esixe vontade e constancia a todo docente que pretenda dar un sesgo humanista ao seu traballo. Non se constrúe por azar e, entre outras obrigacións, impón a reactualización constante do coñecemento respecto dos cambios significativos en que está inmersa a humanidade. A escola, o colexio e o instituto son micromundos, pero non “o mundo” e non é infrecuente que estean viciadas ou constreñidas os seus xeitos de mirar o que acontece. O último twit pode achegar un detalle interesante, pero dificilmente dará a clave de calquera asunto complexo que deba chegar á aula. Se quere evidenciarse a fraxilidad social e moral existente, sen lectura e reflexión previa apenas se rozará o anecdótico. A pena sería que cuestións como a globalización, o mal trato dos humanos á Terra, a desigualdade, pobreza e riqueza -que foron tratadas por moitos docentes nas súas aulas, pese a currículums oficiais máis penosos que os máis desbotables de agora- deixasen alucinados a docentes inquedos, decididos a reunirse para tratar de mellorar o seu traballo a partir dun material fílmico, un libro, un cómic ou calquera outro soporte valioso de última xeración, e ignorantes de tanto esforzo anterior.

Profesionalidade docente

Onde corresponde “remar” aos docentes é desde o seu traballo na aula como espazo aberto á comunidade e a súa contorna. Preparar e elaborar materiais para ese traballo, non é doado, especialmente se se quere dispoñer dos que facilitan unha rápida e eficaz aproximación a cuestións complicadas e paradoxais. Só buscando con paciencia aparecen, cando os hai. Valla de exemplo a moi boa gráfica estatística sobre desigualdades do documental de Ruder Gnuty, proxectado nos cines Verdi en novembro de 2016. Existe desde 1971 e nunha versión máis incitadora de atención. Ideada polo economista holandés Jan Pen, como pode verse no libro de César Rendueles, Sociofobia (2013: 127), é descoñecida por moitos docentes pese a transcorrer 46 anos. O que nos leva a outra cuestión máis ardua para un traballo cooperativo: os mellor intencionados non teñen fácil ensinar con seriedade e sen renderse ante o comodín dos libros de texto. Michel Foucault xa nos avisou en 1969 de que os saberes teñen o seu xenealogía, que adoita dicir a verdade de todos eles, tamén dos que deberían estar e non están neses textos oficiais.

Non é sinxelo levar ás aulas o que se debe. Pero só un bo coñecemento axuda a mellorar ese sentido da profesionalidade, especialmente se innovar é entendido como deber de implicarse civicamente. O referente ao propio oficio de ensinar e as circunstancias concretas en que se desenvolveu axuda a percibir o que queren, quen pagan aos profesores, que se xoga. Caer na conta do porqué das traxectorias diverxentes que ten o sistema educativo español, practicamente desde sempre, virá ben a cantos se apunten a demandar a erradicación dos desequilibrios da igualdade do dereito de todo cidadán a unha boa educación en igualdade cos demais: saberán mellor en que merece a pena implicarse e, se non se logra un obxectivo, non se frustrarán alegremente.

Este sistema educativo é estruturalmente desigual. De pouco vale, aínda que estea ben, tocar nunha clase de xeografía ou de historia a desigualdade, a pobreza ou o fascismo, no mundo, en España ou no barrio onde viven os rapaces, para crer que se resolveu o problema. Tales pelexas, bastante máis complicadas, requiren longo alento e conxunción de esforzos. Se de desigualdade, por exemplo, se quere falar na aula -e “remar” para erradicarla-, talvez non estivese mal empezar por facer ver que o sistema educativo é un espello fiel da vida social, política e económica dominantes. Fai entender mellor como funciona todo, e axuda cando menos a ser máis conscientes das contradicións. O transgresor na docencia é recoñecelas e tratar de poñer os medios para remedialas, sen présas pero sen pausa: o outro é apoliticismo conveniente á “normalidade” oficial.

Os diplodocus

José Antonio Mariña é dos que din que ten a pedra filosofal para mover o Diplodocus. Separadamente de que a arbitraria metáfora nos deixe na penumbra de toda mala dicotomía sen dicirnos que se cala, as présas por vender unha determinada idea de cambio, seguramente son moi rendibles para algúns emprendedores de negocios educativos. Ollo co entusiasmo por “mellorar” cousas! Melloras hai do sistema educativo parecidas ás dos que aproveitaron a necesidade para construír urbanizacións detestables, monumentos á nada e roubar. E máis atrás, sufrimos a rexeneracionistas tan expeditivos no seu afán, que tiñeron de negro a España do primeiro terzo do século XX. Esas présas tan rendibles -tan do estilo TRUMP e os seus sipaios- só deberían facer vixiantes aos que queiran participar no programa esixente e sen pausa que implica “remar” en común.

Manuel Menor Currás
(Madrid, 11.02.2017)

8 feb 2017

Hai profesores fartos da desidia, o abandono institucional e o insulto

Ante as esixencias doutra revolución tecnolóxica en marcha, esta actitude é síntoma de grave incumprimento do dereito de todo cidadán a unha boa educación e non a un sucedáneo
 
Estabamos case iniciando os anos 70 e empezou ás presas a voz de que, en moi pouco tempo, o desenvolvemento tecnolóxico faría que tivésemos ao fin un mundo feliz. A “terceira revolución tecnolóxica” -como a chamaba Ernest Mandel, en El capitalismo tardío (1972)- estaríanos levando a unha redefinición dos vellos sistemas produtivos para traernos unha nova era que sería o final do traballo e seriamos ante todo cidadáns libres e creativos.


REVOLUCIÓN 3.0

Nas nosas librerías preferidas, como Fuentetaja, proliferaron enseguida os títulos sobre “lecer e tempo libre”, que ata suxerían que se aproximaba un tempo en que as contradicións e loitas de clase se acabaron en Occidente. Na nosa sociedade, á que os tecnocráticos anos do desarrollismo meteran nunha industrialización periférica que a OCDE consagrara en 1961, tales bondades non se concretaron. Ben viamos na rúa e nos barrios apresuradamente construídos as limitacións herdadas dunha non afastada autarquía de subsistencia. E apenas iniciada a Transición, as convulsións e reconversións de todo tipo -tamén as industriais- non cesaban. Pronto sucederon as “matanzas de Atocha” e as interferencias de Tejero, entre outras cousas, mentres nas librerías florecían anaqueles de feliz individualismo, con variedades de autoaxuda, espiritualismo, agricultura autosuficiente, herbas, cociña e excursionismo dunha España en venta, que contou Francisco Jurdao.

Pasaron case 56 anos e o primeiro que se atopa a propósito de España na web oficial desta organización internacional con sé en París, é que, “logo de coñecer un crecemento regular do emprego nos anos noventa, España acusou o crecemento máis alto do paro nos países da OCDE durante a crise, amplificado polos problemas estruturais do mercado de traballo”. Ningunha daquelas profecías se cumpriu e, se seica se miran as derivacións de ciencia-ficción que siga xerando aquel soño, debería terse en conta a decepción de que se fai eco David Graeber no seu imprescindible La utopía de las normas, nun capítulo sobre “coches voadores”. Confirma esa desilusión o que traballar sexa agora un privilexio e, se se correspondese cun salario mileurista, un milagre. A aspiración ao pleno emprego é unha fantasía, ata para os estatísticos do Ministerio de Traballo. Os nosos sindicados do empresariado (CEOE) acaban de recoñecer -aínda que sexa un tabú- que unicamente é posible reducir o paro masivamente creando “emprego de baixa calidade”. Falaban de La subida del salario mínimo en España.

Talvez teña que ir todo tan apresa que non nos decatamos. O sucedido en España -e as súas deficiencias históricas- non foi un caso separadamente. Outra cadea de informes mostra a tendencia real de como evolucionou isto desde as vellas análises de Mandel. De acadarse aquel tempo feliz, sería innecesaria a proposta dos sindicatos para unha prestación de ingresos mínimos, que o pasado día 02.02.2017 foi aprobada no Congreso como Proposición de Lei. Os 2,4 millóns de españois para os que se pide un salario básico de 426 euros nin dispoñen de traballo nin perspectiva para telo, sinal de que a terceira revolución tecnolóxica deixounos fóra dos seus beneficios.

Desencanto

Naquel soño de mundo novo que se aveciñaba, tampouco se daría o que conta outro InformeMundial sobre salarios 2016-2017 da OIT, onde as desigualdades salariais detectadas dentro das empresas fan que “ preto do 80% dos traballadores reciba unha remuneración inferior ao promedio da empresa en que están empregados”; a parte de valor engadido que se levan os traballadores desde 2009, “descendeu un 4%, para dar máis peso a traballos temporais e a tempo parcial”. A cambio daquela promesa ensoñada, esta precarización que nalgúns ámbitos laborais roza a escravitude, non só está empobrecendo a sectores que outrora se adscribían a unha xenérica clase media. Aos nosos mozos -por moi ben preparados que estean- tócalles de cheo, acadando segundo a EPA-2016 a un 42,9% de menores de 25 anos. A recentemente publicada o pasado 26 de xaneiro reflicte toda unha gama de cuestións estruturais que a nosa economía non logra superar e inducen a pensar que a precariedade do emprego vai para longo. A tan amplos sectores sociais a terceira revolución industrial non lles produciu o benestar básico que lles poida ser especialmente satisfactorio.

Tampouco parece que desde o seo da UE sexa doutro xeito. Mal asunto debe ser cando, para xustificar o seu presunto papel regulador, o Comité Económico e Social Europeo emitiu este 25.01.2017 un Ditame sobre o “Piar europeo de dereitos sociais”, en que a gran cuestión é como evitar as formas de exclusión. No punto 2.8 recoñece que o que se suscitaba na Estratexia 2020, de conseguir “un crecemento intelixente, sostenible e integrador”, quedou “marxinado e esvaeceuse a esperanza de lograr os seus obxectivos sociais, sobre todo os de acadar unha taxa de participación laboral do 75% ou sacar da pobreza a vinte millóns de persoas”. Mala perspectiva cando, a partir de aí, fala do que se “debe facer” como un futurible.

No canto dun mundo optimista, o que veu é a crise e os seus recortes. A teoría do Estado mínimo e a lei de ferro dos salarios agromaron nestes anos. Con gran potencial para definir que sexa “o natural” agora e en que medida o dominio duns poucos sobre moitos -tan do Antigo Réxime- prosegue a súa hexemonía en pleno século XXI. Deste século aos do feudalismo non hai máis que un paso, servatis servandis, claro. Porque é curioso que pasen tres séculos desde que o pensamento e a ciencia “Descartes, Bacon, Galileo”- iniciasen a súa secularización, mentres a da política tivo que esperar, en liñas xerais, ás revolucións burguesas comprendidas entre 1789 e 1848. Ha de admitirse, en cambio, que a razón dogmática a que acoden os políticos para xustificar as súas sinrazóns é, cada vez máis, certa sacralización da economía capitalista, agora con razóns globalizadoras de omnipresencia panóptica. E mentres esta reconsagración da propiedade privada se producía, as poucas alegrías da terceira revolución industrial contraéronse en torno ao “posmodernismo”, unha serie de liñas estéticas, narrativas, científicas e analíticas, a máis diso éticas e políticas que, en moitos aspectos e saberes, supuxeron unha rutura con formas e leis moi marcadas, pero que tamén induciron a un forte relativismo en moitas outras.

REVOLUCIÓN 4.0

Agora, xa nos predican a cuarta revolución industrial que, segundo vaticina Klaus Schwab, fundador do WEF (World Economic Forum), modificará a nosa formas de vivir, traballar e relacionarnos, de xeito moito máis profundo a como “o xénero humano experimentou antes”. A revolución 4.0, coa súa automatización, sistemas ciberfísicos e “fábricas intelixentes”, xerará, en termos económicos, moito valor agregado pero en moi poucas mans. Xa se vaticina que poderá acabar con cinco millóns de postos de traballo nos países máis industrializados do mundo. Como todo cambio próximo e inconcreto, xera expectativas e medos, neste caso en torno ao potencial da dixitalización. Aquelas, máis en países emerxentes; estes, sobre todo nos países que teñen un nivel alto de industrialización.

Nestes últimos anos xa se fala moito de que o futuro do emprego estará constituído por traballos que non existen e, en boa medida, poida que vaia a ser así. No ámbito educativo, esta canción, moi ben orquestada, tamén pregoa “modernizacións” urxentes que, curiosamente, implican fortes ingresos a empresas particulares e negocios taumatúrxicos. Pero non debería perderse de vista igualmente que, sen que nos decatamos de que estamos ante outra fase tecnolóxica, temos abundantes mostras de que a gran maioría da xente, independientemente de que estea ou non preparada dixitalmente -a condición actual para non estar na categoría do analfabetismo- non dixeriu os efectos negativos da revolución 3.0, especialmente no que se refire ao reparto de bens.

A distribución da riqueza é cada vez máis noticia na prensa desde que a ONU (PNUD) empezou a dar a coñecer os seus Informes sobre Desenvolvemento Humano (IDH) en 1992. Os que dedicaban atención á pobreza, pronto dispuxeron de gráficas expresivas das proporcións de riqueza que tiña cada estrato social, coas diferenzas entre o pequeno grupo que dispoñía de maior renda, fronte á inmensa maioría dos que teñen pouca. Pronto a longa metamorfose da pobreza, que observara Robert Castel no tratamento histórico da “cuestión social”, centrouse nas “asimetrías” e “brechas sociais”. Tanto gustou a Forbes, puxo en primeiro plano aos poucos que concentran nas súas mans a riqueza, potenciando a vella tontuna liberal de que non é rico quen non quere e que esta Revolución 4.0, que se vaticina, faranos ricos a todos. Sabido é que non nos queren iguais senón idénticos.

Post-verdade

Xa metidos nesta fase indeterminada do tránsito cara á Revolución 4.0, nesta economía globalizada -da que España é máis ben unha terminal periférica- todo leva a pensar que o que agora mola é a “posdemocracia” -como postulou Colin Crouch hai xa doce anos. Os seus xeitos de “post-verdade” xa nos foron desvelados por analistas de Eldiario.es en varias ocasións e José Saturnino xa as vía en 2014 nas políticas educativas. Cando as explicacións de Wert, Gomendio e asociados en torno á LOMCE ían por rumbos mentirosos e sesgados, xa falaba de “as sorpresas doúltimo Informe PISA: o que di non é o que nos contaron”. Hai pouco, chamou a todo isto a “postcensura” ou liberdade de mentir.

As incoherencias que esta “rendibilidade” aséptica, inodora e insípida adoitan inducir, crecen cando se toma como referente “natural” da economía. Ao erixirse en paradigma de toda actividade, a resistencia humana resíntese, un efecto que adoita acelerarse cando, como signo de eficiencia, quere ser o tópico capaz de impedir que se fale dos servizos que presta e a quen. Aí é onde se advirte máis a “post-verdade” ou mentira publicitada para que entendamos que estamos onde hai que estar para “o noso ben” e “como Deus manda”, un arranxatodo que sería razón colateral de que a secularización da Escola sexa entre nós aínda unha quimeira. Se a do coñecemento se produciu fai tres séculos, podería estoutra facer perigar algunhas compoñendas.


Cando o xénero epistolar xa case é quimera, o exotismo dunha carta medra ao denunciar as contradicións do sistema educativo. Estes días estouparon nas redes as de dúas profesoras, nadas da enchente, coas distancias que adoita haber entre o que se di e o que se fai nese ámbito. Docentes hai que aínda estiman que o seu non é propiamente un “traballo” en que poidan reinar a explotación ou o abuso; “por non ser algo bruto, por esixir estudo e non ser manual, porque a extracción social do ensinante induciuno a verse como un privilexiado”, ou porque o manto do “vocacional” cubriuno dun aliciente entre místico e aristocrático, que entre venturas e desventuras ocultou reclamacións laborais como as de tantos outros traballadores. Pero cando o servilismo silente do aguante se quere erixir en canon de “boa educación” relacional, os mellores adoitan rebelarse.

E enchente

Ten por iso especial valor a recente misiva dunha profesora que explicaba paladinamenteque estaba “farta”. As súas razóns anudaban peculiaridades do traballo docente cos prexuizos dos que consideran a mestres e profesores pouco menos que mangantes. Non só xente máis ou menos corrente, senón políticos cuxas decisións inspiradas no pedigrí señoritil frecuentan o insulto. A enchente desta profesora faise extensivo a estes xeitos de ensanchar a ignorancia. É evidente que os mozos da CEOE incapaces de propiciar outro tipo de contratacións laborais que non sexan de “baixa cualificación” ou “man de obra intensiva”, pertencen a este gremio.

Históricamente non é nova a pouca consideración cara aos profesionais do ensino. O maltrato económico e social por parte dos que decidiron as políticas educativas é tan visible na Lei Moyano (1857), como no que deixou escrito Luís Bello en 1926 ou no que aínda contan os maiores dos minguantes pobos galegos. E este segue sendo, en realidade, o trasfondo latente detrás da enchente de moitos docentes, que teñen a sensación de que o bo que haxa no aula depende exclusivamente da súa voluntariedade, e que á Administración élle indiferente mentres non se lle remova algún grisáceo protocolo. En Murcia, saltou tamén á prensa outra carta -tamén de profesora- cansa desa xerarquía segregadora que -discriminando pública e privada- pretende controlar o traballo cotián do profesorado rebaixando a súa autoestima. Léana neste hipervínculo, pois é querencia crecente en varias Consellerías de Educación: “tanto recoñecemento ao labor docente me abruma, sobre todo pola confianza que demostra vostede nos docentes... da privada concertada". En fin, que as fraudes, malversacións e depredacións non abarcaron só á obra pública nestes anos.

Igual que nalgúns trampantoxos de M. C. Escher (1898-1972), cando se fala de Educación ou de ensinantes ben cualificados é difícil ás veces distinguir a distancia entre o real e o imaxinario. O uso fraudulento das palabras provoca o despiste dos cidadáns cando se lles insiste na “rendibilidade” educativa coma se dunha fábrica robotizada se tratase. O truco, acompañado ademais do insulto á intelixencia, está á marxe de se estamos ou non na terceira ou cuarta revolución industrial. Nada di da desidia e mentira institucionalizada que poida encerrar, nin de que a burocratización tecnolóxica nos pode levar a todos á estupidez, ese paraíso feliz que nos agarda, agora si, se nos deixamos. Non esquezan que estamos na era dos señoritos millonarios, que xa non necesitan dar o pego coa acción dos Estados ante “a cuestión social”, nin tampouco lles fai falta a intermediación de partidos para harmonizar tensións. Esquézanse de espel ismos. Trump marca tendencia, como se viu cos seus decretos últimos, favorables á máxima rendibilidade bancaria, mentres proclama que “temos que sacar ao demo do noso país”. Poida que tanta mudanza non estivese na nosa secuencia histórica do previsible, pero volver ao século XI pronto pode ser pensamento legal, penalizador de quen ouse saírse do círculo de xiz.



TEMAS: Revolución 4.0. Modernidade. Posmodernismo. Post-verdade. Mundo feliz. Educación e cultura. Formación profesores. Enchente dos profesores. Políticas educativas. Wert. LOMCE. Trump.

Manuel Menor Currás
Madrid, 04.02.2017

31 ene 2017

Entrevista a Manuel Menor

Publicada en Mundiario


"La gran cuestión es qué sabemos y queremos hacer con los adolescentes escolarizados". Manuel Menor, aclara algunas preguntas que suscita la lectura del libro de que es coautor: La formación del profesorado escolar: peones o profesionales (1970-2015).
– Usted ha escrito en MUNDIARIO que proponerse educar ciudadanos con capacidad crítica para pensar por sí mismos, que empaticen con las alegrías y dolores ajenos, exige pacientes resoluciones. ¿A quién estaba apuntando?
– Intentaba que no se perdieran de vista varios niveles que sólo a veces somos capaces de trenzar bien. Por un lado, la reflexiva paciencia indispensable que conlleva educar. Después de millones de años de evolución, y aunque los avances tecnológicos nos permitan obviar limitaciones, a diferencia de otros seres vivos necesitamos un tiempo  para tener autonomía: hasta los cinco años de edad, no solemos valernos por nosotros mismos; cuanto más para desarrollarla. Luego está el que, aunque parezcamos iguales, somos diversos por razones de sexo, pigmentación y muchas otras en que la combinación genética y cultural es dispar. Los enseñantes lo comprueban a diario, incluso en los colegios en que se selecciona a los niños. Madres y padres lo ven igualmente si tienen varios hijos. En cambio, la educación dominante tiende a la pronta “rentabilidad” y a los “resultados” competitivos, como si las aulas fueran lugares para el fordismo industrial y la homogeneidad cosificadora, y nunca para aprender qué derechos de todos hay que proteger: la diversa complejidad del ser humano no parece interesar, y su autonomía para pensar menos.
– Digamos que pesan los pasados...
– Así, es, porque al mismo tiempo, en Educación pesa mucho que familias y estados tengan una historia y un patrimonio cultural acumulado, que es el capital previo que condiciona no sólo el valor sino también las maneras educadoras. Hay espacios sociopolíticos con largo recorrido de aprecio, donde se valora como algo preciado para que los suyos vivan mejor; lo transpiran en una gran disponibilidad de medios para que su población tenga esa riqueza primordial. En otros, en cambio, ni se ve como valor ni, menos, como bien colectivo, lo que determina una historia  equívoca y selectiva. Es ahí donde es más habitual que determinadas familias suelen propiciar más la “distinción” de sus hijos con la educación a modo de valor añadido o como un “adorno”; y si pueden, lo hacen en los carísimos colegios de “excelencia” suizos o ingleses. En España, sin esa expectativa  rentable de codearse con lo más fino, ya hubiera desaparecido gran parte  de los concertados y privados. Muchas de las consentidas criaturas que ahí acuden –lo he vivido en directo- aprenden temprano a ver a sus profesores igual que en la Grecia antigua, cuando el “paidagogos” era el criado que cuidaba de los niños. Pronto tratarán a las demás personas de modo similar.
– ¿Y en ese contexto qué sucede con el profesorado?
– En medio de este juego de relaciones, están los maestros y profesores. No vienen del gotha social sino que son producto de un medio plural. Empapados de él, devuelven a la sociedad la imagen bastante fiel de lo que se proyecta sobre ellos. Esa misma variedad es perceptible en sus maneras de hacer, lo que permite adscribirles a unas u otras “culturas escolares”. Como en otras profesiones, no responden necesariamente a lo que el momento reclama de un buen educador. Incluso los más responsables tienen que lidiar con que la vida va más aprisa que ellos, mientras, por otra parte, muchas burocracias administrativas no les ayudan a potenciar su labor. Los más honradamente comprometidos con el desarrollo emancipador de sus alumnos –igual que los padres más responsables- son los que más paciencia han derrochado en formarse, con su tiempo y recursos propios, para poder educar en esas capacidades difíciles de lograr. Les habría sido más fácil dejarse guiar por la mediocridad acrítica y gregaria. Menos conflictivo les sería obviar el machismo dominante que la sociedad esgrime de continuo hacia lo diferente; o fiarlo todo a una invasiva y acrítica digitalización infantilizadora. No les es fácil contrarrestar a los grandes educadores de la adolescencia, los medios omnipresentes y sus modelos narcisistas de agresividad chillona, demostrativa y “maleducada”. Es decir, que ser buen profesor -buen padre o madre- es ir contra corriente; imposible sin la paciencia que exige la serenidad y lucidez indispensables.
– Entonces, volviendo al inicio, ¿a quién apuntaba?
– ¿A quién apuntaba? A nadie en concreto. Procuro aludir más a actitudes que a personas: estas pasan y aquellas quedan como “normales”. Apuntaba a las especialmente reprobables por ambicionar “resultados” en el corto plazo; por su arrogancia en manipular  y recortar gravemente los medios indispensables por mucho que los sindicatos y colectivos protesten; por no exigirse, en cambio, a sí mismos en el empeño y creer que pueden estafar a los ciudadanos con palabras vacías; por dejarse guiar por toscos empresarios que sólo piden a la escuela mano de obra servil -como si la vida se hubiera detenido en la época romana-, y ni se enteran de qué necesitan las aulas: muchos no las han vuelto a pisar desde sus colegios de gente bien, y entre sus asesores cantan demasiado los que tienen por éxito social haber huido de la tiza. Ahí he tratado de apuntar: a ese señoritismo distante que no duda en insultar a quienes bregan en la escuela pública; a cuantos el cargo siempre les ha venido al pelo para demostrar desde el  BOE o el Boletín de su Autonomía, su ambición por mandar en sitios más glamourosos; a los que, pasado su tiempo, se siguen echando flores y nunca tienen coraje para bajarse del aire aristocratizante en que se han bañado y confesar  que no han sabido defender los intereses de los ciudadanos.
– ¿Falta paciencia y empatía?
– En áreas como Sanidad y Trabajo –y en la Presidencia de Gobierno-  tampoco han faltado actitudes de este tipo. ¡Claro que hace falta  paciencia y empatía!. Cuando no existen,  el engranaje social se hace antipático y desabrido, se acumula la fatiga que carcome la paciente resistencia de cuantos luchan por sostener el Estado de bienestar y no tardarán en acordarse de Cicerón, harto de Catilina (63 a. C.) y su falso republicanismo
– Es usted coautor del libro La Formación del Profesorado escolar: Peones o profesionales (1970 – 2015). ¿Cabe mezclar en el mismo saco la educación del franquismo (1970-1975) con la de la democracia (1976-2015)?
– Ser coautor es algo complicado, pero tiene ventajas para el posible lector con ganas de que no le tomen el pelo. Se aprende mucho y es una manera de evitar el fanatismo, esa lacra que, como escribió Amos Oz, se construye cuando todo el mundo grita y nadie escucha. De este modo, este libro sólo es un ensayo que pretende ser independiente y veraz, nada más. No trata de ser “la historia” del asunto, bastante más larga y compleja,  exigida, además, de una distancia más razonable para lo acontecido en los últimos años del análisis. En cuanto a la segunda parte de su pregunta, no hemos tratado de “meter en el mismo saco” una etapa y la otra. Casi la mitad del libro la ocupan referencias a cuestiones muy anteriores a esas fechas, porque nos pareció primordial para enmarcar el estudio: vienen de antes de 1851 y pesan todavía, no han pasado. De otra parte, en Historia –a diferencia del periodismo y de muchas novelas sedicentes históricas-, es imprescindible distinguir entre tiempos largos y cortos si se quiere explicar lo sucedido con la máxima veracidad y rigor. En las sociedades humanas, lo habitual son los ritmos muy dispares y las grandes contradicciones; el transcurso cronológico no necesariamente implica avances. También hay estancamientos y retrocesos, y las desigualdades se ven aumentadas si se comparan espacios o grupos sociales, o qué haya sucedido simultáneamente a hombres y mujeres.
– ¿Todo es revisable...?
–   Los historiadores son revisionistas en cuanto que todo investigador estricto y honrado está obligado a actualizarse. Pero, a menudo, este afán puede producir la ignominia, pues también en Historia existe ese amarillismo que usted conocerá: en 1895-98 Randolh Hearst fue un maestro en EEUU, P. J. Goebbels lo modernizó  en Alemania entre 1933 y 1945  y ya no ha cesado de verse en las políticas de comunicación, como todavía denunciaba Umberto Eco en su última novela, Número cero. Siempre hay alguien dispuesto a reinterpretar o fabricar un lamentable acontecimiento del pasado –o de hace unos minutos- de modo que no le prive de una buena prebenda o le arruine un buen titular. Para nada le importa el fraude ni si colabora a la ignorancia colectiva… Valga esta aclaración para añadir que en nuestro ensayo explicativo no “mezclamos” nada. Todo transcurre en una secuencia cronológica larga con distintas etapas, como la vida de cualquier persona. Cada una es analizada sin el filtro de teorías prefijadas...  A estas alturas, por otra parte, ni nos paga nadie ni no nos han merecido crédito quienes dicen que la Transición fue una ruptura: la bibliografía especializada es muy sólida.
El franquismo trató de controlar en su totalidad la vida de las personas y, durante sus 40 años oficiales, hizo estragos
– ¿Qué queda del franquismo en la educación en España?
– Hace diez años, Ramón Cotarelo lo contó en Memoria del Franquismo. Antes, González Duro analizó su influencia “inconsciente” –como psiquiatra que es- en La sombra del General. Y hace poco, en las páginas de MUNDIARIO comenté que Fernando Hernández (de la Autónoma de Madrid)acababa de escribir sobre la ignorancia de sus alumnos acerca de la Historia española de los últimos noventa años: son candidatos a profesores escolares. Para no minusvalorar esos residuos hemos de tener en cuenta que el franquismo trató de controlar en su totalidad la vida de las personas y, durante sus 40 años oficiales, hizo estragos. Es verdad que las vehementes violencias de sus adeptos se aminoraron después de los primeros 20 años, pero en lo que a Educación se refiere, tal vez fueron peores los veinte que siguieron. Silenciaron el pasado y muchas situaciones creadas al principio empezaron a verse como algo “natural”, y después de una masiva propaganda, incluso como “grandes logros” o “avances”. Si descreer de ello lleva su tiempo, más llevará deshacer los nudos centrales que la desmemoria acentúa: huir del pasado es un error grave. Me ha tocado de cerca el Alzheimer y he aprendido que, si algo nos hace personas –o ciudadanía responsable-, es la memoria y no la “dictadura del presente”: imposible aprender sin recordar.
– ¿Queda un cierto humus...?
– Muchos pormenores del sistema educativo actual, de los currículos, de las normas de organización internas de los centros y hasta de la pedagogía –el meollo de qué y cómo enseñar– todavía transpiran ese humus cuasi geológico. La segmentación del sistema educativo en redes diferenciadas –privada, concertada y pública–  fue vigorizada ampliamente en esos 40 años y, como puede leerse en la documentación del libro, se puso especial énfasis en que cambiara la preparación y funciones de maestros y profesores, causantes de pautas culturales que persisten. Los efectos de aquella política son visibles todavía en el PIAAC-2016 que, al evaluar las competencias de nuestras generaciones adultas, muestra la enorme falla en lectoescritura de los mayores de 60 años. Muchos ni escuela tuvieron y, si  hasta 1989 no se logró escolarizar a todos los menores de 14 años, los niveles educativos y culturales de las cohortes anteriores fueron mucho peores.  En muchas familias en que era muy difícil la mera subsistencia, el valor de la educación, la lectura o la cultura, era nulo. A pocos le importó.
– ¿Habla de depuraciones?
– Julia Varela, catedrática de Sociología en la Complutense, lo ha contado muy bien en un libro de gran interés. Se titula A Ulfe, topónimo próximo a Chantada en que Julia Varela entrevista a personas mayores, que cuentan a qué tipo de escuela pudieron ir y qué maestros tuvieron. Buen cuidado habían tenido los vencedores de la guerra en apartar –precisamente con depuraciones sistemáticas- a una generación de maestros, profesores e investigadores muy bien preparados. No se puede pretender, por tanto, que lo acontecido a varias generaciones de españoles, particularmente entre 1936 y los años cincuenta, no tuvo repercusiones. Hay otros aspectos en que aquel oscuro pasado enlaza con el presente, pero este es el causante principal de muchos atrasos y rémoras que se infligieron al sistema educativo de una España que había elegido democráticamente modernizarse. Nuestra impresión –el libro lo hemos escrito entre dos- es que los mínimos de recuperación educativa no se lograron hasta entrados los ochenta, con grandes diferencias según lugares y sexos, y con nuevos problemas a resolver.
Al hablar de nacionalcatolicismo no han de mezclarse churras y merinas. Creyentes hay que nada tienen de la ideología que dio cobertura al franquismo
¿Hemos superado el nacionalcatolicismo?
– Así, en abstracto, hay muchos aspectos sociológicos en que los ciudadanos experimentaron que esa coerción cultural fue cediendo. Desde los años sesenta, cuando el enorme proceso urbanizador dejó atrás la vida rural, pegada a formalidades en que el rigorismo católico lo saturaba casi todo. También el Concilio Vaticano II contribuyó lo suyo a que la anterior mentalidad de “cruzada” entrara en crisis. De ahí a que sólo un 22% de jóvenes decida actualmente casarse por la Iglesia, es evidente un largo proceso secularizador inacabado, en que Alfonso Pérez Agote distingue fases bien diferenciadas (Cambio religioso en España: Los avatares de la secularización. 2012).
– Vayamos por partes: la educación...
–  En el campo educativo, se ve bien cómo, de fondo, persisten en el BOE las clases de Religión –y el papel que les reconoce la LOMCE– o los Acuerdos de 1979 con el Vaticano. Esa situación, de pasado nada pacífico, fortalecida económicamente en 2007, afecta a muchas  áreas de lo público. Gran parte la paga Hacienda y, dígase lo que se diga con exquisita terminología jurídica, es un paisaje residual. De todos modos, creo que en educación lo principal es que, servatis servandis, esa estructura jurídica sigue sosteniendo pautas de la etapa franquista, cuando estudiar suponía para la inmensa mayoría de los pocos que pudieron hacerlo pasar por colegios religiosos o, para los de origen humilde, por seminarios y conventos. En 2017, este panorama es distinto y el de la creencia también; ahí sigue, pese a ello, lo religioso como “lugar social privilegiado” para educar niños y adolescentes. A muchos neoliberales les sirve de ariete privatizador de la educación pública, mientras a los más creyentes les extraña ese maridaje eclesiástico en formato “misionero” decimonónico, especialmente el empeñado en sostener colegios diferenciados, exclusivos incluso, para grupos que pueden pagárselos sin auxilio eclesiástico. Ese supuesto “trabajo social” –o hipotético “apostolado”– distorsiona el austero mensaje evangélico: quienes de verdad necesitan de los supuestos buenos oficios educativos de estos congregantes suelen vivir en zonas donde, si no fuera por la escuela pública, nadie les enseñaría. ¡Claro que hay excepciones y bastante eminentes!, pero no son la regla, y menos en fundaciones que juegan con dos barajas.
– ¿Y en los libros de texto?
– En los libros de texto, el residuo nacionalcatólico es similarmente prolongado. Si usted repasa los libros de religión desde la Transición, tendrá un documento de primera mano para ver que apenas han cambiado nada, cuando no han empeorado. Emilio Castillejo Cambra lo ha estudiado detenidamente (2012).
– En la Iglesia tampoco todos serían iguales...
– En efecto, al hablar de nacionalcatolicismo no han de mezclarse churras y merinas. Creyentes hay que nada tienen de la ideología que dio cobertura al franquismo. Tampoco es igual lo que muchos cristianos y curas de a pie hacen y lo que sus jerarcas dicen, sin contar que, entre estos, los contrastes no cesan. Cáritas lo ejemplifica bien: sólo recibe un 6% de lo que de la casilla del IRPF percibe la jerarquía católica, que privilegia, en cambio, a un medio de propaganda con bastante más, pese a pérdidas millonarias, programas más adormecedores que “edificantes” y un raquítico share.
Tanto afán legislativo partidista es posible que surja de una taumatúrgica fe ancestral en la ley por la ley o que sea una triquiñuela tranquilizante para descansar después de sacar otra adelante
– Usted se plantea un estudio histórico para dar cuenta de la densa legislación (LGE, LOECE, LOGSE, LOMCE) que ha generado el sistema educativo español en los últimos cuarenta y cinco años. ¿Demasiadas leyes y pocos resultados?
– Hay más documentos, pero hemos empleado la legislación sobre todo. Cualquier lector puede contrastarla desde Internet. La de las comunidades aparece poco; nos hemos centrado mucho más en la generada desde el Ministerio de Educación, expresiva del discurso hegemónico de las políticas educativas: las leyes orgánicas -algunas más de las que menciona- se completan con normativa de menor rango para desarrollarlas.
– ¿Muchas leyes en todo caso?
– Valorar si son demasiadas las producidas desde 1970 permite muchas hipótesis, incluso si se relaciona la cantidad con “los resultados”. La explicación histórica ayuda a entenderlo mejor, si no se olvidan las variopintas maneras de entender la educación en un país donde “lo normal” ha sido que, si no todos han podido ir a la escuela, estudiar fue más raro hasta casi los años 90. Para algunos, sin embargo, lo logrado por este volumen legislativo ya está de más e, incluso, debería olvidarse lo que a los de mi generación les ha tocó vivir. Para muchos otros, sólo habríamos alcanzado una parte de lo que debe dar de sí la universalización de la enseñanza hasta los 16 años. Y en esta segunda vertiente, el descontento da cabida a muchas otras opiniones, entre las que destacaría dos núcleos. Por un lado, el de los que entienden que “los resultados” son categóricamente malos porque nuestros jóvenes no son suficientemente competitivos; por ello reiteran lo de la competitividad, esfuerzo, calidad, cheque escolar y conceptos semejantes, que casi siempre acaban en reducir “costes” y privatizar. Otros, en cambio, entienden que a la educación generalizada le falta todavía mucho recorrido para que pueda decirse que ha extendido a todos las capacidades de humanizar la vida y que se aprecie positivamente el conocimiento como centro de la convivencia comunitaria.
–  Pero hay marcos conceptuales distintos...
– Evidentemente, los “resultados” a que se refieren unos y otros remiten a marcos conceptuales distintos. Quiérase o no, como todo lo que  atañe a la calidad de vida, educar no es verbo que se  conjugue sin tiempos, a caballo de un no-presente inodoro, incoloro e insípido.  Y, por consiguiente, la sintaxis educativa que cada cual  insiste en reclamar como la mejor, da como resultado estos vaivenes legislativos alternantes. Esto quiere decir que no todas las leyes son iguales y que, si bien es verdad que con buenas leyes se puede educar mal y viceversa, una ley justa que partiera de un buen diagnóstico y de acuerdos en asuntos primordiales que garantizaran los intereses públicos, duraría un tiempo razonable y haría avanzar mucho una calidad educativa generalizada.
– Entonces, ¿a qué se debe tanto afán legislativo?
– Tanto afán legislativo partidista es posible que surja de una taumatúrgica fe ancestral en la ley por la ley o que sea una triquiñuela tranquilizante para descansar después de sacar otra adelante. En la duda de si son ambas cosas, lo cierto es que se trata de un modo de hacer política muy viejo, más arraigado de lo que podamos pensar usted o yo. El primer ministro propiamente tal que tuvo España en Educación fue Don Antonio García Álix, un conservador regeneracionista que tan sólo ejerció como tal entre el 18 de abril de 1900 y el 6 de marzo de 1901. En tan breve tiempo emitió, con gran disgusto de quienes no querían que regulara nada, 308 normas de distinto calibre jurídico. El problema estuvo en lo poco que duraron.  Y a su sucesor, el liberal Álvaro de Figueroa y Torres –que apenas duró otro año-, todavía le fue peor al intentar racionalizar el furor de lo privado, como contaría la hispanista Yvonne Turin en un magnífico estudio, editado por Aguilar en 1967.

– En educación, ¿por qué vamos a ley por partido en España?
– Nunca he militado en ningún partido político y no tengo conocimiento directo. Probablemente, y sin entrar en que el de la educación es un ámbito de posible negocio con muchos pretendientes, todavía es uno de esos espacios simbólicos relevantes en que se juega una concepción de la sociedad y del mundo. Suele decirse que es como dotar a los más jóvenes de unas gafas con que mejor ver, entender y relacionarse, y más lo es si, de paso, se tiene en cuenta a quienes quieren que sean anteojeras. Es asunto antiguo, más disputado desde Trento, porque detrás de la educación sigue habiendo un gran espacio de poder. Hasta ahora, en España, sólo hemos logrado escribir juntos el artículo 27 de la Constitución, documento que no todos firmaron, pero es el único pacto educativo que ha habido. Fue una de la más difíciles decisiones del debate constituyente que trató de poner paz en una auténtica “guerra escolar” entre tendencias muy enconadas que venían del siglo XIX. Si ese artículo se lee a la luz de cómo ha dado  lugar a partidismos contradictorios, es comprensible que hayan aumentado las voces de quienes dicen que, tal como está redactado, debería revisarse. La ambigüedad  de su redacción y el poco cuidado en vigilar la lealtad de la legislación subsiguiente lo hacen discordante con los intereses del bien común, por amparar –dicen–  privilegios que un Estado democrático no debiera, y menos en medio de una crisis como la actual. Este desacuerdo de base es el causante de que cada partido alternante en el Gobierno trate de configurar a costa de la educación su imagen diferencial ante posibles votantes. No es que no se haya hablado de consenso sino que no ha interesado, sobre todo al PP.
– En la economía no parece pasar lo mismo...
– Así es, esta continuada accidentalidad no es tan observable en economía, donde las distinciones son mucho menores y hacen dudar seriamente del papel que juegan los políticos. Como dice el poeta Antonino Nieto (Escaleras del aire), “si la economía es una y nada se puede hacer, ¿cuál es entonces su papel?”.
Me habría gustado que mi país hubiera tenido la historia educativa de Francia,  desde Condorcet.
Ya no es posible, pero, como tampoco me disgusta la que tienen ahora, si la magia de una meiga me asistiera matizaría bastantes aspectos con buenas prácticas de Dinamarca, Alemania o Finlandia
– ¿Qué país o países podría tomar España como referencia para tener una educación en condiciones?
– Hoy manda la ideología de la globalización económica. Quiérase o no, la van imponiendo los que mandan en la economía, cuyo vocabulario ya atraviesa el lenguaje especializado de educación. Al margen de trayectorias individuales, como las de muchos de mi generación por empeño de nuestros padres, los sistemas educativos siempre han sido en gran medida clones del económico, más todavía que del estrictamente político. La gran mayoría de las familias, y de los países, no puede elegir: de poco les vale lamentarlo. De los años cuarenta a setenta, a muchos les hubiera encantado haber podido escoger los maestros y profesores que no tuvieron, cuando los mejores se habían tenido que exiliar o los medios económicos eran tan rudimentarios que ya era mucho poder estudiar como fuera. También les hubiera gustado que, en 2017, en España se leyera más:  un 40% de los ciudadanos  dice no leer nunca nada y las gamas de lectura de otros segmentos equivalen a casi nada. Pero todos opinan de casi todo….y tienen milagrosas recetas para mejorar la educación. Como si fuera un robot al que se le da a un botón y ya está.
– Pero no me habla de ningún país en concreto...
–  Educar de uno u otro modo no es fácilmente trasplantable de uno a otro país sin adaptaciones, entre otras razones, por herencias culturales distintas. Por gustarme, me habría gustado que mi país hubiera tenido la historia educativa de Francia,  desde Condorcet. Ya no es posible, pero, como tampoco me disgusta la que tienen ahora, si la magia de una meiga me asistiera matizaría bastantes aspectos con buenas prácticas de Dinamarca, Alemania o Finlandia. En este último país, aunque después de bajar en el preciado ranking de PISA ni sepan qué ya no hacen tan bien como se decía que hacían, su enseñanza pública da cobertura a casi el cien por cien de estudiantes. Dicho todo esto, en esta España de la que Machado tendría tantas cosas que repetir, hay sobradas experiencias, personalidades de valía y magníficos profesores a los que dar voz. Serían hoy magníficos ejemplares de la buena educación que Don Antonio amó en su Juan de Mairena. Incluso siguiendo los estándares que marca PISA, hay aquí amplias zonas donde superamos los supuestos “buenos resultados” de la media de países OCDE. Si se leyeran debidamente esos Informes, y no sólo desde el 2000 sino desde el The OECD Mediterranean Regional Project (1964), se vería que los probables “malos resultados” de nuestros adolescentes obedecen más a razones históricas de ese pasado aludido, que a maldades apocalípticas del sistema. Una cosa es corregir y otra dinamitar lo construido con gran sacrificio.
Gobernar bien no significa saberlo todo o que solo haya de oírse a los amiguetes y a los intocables lobbys con derecho de pernada prorrogado
– ¿Qué papeles deben tener el Gobierno y las comunidades autónomas en materia educativa?
– Alguien representativo debe legislar. La cuestión es que legisle bien y, ante todo, que antes de legislar y gobernar, sepa escuchar la gran pluralidad de lo que está en juego en un país que, además de desigual, es muy diverso. Gobernar bien no significa saberlo todo o que solo haya de oírse a los amiguetes y a los intocables lobbys con derecho de pernada prorrogado. El gran problema es qué hacer con todos los menores de 16 años escolarizados. No es poco para quienes hemos vivido profundas carencias, pero desde hace mucho lo significativo es qué sabemos hacer, como Estado democrático de 2017, con ese preciado tiempo de nuestros jóvenes. El liderazgo ineludible para que no se convierta en guardería ociosa de antojadizos, corresponde al Gobierno, a las Comunidades y a sus Universidades complementados entre sí, no a los negocios privados, cuyos intereses –particulares- habrán de encauzarse de modo que no perjudiquen al bien común.
– Pero todo sería mejorable...
– Todo es mejorable de continuo. A la experiencia del Estado autonómico le sobran duplicidades y fastos banales cuando no se atienden con dignidad cuestiones indispensables como Sanidad y Educación. Un asunto perfecto que requiere más sintonía y cuidado es el de la formación del profesorado escolar. Maestros y profesores son componente principal de una buena enseñanza; no hay ley que se precie que no reconozca que su posible éxito se supedita a los encargados de llevarla al aula. La pregunta, pues, es qué hace el Estado o la Comunidad Autónoma -en la parte que le corresponda- para que esa lógica funcione. Y la dura verdad es que muy poco ha puesto de su parte. En muchos sitios, la dejación ha hecho desaparecer del presupuesto estas partidas, igual que ha recortado salvajemente todo lo demás a cuenta, sobre todo, del sobreesfuerzo de los que mantienen su puesto de trabajo. Por otra parte, las Universidades -dependientes de las Comunidades en gran medida, y responsables de las titulaciones exigibles para enseñar-, en tantos años ni han mejorado sensiblemente la profesionalidad de los egresados ni, por otra parte, son actualmente el mejor ejemplo de Alma Mater. En nuestro libro concluimos que la actual formación del profesorado es otra mala herencia que viene de muy atrás, pese a ser es algo muy relevante a trabajar de modo sensiblemente distinto al existente. Si se quieren buenos profesionales y no meros peones –que parece ser la tendencia-, también en esto son imprescindibles  paciencia y constancia, en la confluencia transversal de estos agentes implicados.
– ¿Estamos realmente ante una nueva oportunidad paras seguir dialogando sobre el presente y el futuro de la educación en España?
– Bueno, se subordina a lo que entendamos por “diálogo” y por “educación”, palabras con muy diversas connotaciones. Pero si lo que le interesa es qué opino de lo que pretende el Gobierno actual, en los artículos últimos para este periódico he tratado de clarificarlo. Dialogar es lo que, supuestamente, en toda democracia hay que hacer siempre.  Pero eso supone hablar, no dar voces para imponer, y respetar al adversario, quien no por serlo es un enemigo sino alguien que puede tener muchas luces.  Lo correcto, pues, sería desdecirse previamente de lo que a todas luces haya sido metedura de pata. Y a la luz de lo que ha expresado el Gobierno al término de la propia Conferencia de Presidentes del pasado 17 de enero, no parecen dispuestos a renunciar a su LOMCE, donde han logrado plasmar lo que, desde los años 80, anhelaron en sucesivas aproximaciones desde aquella LOECE de UCD. Tampoco parece que vaya a desconvocarse la huelga general del próximo nueve de marzo contra la Ley Wert. Estoy seguro de que el partido del actual Gobierno tiene más memoria y obstinación de la que aparenta en este momento de postizo “diálogo”. Más, incluso, que muchos partidarios de una ensimismada socialdemocracia que ha ido cediendo espacio a sus pretensiones desreguladoras de lo público. Cuando se oye, una vez más, a Esperanza Aguirre con sus enmiendas a la ponencia educativa del próximo Congreso del PP, resuenan la Thatcher y el Reagan de los ochenta, y se constata que no ceden en su cantilena. Las iniciativas de Betsy Davos, la millonaria que se ha hecho cargo de las principales políticas federales en EEUU en Educación les animarán más. Nunca se puede echar en saco roto, además, que en España llevan con la misma canción desde Fernando VII, con leves modulaciones que no han modificado el marco conceptual. Puede leerse en Blanco White (1775-1841), que vio muy claro lo que vivirían las generaciones anteriores a nosotros y también la nuestra.
En la LOMCE se habla principalmente de 'servicio público' y, que yo sepa, nada de 'escuela pública'
– Dicho en pocas palabras: ¿se ha despojado la educación pública de su pasado ominoso?
– La brevedad, como ya va viendo, se compadece mal con lo complejo. La educación en el Estado español tiene importantes variaciones de unas comunidades a otras y estas tienen una historia mucho más corta que la del tiempo historiado en este libro. Rondan de promedio un 30% de sus presupuestos, pero las variaciones de gestión son muy significativas. De todos modos, cualquier respuesta sería imprecisa si para definir el grado en que haya desaparecido o no lo “ominoso” no afinamos en cuanto a qué sea “Educación pública” o “Escuela pública”, conceptos a menudo contaminados de significados espúreos. Para ser precisos, y según Manuel de Puelles, gran maestro en este asunto, en la Historia de la Educación española sólo ha habido un breve momento en que el Estado se ha preocupado seriamente de “la educación pública”, el de la Segunda República. La Constitución de 1931, los presupuestos, la construcciones escolares, las iniciativas que pusieron en marcha para formar mejor a maestros, profesores e investigadores –en poco más de dos años, porque no les dejaron más- son aspectos suficientemente significativos del esfuerzo desarrollado, capaz de sustentar esa afirmación. Jorge de Hoyos, estudioso del exilio español en México y EEUU, también lo recuerda en un reciente libro: ¡Viva la inteligencia! (2016).
– ¿Servicio público, escuela pública... son lo mismo?
– La actual “educación pública” no pasa de ser un “servicio” financiado y controlado por el Estado con un sistema que sigue teniendo una estructura divergente de base. Por eso, en la LOMCE se habla principalmente de “servicio público” y, que yo sepa, nada de “escuela pública”. Todo queda así más tecnocrático y elude la óptica de si lo que se enseña y cómo se enseña en los tres segmentos de este sistema educativo –público, concertado y privado-, es lo que realmente necesita la ciudadanía actual para entenderse mejor en el mundo en que vivirán. De base, que todos los y las menores de 16 años estén escolarizados no implica que reciban la misma educación ni, por otra parte, que la situación no resulte privilegiada para unos y “ominosa”, por tanto, para quienes asisten a los actuales centros públicos. Nuestra Constitución de 1978 legaliza, de este modo, la divergencia estructural del sistema educativo desde niños o, para ser exactos, desde antes de nacer. En el Uruguay de 1877, José Pedro Pérez Varela, responsable de la Ley de Educación Común tenía claro que sólo se mira como iguales a los que han compartido pupitre en la escuela.
Casi todos los indicadores existentes dejan fuera muchos de los ingredientes más relevantes del sistema educativo
– Son muchos los indicadores sobre educación, PISA entre ellos. ¿Con cuáles se queda usted?
– Es importante tener indicadores. Lo curioso es que casi todos los existentes dejan fuera muchos de los ingredientes más relevantes del sistema.  PISA permite enterarse de lo que a la OCDE le interesa: cómo va la “literacia” de los quinceañeros. Igual suele suceder con otras evaluaciones externas, erigidas luego en baremos competitivos, como si de la liga de Champions se tratara. Investigadores especializados como José Saturnino le sacan bastante partido pese a todo. Lo malo no es que existan evaluaciones, que deben existir aunque de otro modo. Pero la más famosa, y las que la imitan, valen poco para lo que dicen que valen: no entran en la dinámica interna de lo que sucede en la clase ni en el trabajo de aula propiamente tal. Y no  van a mejorarse. Tenga en cuenta que a muchos políticos les sirven de pretexto para iniciativas desconectadas de las necesidades que debieran atender. Además, hay mucho dinero por medio y, en este momento, este juguete ya tiene puesto el ojo en la Universidad.
– ¿Qué quiere decir?
– Pues que en una buena educación entran muchos factores, muchos de los cuales no son aprehendidos por estos sobredimensionados informes. No le importan nada y en EE UU donde han nacido, lo saben desde hace mucho y son muy criticados. Como la estadística, la sociología y muchos otros saberes, su valor depende de los servicios que prestan: a qué y a quiénes. Desde luego, a los colegios y profesores estos informes y estándares indicativos no les ayudan a mejorar su trabajo cotidiano. Julio Carabaña, buen conocedor de PISA, lo ha escrito recientemente en su libro: La inutilidad de PISA. Otra cosa es que valga a las Administraciones para presionar a profesores y maestros e incrementar sus niveles de estrés como en las grandes empresas. Les coartarán más para que obedezcan a directores ansiosos de agradar a instancias que, en último término, se pierden en el anonimato multinacional.
– ¿Todo es culpa del neoliberalismo?
– Si seguimos con esta dinámica destemplada del neoliberalismo, a estos peones y sus capataces les sucederá, a medio plazo, como a muchos colegas americanos: las evaluaciones estandarizadas no han mejorado la enseñanza del país pero justifican  penalizaciones pecuniarias a quienes no logren el estándar deseado de la peonada. Bastantes ejecutivos de afamadas multinacionales se han suicidado a causa de este tipo de presiones externas capaces de anular su autoestima. Por eso y por algunas otras razones, Roger Shanck dijo que “la evaluación mata la educación”. Lo que no quiere decir que el gasto público en educación, como en cualquier otro capítulo presupuestario, no requiera control y explicación. Es lo mínimo que se debe hacer con el dinero de todos.
– ¿Es hoy usted más optimista que cuando empezó a luchar por la educación pública de calidad en España?
– No lo sé. Después del triunfo del nacionalpatriotismo salvador de Trump en EE UU, de la vergonzosa actitud europea con los refugiados y de otras sinvergonzonerías de codiciosos señoritos autóctonos, renegaré pronto del optimismo de quienes no harán nada para que el panorama deje de ser tan poco atractivo. Por casualidad, empecé a dar clase en la enseñanza privada sin que nadie me preguntara si era optimista: se presuponía. Y por azar, pude empezar a trabajar en la pública desde 1977, cuando se abrieron más centros. Con ello quiero decir decir que en  unos y otros claustros encontré de todo y, fortuitamente, siempre pude guiarme por personas acreditadas por su buen hacer y en tensión por que el sistema educativo fuera distinto, consistente y sin exclusiones ligadas a las economías familiares. A ninguna le habían enseñado a ser “buen profesor”: se lo habían currado, voluntariamente, a cuenta de su tiempo y de compromiso con el trabajo bien hecho. Ahí pude descubrir que la desigualdad educativa no concierne tanto a personas concretas –que también- cuanto a las estructuras con que está construido el sistema educativo. Respecto a que estas cambien pronto, soy menos optimista de lo que fuimos muchos en los años ochenta. Aquella presunta “modernidad”, como analizaría el recién fallecido Zigmunt Bauman, era absolutamente “líquida”.
A uno de cada tres de nuestros pequeños y adolescentes le ronda el hambre y la exclusión: son los sujetos primordiales del 'fracaso escolar' 
– ¿Hay realmente desmantelamiento del Estado social?
– La pelea de fondo que nos tocó ha sido siempre la de la calidad democrática que, en educación, se advierte enseguida: la mediocridad salta pronto y los atajos no pueden ocultarse sin fraude y corrupción. Y a todo esto, los complicados retos pendientes en la educación española acontecen en un contexto que no facilita el entusiasmo. Claro que estamos asistiendo a un ciclo de desmantelamiento del Estado social y, si los ciudadanos no se lo toman como algo que atañe a sus vidas, es muy probable que dentro de veinte años en trabajo, salud, educación, pensiones o dependencia, nada será como soñaron los padres y abuelos de la generación más joven actual. La demografía, como ha denunciado Sergio del Molino en La España vacía (2016), ya lo viene expresando calladamente con  aldeas vacías: Galicia pronto habrá perdido  245.000 habitantes y tiene comarcas donde por cada niño que nace mueren tres adultos. Nada de esto es anecdótico y tampoco lo es que la situación ambiental sea tan inquietante: el tempero no pinta bien, que diría un agricultor. Vea cómo la violencia de género –tan expresiva del nivel educativo de un país- sigue mostrando tan sangrantes asimetrías en cuanto a dignidad personal. Y no pierda de vista esa lentitud secular en lograr que vivir sea algo más que subsistir: si en 1870 no alcanzaban a un 10% las mujeres que sabían leer y escribir, en  1989  apenas habíamos logrado que todos los y las menores de 14 años estuvieran escolarizados: después de 119 años. ¿Y ahora? Si lee los Informes de Cáritas o de Save the Children, verá que a uno de cada tres de nuestros pequeños y adolescentes le ronda el hambre y la exclusión: son los sujetos primordiales del “fracaso escolar”. ¿No cree que sus papás estarían encantados de poder ejercitar  esa “libertad de elección de centro” que, según algunos, es el gran problema de la Educación española?
– ¿Y usted no cree que hay que mantener el optimismo?
– Bueno, venimos de una larga pugna por una educación para todos más digna y  queda por delante un dilatado proceso de metas sin pausa a ir logrando entre todos con paciencia. De otro modo, de arriba-abajo como hasta ahora, seguirá siendo un sinsentido y la educación democrática tendrá los días contados. Esté seguro, además, de que nunca estará terminada esta marcha, porque siempre deberá perseguir nuevos retos en la superación de las desigualdades múltiples que nos acechan. E igual debiera suceder con la formación del profesorado, que, a estas alturas, no puede seguir condicionando la calidad educativa según la “vocación” voluntarista de cada enseñante y sin compromiso sólido del Estado. En fin, esta es una historia colectiva: que yo pueda ser hoy más o menos pesimista que cuando empecé en los años sesenta es indiferente; pese a los muy optimistas, no dejará de suceder lo que está sucediendo.