O pacto educativo naufraga entre nulos esforzos valedores

Hai másteres de dubidosa calidade e nebuloso esforzo, e hai pactos que patinan: o de educación quédase curto no político e eivado no social.

A tardanza de Cristina Cifuentes en explicar as cualificacións do que estudou no máster da Universidade Rei Juan Carlos amosou pouco esforzo en clarexar se foi beneficiada cun apaño para o seu currículum, pero está inspirando copiosos memes non previstos no “Plan Bolonia”(2009).

O do “esforzo” é tendencia que logrou incrustarse para soster un sistema educativo de baixo custo cuxo peso recaia soamente no alumnado. Mentres, os currículos, profesorado, ratios, organización interna, didácticas e proxectos de canto se fai ou di nas aulas, aparentan non ter nada que ver con posibles disparates como este nin, tampouco, con que case un 30% do alumnado non entenda para que o obrigan a ir á escola ata os 16 anos. O que pase co “fracaso” e os que abandonan antes de tempo non parece afectar a “a calidade” que pregoa Cifuentes, polo que, agora, debe estar feita unha lea.

Cospedal, coa súa forma de defender á súa compañeira de partido, só bota balóns fóra, como noutras ocasións. Todo sería moi folclórico se a Universidade non se malograra con este pim pam pum, nin con que todos perdemos, independentemente da veracidade do privilexio con que poida ser agraciada a dirixente madrileña. O prestixio universitario público non está precisamente no seu mellor momento e instancias privadas de diverso rango, económico, tecnolóxico e ideolóxico, póñeno cada vez máis difícil. Estes “accidentes” amplifican a mala fama entre posibles candidatos a prepararse profesionalmente nesas aulas, e todo o esforzo que se despregou para sacar adiante unha universidade pode resultar unha pantomima en todos os sentidos.

No canto de tirarse pedras uns a outros como colexiais, non estaría mal que os nosos políticos mirasen a fondo este déficit. Non é a primeira vez que se abusou dese núcleo supostamente xerador de coñecemento que debe ser a Universidade, para convertela en vivero para seleccionar taimados executores de prexuizadas culturas pouco democráticas. O que José Varela Ortega cualificou como “os amigos políticos”, para falar do caciquismo da etapa canovista, reapareceu en formato neocaciquil desde a creación do CSIC en 1939 con mimbres que reverdeceron esa mendaz xeito de alcanzar venia docente, adoutrinante e nada digna de mención.

Antes do pacto, no pacto e despois do pacto

Do prodixiosa que foi aquela primavera dá conta que, logo de 40 anos de Constitución, as políticas educativas que nos entreteñen sigan sendo sospeitosas de parcialidade e, sobre todo, que a LOMCE sexa dictada en 2013 para quedarse en 1851. Os sucesivos borradores para que parecese o que non ía ser acabaron en tan deforme articulado que os seus propios proxenitores amagaron con repudiala; un “pacto educativo” precedería á outra criatura legal, pero o amor que lle profesan, aínda que move carros e carretas, non borra o trampantoxo.

Do alcance dese proxecto de pacto soubemos máis nestes últimos días que nos quince meses últimos. A crueza das súas limitacións xa era coñecida polo comprometido en Bruxelas, un recorte que rebaixaría os recursos ata o 3,67% do PIB. Ao PSOE seralle difícil explicar por que esixiu un 5% cando leva nesa mesa negociadora desde o seu inicio. Se foi para mostrar máis listeza que PODEMOS, non parece moi sólido para quen teña vocación de negociador. E se é para seguir negociando por baixo da mesa, a filtración da sentenza do TC ao que suscitaron os parlamentarios socialistas fai catro anos xa augura LOMCE para intre. Es e pacto quere quedarse, moi baldado, pero ao son do PP e Cs.

Algúns twits deron en ironizar con que este presente educativo sería presaxiado, entre outros grandes pintores, por Goya (Duelo a garrotazos) ou por Van der Weyden (nas bágoas do Descendemento). Tantos precedentes ten que tamén á Sibila de Delfos inspiraríallo Apolo: miren como a pintou Miguel Anxo na Capela Sixtina en 1509.

TEMAS: Pacto educativo. Políticas educativas. Recortes. LOMCE. Másteres. Plan Bolonia.

Manuel Menor Currás

Madrid, 24.03.2018

Non todo vale, por moita fama mediática e política que poida dar un titular

O amarelismo intolerante é corrosivo. Emerxe pronto ao tratar cuestións educativas ou pautas culturais: dá igual que se trate de feminismo ou de fútbol, de violencia ou do sistema carcelario.

Entre o pasado e o futuro, en política como en moitas outras actividades, o que rexe son as urxencias dun presente movedizo. As decisións adoitan ser alleas á experiencia do pasado, e os proxectos de futuro tampouco pesan demasiado cando as presións do presente aburan. Quen máis sofre é a moral, reducida ao relativismo cortoplacista do aproveitamento, á expectativa de ir tirando ata o seguinte tranco de oportunismo e improvisación.

Nos medios e nas redes favorece modalidades diversas de amarelismo. As gamas desta coloración son case infinitas, invocan ás veces a liberdade de expresión, case nunca a ignorancia e, por suposto, nunca as obediencias debidas a quen paga e impón as súas interesadas preferencias. Os moitos motivos de tal sarabullo case sempre conducen a que hai perspectivas que é mellor ralentizar e, se é posible, parar, porque a quen corresponda vaille mellor co que hai ou, se se pode , retrocedendo máis.

Violencias varias

A instrumentalización do sentimentalismo a conta dunha desgraza como a do cativo almeriense proporcionou un penoso remake xornalístico, nulo de información e ávido de acaparar protagonismo berrón. Tanto quixeron impactar que alentaron un espectáculo triste. Recordou nalgúns aspectos ao que Billy Wilder retratou nunha gran película de 1951, O gran carnaval, protagonizada por un xornalista especialmente ambicioso e egocéntrico que encarnaba un excelente Kirk Douglas. Máis disputado que outras veces en moitos medios, este “caso” cobrou o seu rédito no debate sobre a prisión máis ou menos prolongada dalgúns delitos de cárcere, cuxo carácter reeducador volveu a ceder ante os queren rehabilitar a súa dimensión punitiva máis dura ou, simplemente, sacarlle partido a unha foto oportunista. Concepción Arenal aínda tería -neste momento de procura de votos entre descontentos e desafectos- moito a quen facer ler o seu libriño O visitador do preso.

O “caso” das pensións tamén deu moito xogo, e parece que o vaia a seguir dando á luz do visto e oído a Rajoy no Congreso hai tres días, e nas manifestacións de boa parte de España onte, día 17. En vésperas de eleccións, é conto seguro para que se expanda un posible manto de esquecemento sobre duros recortes sociais e tropelías varias acontecidas nestas lexislaturas. Unha promesa ben realizada pode ser bálsamo propiciatorio para ampliar o caudal de votos necesarios para ir tirando. Que vaia a pasar máis adiante, no prazo escaso que o envelleecemento demográfico tolera, sería incordiar demasiado. Mellorar por exemplo salarios da xente nova, que poida cotizar e sanear a propia expectativa de natalidade, é demasiado complicado e privaría de vantaxes aos que se aproveitan en exclusiva a cacarexada subida do IPC. Mellor o curto prazo dos pequenos parches que nada arranxan e que, máis adiante, pexarán máis as boas solucións con individualismos corporativistas.

Fútbol, Neruda e Rousseau (entre outros)

Tantos “casos” non fan casual e si lamentable que, no contexto da gran manifestación e folga das mulleres o pasado día oito, fóra primeira páxina dun importante medio, o día 13, que un sindicato principal suscitaba -segundo a xornalista firmante- suprimir no seu presunto modelo de “escola feminista” o fútbol e as obras de Neruda ou de Rousseau. Converter un artigo de opinión en doutrina oficial dunha organización é un mecanismo de manipulación coñecido xa polos sofistas gregos. A autora deste “caso” xornalístico, falsamente escandalizada, seleccionaba para o seu grandilocuente titular, entre o amplo conxunto de propostas imaxinativas que as autoras propoñían, as que lle pareceron máis do agrado sentimentaloide do lector compracente. Ningunha das outras mencionaba, e son máis de vinte as que propoñían as autoras transgresoras da convencionalidade rutineira en que se moven moitas aulas escolares e universitarias. Tomou a parte polo todo e puxo en primeiro plano da súa noticia ao fútbol e a dous ou tres autores famosos. Como “masaje” adoutrinante non estaría mal se tivese outras tradicións a revista, pero por ignorancia, descoido ou o que fóra, a fabricante da noticia nin se inmutou -ou talvez si- porque a publicación que aceptara o artigo de opinión tivese no seu haber, desde que empezou a rodar en outubro de 1978, unha longa traxectoria de monográficos dedicados á igualdade da muller e a explicar as duras razóns polas que o día 8 de marzo fora proclamado pola ONU de recordatorio e esixencia para todos e todas. Como iso non a inquietou, poida que, para a autora desta noticia inventada, o do feminismo só sexa unha moda superficial de consumo, ou que o sindicato que acolleu inicialmente o artigo -discutible como calquera outro lle pareza unha fraude a desmontar-. Dá igual, porque o titular que lle proporcionou unha primeira páxina no medio para o que escribe traslada ao lector esa dúbida infame. Sexa cal for o que de verdade pense ela respecto diso, co abuso -plaxio?- que fai da bela fotografía que soportara a mensaxe das autoras do artigo, a “investigación” saír barata e pretenderá quedar como unha raíña.

O de Rousseau ou Neruda, visto o que adoitan ler os que deberían ler bastante máis, non parece especialmente relevante. Éo máis o amarelismo implícito nunha noticia en que a misoxinia de que fagan gala escritores soados do pasado -á que cabe sumar outros e outras do presente- non é denunciable aos educandos de agora mesmo, independentemente de se son bos ou malos escritores e escritoras. Aparentemente desconcertada por signos de machismo nas aulas e centros que denunciaban as autoras do artigo, simula asombrarse de que inciten a non ler aos que minusvaloran ás mulleres. Pero non se toma o traballo de explicar que poida ser un serio problema seguir dando por “natural” nas aulas o que é construción dun tempo de cultura patriarcal. Tampouco se sorprende con que, ao reler os libros escolares, apareza na nómina dos artistas, en especialidades en que destacan música ou pintura, que o xenio creador só toque as meninxes varonís. Á xornalista que fabricou a noticia débelle parecer “normal” que así se despachen -aínda hoxe- en gran medida os currículos e os textos escolares, aínda que os responsables dalgunhas editoriais subscriban recentemente un convenio para revisar este extremo. Xa postos, sería máis coherente que defendese explícitamente que lle molan cantos falan de “ideoloxía de xénero” e “ditadura de xénero” en medios que dan cancha a voces que cren ter a exclusiva sobre canto a dereitos e liberdades das mulleres se refire.

Con todo, ao amarelismo da nosa xornalista o que máis parece preocuparla é que o fútbol puidese deixar de ser a estrela dos nosos colexios, escolas e institutos: agora que non está tan mal visto que as mozas o practiquen, podería facer do patio de recreo un espazo “amigable”. Probablemente teña in mente aínda aquelas historias do “interese xeral” de 1997, con Álvarez Cascos no primeiro Goberno aznarino impulsando a “Lei Reguladora das Emisións e Retransmisións de Competicións e Acontecementos Deportivos”, que suscitou varias “guerras do fútbol”. De como a cabeceira de El Mundo -agora aparentemente ofendida polo que diga a proposta feminista dunhas mozas nunha revista sindical- ocupouse desta materia dá conta extensa Pedro Paniagua nas páxinas 164 e 165 do seu libro Cultura e guerra do fútbol: Análise da mensaxe informativa (UOC, 2009) a partir do que todo xornalista honrado sabe: que no seu traballo -importa non só o que se di, senón como se di, con que importancia, con que extensión e con que forza, en definitiva-.

Liberdade de comercio e liberdade de elección de centro

Todo isto é nada, con todo, co que nos agarda á propóstio das respostas que xa se propoñen aos aranceis proteccionistas de Trump: Os aceituneros altivos xa están en pé de guerra, e os exportadores de boa parte da manufactura europea tamén. Pode ser boa ocasión para que esta ou outros xornalistas traten de investigar estruturas educativas nada alleas ás que -desde a OCDE, FMI, Banco Mundial ou Organización Mundial do Comercio (OMC)- rexen o comercio internacional, pero non os tribunais de xurisdicción internacional. Interesen ao seu público en saber que eses modos de colonización, dominación e superioridade teñen patróns similares aos que rexen maioritariamente as relacións entre homes e mulleres en moitos aspectos da vida laboral e social. Fáganlle saber que sendo moi principais no sistema educativo español, o peculiar liberalismo aquí imperante fixo que, ao amparo de “idearios particulares”, o erario público subvencione ou concerte prazas escolares con empresas privadas ás que a LOMCE (desde 2013) faculta, ademais, para segregar nenos e pícaras. E non se arredren se comproban que a versión hexemónica en España da liberdade de ensino é ese particular libre mercado da “libre elección de centro”, un invento estratéxico, entre neoconservador e neoliberal, que posibilita aquí coma se dun parque temático do Ancien régime set tratase- narcisismos propicios a obstaculizar que a obrigada universalidade educativa -en que caiban todas as mozas e mozos- teña a dignidade que merece un país democraticamente moderno e actual. Non é rara a aplicación que ha ter o art. 27 da CE, particularmente na súa última versión lexislativa.

Por suposto que estas liñas de investigación teñen o seu custo. Pero se o responsable ao informar sobre políticas educativas é mostrar que, entre o pasado e futuro da educación española hai bastante máis do que os mentores do último proxecto de pacto educativo -axudados por titulares como o comentado- tratan que non vexamos, os lectores temos perfecto dereito á queixa: -”¡Mágoa de tempo xornalístico perdido!”

TEMAS: Pacto educativo. Liberdade de ensino. Universalización da educación. Igualdade. Inclusión. Violencias sociais e económicas. LOMCE. Manipulación informativa.

Manuel Menor Currás,

Madrid, 18.03.2018

Que sería "histórico" na loita das mulleres pola igualdade?

Ese día non chegará mentres persistan as parcialidades implícitas na educación, o trato e a atención que, ata as leis sosteñen, diverxentes dos varóns.

Os psicólogos adoitan falar de parcialidade implícita ante ese tipo de xuízos que emitimos sen advertir que proveñen, de cando eramos cativos e estábase conformando o noso sistema neuronal cos seus enlaces. Os marcos conceptuais e as súas relacións fóronse conformando entón, antes dos tres anos, de acordo coas pautas culturais onde nacemos e recibimos as primeiras informacións, a cotío inconscientes. Este é o motivo polo que, cando os cativos acceden por primeira vez ao mundo escolar, de entrada xa leven unha bagaxe cultural relevante, tan distinta duns a outros que calquera docente pode apreciar un diferencial tan grande, por exemplo, no uso comprensivo da linguaxe que mostran unhas ou outras criaturas.

Parcialidades cronificadas

Como algo “normal”, esa parcialidade implícita merece a pena ser tida en conta á proṕosito da xeneralizada apreciación que lles valeu aos medios a gran celebración do día da muller traballadora o pasado día oito na maioría das nosas cidades. Esa coincidencia en que, ademais de tratarse da “primeira folga feminista”, sería unha manifestación “histórica”, arrastra coidadosas amnesias para o adozoamento do presente. Levados de parcialidade implícita, talvez quixeron dicir, extraordinaria, moi grande, rechamante, pero ao denominala como “histórica” reducíronlle tanto o valor semántico que o que queda por facer nese campo da igualdade perde valor antes de producirse e, para moitos, mellor é que non se produza. Quedáronse co espectáculo masivo -en plan neofoclórico nalgúns casos- esquecendo o ímprobo, tedioso e ás veces cruento traballo que, sobre todo desde a segunda metade do século XIX -aínda que xa outras pioneras, como as que proclamaron os dereitos da muller en 1789- sufrisen como absolutamente inxusto que, tan só por ser muller,é non ter recoñecemento.

A continuidade desa historia, en pleno século XXI, é a que motivou a manifestación e folga do pasado día oito. Iso é o pouco histórico do acontecido: que en moitos aspectos todo segue igual ou moi parecido a como era antes de 1789. Atrás queda, en boa parte repetitivo, un longo camiño percorrido no medio do desprezo, persecución e prepotencia de cantos -e ás veces cantas- trataron, e seguen tratando, de mantelas soxuzgadas, menores de idade permanentes e sometidas a varóns nada propensos a recoñecerlles capacidade, intelixencia e aptitudes para desempeñar traballos tan sesudos ou responsables como poidan ser os seus. Chama a atención nesta secuencia a cantidade de mulleres que, en todos os medios sociais, serviron de soporte indispensable aos seus homes sen que estes mostrasen o máis mínimo recoñecemento. Pero é especialmente rechamante que haxa escritoras que asinaron co nome do seu marido -en España temos soados exemplos- ou o de maridos que se aproveitan de valíaa das súas mulleres para brillar con nome propio facendo bo o devandito de que detrás dun gran home sempre hai unha gran muller (?).

Nestoutra historia, en que moitos requebros son insulto enluvados, a historia dos nosos prohomes de letras e ciencias non sae moi ben parada. Por bos que sexan no seu, o que nos transmitiron está transida de misoxinia, esa parcialidade tan frecuente nas súas conxéneres. E o problema é que non é infrecuente que tamén se sumen a esta nómina non poucas mulleres, non malas escritoras pese a iso. Por iso merece a pena reler -logo da “histórica” manifestación- o que Anna Caballé escribiu en 2006: Breve historia da misoxinia. Na súa brevidade, dálle tempo de repasar a bo número de grandes escritores do XIX e XX español, e algunhas escritoras relativamente recentes. Non deixa de producir desconcerto sobre do incrustadas que poden estar estas actitudes por mor das vivencias culturais que cada cal leva encima como “capital cultural” aprendido na máis tenra infancia.

Histórico, histórico de verdade para as aspiracións do celebrado o día oito sería que eses eclesiásticos obsesionados por cuestións femininas -coma se niso lles fose a súa vida- deixasen de ser tan dogmáticos e sen a súa doutrina se fose perder a humanidade. Non se entenden as súas actitudes coa muller dentro da Igrexa, nin menos coas formulacións dalgunhas das súas organizacións de pais ou a súa rede de colexios concertados. Sen eles non figuraría na LOMCE -que regula o sistema educativo de todos- a permisividade para que nenos e nenas reciban ensino diversificado. Nesa mesma acepción do histórico, moi histórico sería que o Ministerio de Educación, liberado do que lle dictan neoconservadores e neoliberais, derrogase a particular interpretación que esa lei fai do art. 27 CE que, nunha exemplar versión de parcialidade implícita, aí segue, para “mellorar” -di- a educación dos nenos e adolescentes españois.

Historia é cambio

Mentres estas poucas cousas, tan posibles como desexables para a sa convivencia de homes e mulleres non sucedan, o histórico -no sentido profundo de alusión ao cambio que ten este término respecto de outros saberes humanistas- apenas existirá, pois permanecerá inmutable -ou só moi aparente- o que non deixou de suceder no transcurso cronolóxico ata o presente. A quen lles preocupe que esa profunda parcialidade siga existindo, seguiralles sendo moi traballoso tratar de facer realidade os compromisos transformadores que, do visto o xoves pasado, deberían derivarse. Eliminar as distancias que existen no trato ás mulleres empeza na vida doméstica, continúa na rúa, pasa pola organización do sistema educativo e alcanza á vida laboral, á publicidade, aos medios de comunicación e, tamén, a negocios que teñen como motivo principal a redución da muller a obxecto puramente de consumo mercantil. Non só a lexislación educativa favorece esas asimetrías, senón tamén a laboral. Supostas diferenzas de mérito comparativo e outras trangalladas sobrepóñense á bioloxía coma se esta fose a responsable de tanta parcialidadeasumida como “natural”.

Cabe imaxinar que a baixa natalidad que detenta actualmente España -coas graves derivaciones demográficas que se aventuran e que os actuarios de seguros xa trasladan ás hipotecas e á regulación da sanidade e as xubilacións, sexa unha forma de protesta da Natureza. Pero sería unha continuidade no erro a que nos inducen as “parcialidades implícitas”. Por moito que algúns dirixentes queiran eludir o político das manifestacións do outro día, a POLIS democrática non estará ben gobernada hoxe se non atende ás razóns das mulleres. E nesa liña, como asunto político que é, concernente a máis da metade dos cidadanía por vía directa, e indirectamente á restante, non é casual que, xusto nestes días e pese á interminable continuidade dos asuntos de Cataluña, sucedéronse xubilados e mulleres nas súas demandas inatendidas.

Eleccións á vista?

Nalgún momento tiña que saltar o desconcerto que causa unha baixa moral colectiva en que asuntos tan principais que incumben ao principal da vida só atopan restriccións mentais e executivas de quen din que gobernan. Tampouco ha de estrañar que estes días pasados -o cinco e seis de marzo- se descolgasen do que quería ser pacto educativo dous dos principais partidos sen cuxa firma volvemos á casiña de saída porque o suposto acordo constitucional de 1978 (no artigo 27) está pragado de incumplimientos. Poida que esta retirada sexa provisional -como nas negociacións importantes sucede-, pero tamén cabe sospeitar que o cheiro de posibles eleccións sexa o gran condicionante. O imprescindible antepúxose ao necesario, pero tamén aquí seguirían pervivindo -ata cando?- esas parcialidades de aprezo de que tanto poden falar infinidade de mulleres. ¡Perdón, mozas!

TEMAS: Segregación da muller. Violencias sociais. Educación diversificada. Asimetrías salariais e de trato. Difícil maternidade. Igualdade e equidade.

Manuel Menor Currás,

Madrid, 10.03.2018

Ai! As políticas sociais: esa é outra

As manifestacións dos pensionistas e as folgas das mulleres o día oito suspenden a este Goberno. Os pactos que propón parecen cousa de señoritos, non moi ben criados.

Os que din que a etapa que lles tocou vivir é a mellor da historia, simplemente por ser o último da aventura humana, teñen neste momento serios problemas para demostralo. Proba diso é, entre outros moitos motivos, que ninguén os librará de apandar cun presente pleno de incertezas e decisións non menos incertas.

Os pactos supervisados polo PIB

Tampouco é que os líderes sociais, relixiosos ou políticos sexan fiables como guías. Contrastar o que din e o que fan xera confusión. E para prestar atención soamente ao que din, máis vale facer caso ao que Ivo Andric, premio Nóbel de Literatura en 1961, nos advertiu nunha das súas mellores novelas, Unha ponte sobre o Drina: “A partir do momento en que un goberno experimenta a necesidade de prometer aos seus súbditos, por medio de anuncios, a paz e a prosperidad, hai que manterse alerta e esperar que suceda todo o contrario”.

Nestes días, hai tres grandes pactos que publicita moito o actual Goberno agora que, segundo a súa folla de ruta hai que centrarse en “o social”. Se para os problemas que arrastra Cataluña está quedando moi estreita a limitación que impón o Código Penal, nesta tríada de anceios de pacto poida que se quede tan curto como inalcanzable. O rutineiro de ocuparse destes asuntos para subir e baixar na grella dos informativos parece obedecer, non a convencemento de obrigación, senón a motivos alleos ao significado máis denotativo da acepción “pacto”, propios de milongas de distracción alegórica.

Dá igual que se fale do pacto contra a violencia de xénero, como o pacto que se busca en asuntos educativos, do pacto de Toledo ou de calquera outro. A percepción sempre é de parche tardío e en momento inadecuado, en que o múltiple entrecruzamento de desatencións habidas fronte a “o social” produce que a atención real á xente -especialmente á máis necesitada da protección do Estado- pase a segundo plano e, case sempre siga sendo escasa cando non inexistente. O que plenamente cumpre o falar de supostos “pactos” é que pretende acalar voces discrepantes que leis como a de Seguridade Nacional de 2015 ou o Código Penal non logran frear.

O certo é que, mentres se fala de pactos -a creación da Subcomisión parlamentaria pola educación xa leva case un ano e cuarto “traballando” desde o día un de decembro de 2016-, hai abundante materia publicitaria para amentar cuestións máis ou menos pertinentes que vaian levando o fondo dos litixios a irrelevancias epidérmicas que deixen o seu núcleo duro intacto. Mentres se sostén a atención sobre algunha expectativa de arranxo, o urxente cómese ao necesario. Nesta lexislatura, a continua decisión mediática de poñer en primeiro plano uns supostos resultados macroeconómicos magníficamente destacados sobre a incuria e descontrol -que segundo nos poñen como referente paralelo- levaron a cabo despilfarradores gobernos, anteriores a 2011, estanos educando na paciencia desmobilizadora. Ese trofeo do PIB foi o talismán para eludir, non só as acusacións de malversación e marrullerías cos orzamentos públicos, senón tamén reclamacións como a que estes días pasados fixeron os pensionistas de toda España: “non crecemos o suficiente”, proclamaron.

Política económica ou Economía política?

“O social” vén de lonxe na nosa historia de limitacións. Para entender que significa exactamente, baste recordar que diferenzas hai entre “vivenda social” e outras vivendas en que ese significado sexa imposible. Nesa longa secuencia destaca o momento en que se deixou de falar da pobreza, en xeral, a que pasase a primeiro plano a producida por unhas relacións laborais completamente desreguladas. Foi en 1901 cando apareceu unha primeira lei “social” en España, a que tratou de protexer a accidentados laborais. Salarios, horarios, condicións de traballo, atención á infancia, aos dereitos femininos, retiros e pensións, Sanidade e Educación -e outras moitas prestacións- foron entrando con atraso no noso país e, ao que se está vendo, tardaremos en ver que o conseguido desde entón, se non empeora, cubra os déficits da nosa tardía adopción do gran pacto europeo por un Estado de Benestar.

O momento actual -con pactos e peor sen pactos- recorda moito aspectos anteriores a aquela primeira lei “social” española. A continua referencia a un suposto “crecemento económico” inexcusable é unha nova versión do que ata entón era pretexto absolutamente dogmático: a Economía política e a súa sacralizada atención á propiedade privada; as políticas económicas non existían propiamente, as competencias dun “Estado mínimo” -atento case exclusivamente á orde pública- facían que ata a beneficencia, ou modo de atender aos problemas habituais da pobreza, dependese do Ministerio do Interior ou de Orde Pública , como tamén foi chamado. As erosións á atención de “o social” non son de exclusiva responsabilidade deste Goberno, pero si é responsable de estalas acelerando á vez que estimula privatizacións de servizos e prestacións. O prestixio da subxectividade individual crece e, reducida a atención a “o social” o campo está quedando plenamente aberto de novo a que cada cidadán se apañe como poida: evidentemente sen confundirse do que a cada cal corresponda segundo os seus medios económicos e culturais.

E Lisístrata?

É neste terreo precisamente onde adquire relevancia a celebración, o próximo día oito, do Día Internacional da Muller Traballadora que a ONU estableceu en 1975 e que, nesta ocasión, por terse declarado aquí folga de mulleres, fai recordar o xuramento que a Lisístrata de Aristófanes esixiu facer ás súas compañeiras no ano 411 a. C. Este día oito non chega a tanto, pero vai do mesmo, porque isto dos “días de” -como o dos “pactos” para unha ou outra cousa que propón este Goberno- adoita requirir a nosa atención cara a algo que non existe ou que, de existir, tivese unha existencia curta de percorrido e vergonzante á razón por esquecer o coidado dos “dereitos inherentes” aos seres humanos por nacer para ser donos de si mesmos e non que a concentración de recursos nuns poucos poña en risco a dignidade de vida da gran maioría. Iso que se proclamou xa en 1789 como precepto e que as Constitucións democráticas adoitan dicir entre os seus grandes principios reitores é o que se trata de recordar coma se os humanos -e en especial os varóns- fósemos maioritariamente presos de Alzheimer.

Este día oito trata de recordar e esixir -e todo presaxia que vaia a ser máis potente que outros anos- que as mulleres traballadoras existen desde sempre -desde que a cadeira de Eva, como José Enrique Campillo, foi fundamental para a evolución humana- e, por suposto, desde antes de que as máis burguesas e lidas empezasen a suscitar, a finais do XIX, a urxencia de liberarse dos corsés físicos e dos que unha educación paternalista as cinguía estritamente a un papel social e político minorizado subsidiario dos homes. Pero non só é iso, tamén que na loita polos dereitos sociais e políticos estiveron de xeito conxunto con eles como cousa natural e sen que, moitas veces, eles llo tivesen en conta. O éxito de tantas longas pelexas inacabadas case sempre foi peor para elas. Ata nos países onde se fai retórica política con que se lles recoñecen os seus dereitos, seguen existindo serias distancias en múltiples campos, xustificadas ata con explicacións tan peregrinas como as que había antes de que, sobre o seu ser e natureza, se proclamaban abertamente desde púlpitos e cátedras.
É penoso que, nunha sociedade en que o seu saber e coidados son indispensables para ser máis rica e inclusiva, falte tanto por sufrir e seguir clamando atención para que as súas demandas de igualdade non sexan concesións graciosas senón dereitos a deixar de esixir porque se cumpren. Por citar unha de tantas causas polas que o día oito aínda Lisístrata reclamaría folga, aí está a LOMCE, coa súa separación de nenos e nenas subvencionada, mentres o presidente da CECE (Confederación Española de Centro de Ensino) sostiña, aínda non fai un ano, que “é positivo que haxa unha pluralidade de modelos para elixir porque é algo que enriquece o panorama educativo e achega pluralidade”.
Se a LOMCE é a última aplicación do que manda o artigo 27 da Constitución, máis parece que este Goberno, no canto dun pacto educativo que mellore o sistema educativo ou os outros sistemas de prestacións sociais, nos estea propoñendo acelerar o paso cara aos tempos anteriores a 1789. Deben crer que houbo algún desvarío da humanidade desde entón e que lles corresponde a santa misión de facernos regresar a tempos de tal bonanza que ser muller, se non se tivese riqueza -e aínda así- era causa de desconsideración manifesta cando non de desprezo. A diferenza biolóxica levaba segregación social ante a preeminencia dos varóns, que, en caso da realeza segue mantendo a nosa Constitución actual. E a LOMCE faculta a colexios -subvencionados co erario público- que a misoxinia dos seus clientes se prolongue estenda entre a xente bien. Alongan a prohibición que nos institutos públicos actualmente denominados de Secundaria rexera desde 1939 e que Pepe Segovia (q.e.p.d) desterrara en 1983.

O xénero de sexo que nos dá a natureza ou non ter iguais crenzas relixiosas, cor e trazos moi aceptados pola tribo foron razóns que, se, ademais se era pobre -é dicir, sen rendas para vivir- ou asalariado dependente doutros para subsistir, podían determinar que a vida fose un calvario, un “val de bágoas”, como rezaba unha das máis repetidas invocacións piadosas desde o século XII. Non había lugar para dereitos humanos compartidos e menos a escala universal. Que pasaría, pois, se os nosos devanceiros -eles e elas- calasen e non protestasen nunca? De que van os que propoñen pactos oportunistas e ralentizadores para acalar aos que seguirán clamando polos seus dereitos? E se a sentenza de Ivo Andric fose certa, qué consideración merecerán dos demais cidadáns e cidadás estes mozos e mozas co seus palmeiros?

TEMAS: Pacto educativo. Pacto de Toledo. Pacto contra a violencia de xénero, Día internacional da Muller Traballadora. Estado de Benestar. Dereitos e Liberdades sociais e políticas. Constitución.

Manuel Menor Currás

Madrid, 04.03.2018.

O MIR docente

Publicado no xornal La Region (25.02.2018)

Frutos Fernández González

A miña ignorancia sobre a maioría das cousas é supina. Non obstante, hoxe escribirei sobre un tema no que esa ignorancia non pode ser total: refírome á docencia. En vinte e catro anos de estudante, repartidos entre unha escola, dous institutos e tres universidades, e corenta de profesor, nunha universidade e en tres institutos, algo debín aprender de todo iso. Así que, unha vez anunciada polo ministro do ramo a próxima posta en marcha dun MIR para profesores, permítanme que escriba algo sobre o acceso á función docente.

Cando eu rematei os estudos da miña primeira carreira, hai diso corenta anos, un licenciado podía presentarse ás oposicións para profesor; o único que se lle pedía a maiores era  a realización do chamado CAP (Curso de Aptitude Pedagóxica), que tiña unha duración de seis meses e consistía nunhas poucas clases de pedagoxía e nunhas cativas prácticas nun instituto. En xeral, os opositores considerabamos aquel CAP unha perda de tempo, pero había que facelo e xa estaba; ademais, apenas roubaba máis tempo có das clases e compaxinábase facilmente coa preparación da oposición. Desde hai uns sete anos esíxese o denominado máster do profesorado, dun ano enteiro de duración, moito máis caro co antigo CAP e cunha  esixencia de dedicación dos alumnos incomparablemente maior. Pero o caso é que a maioría dos profesores que se incorporan por esta vía á docencia transmítenme a mesma opinión sobre este máster cá que nós tiñamos do CAP: que se trata dunha absoluta perda de tempo.

Eu, se queren que lles diga, xa supoñía algo así. En España, de hai uns vinte e cinco anos para aquí, o principio do beneficio económico ocupa o centro de tódolos intereses vitais, incluso en espazos onde non cabe tal principio: caso dos bens públicos. Deste xeito, cando se fai algunha proposta, sexa do tipo que sexa, e preséntese como se presente, o que realmente impulsa as decisións, na maior parte dos casos, son os intereses pecuniarios de determinados grupos de futuros beneficiados. E todo o resto é secundario.

É falso que o problema da educación en España radique na formación inicial do profesorado. O problema está dentro, na propia ordenación do sistema educativo, que semella unha empresa con traballadores cualificados pero que falla na organización. Por iso  nunca cabe esperar grandes resultados neste campo, e cando se produce algún é a pesar da deficiente dirección.

Que significará ese novo MIR que agora se anuncia? Deixen que llo diga: máis  exames e penalidades para quen pretenda ser profesor, maior retraso na idade de incorporación do profesorado a un traballo estable,  un bo negocio para todos os que participen da nova estrutura e ningunha mellora substancial do sistema educativo... 

Unha pregunta final: por que non se copia o modelo de acceso dos xuíces: primeiro a oposición, sen necesidade de máster, e logo a formación específica e práctica nunha escola de profesores semellante á Escola Xudicial; algo parecido, por certo, ó que se fai en países coma Francia ou Finlandia? Permítanme unha resposta: non se fai porque iso significaría o remate dun gran negocio para algúns!

Querido FORGES, moitas grazas pola túa sensibilidade

Das 250.000 viñetas que debuxou, dedicou moitas ás políticas educativas e culturais. Na súa maioría seguen sendo válidas para mirar criticamente o que sucede.

O baleiro que deixa Antonio Fraguas non vai ser fácil de encher: foron moitos anos de lelo a diario. Editorializaba con mirada razonablemente crítica sobre canto sucedía. Os seus personaxes sintetizaban a ruralidade e a civilidade urbana, eran arquetípicos do que faltaba e o que sobraba nas nosas vidas, qué necesitabamos e qué era pura tomadura de pelo, os tópicos e as novidades, os hábitos máis recalcitrantes, os máis avispados e, tamén, as catástrofes máis desgraciadas ás que sempre estaba atento para que “non nos esquecésemos”. Botaremos de menos as súas viñetas, as súas tiras cómicas e os seus libros, aínda que nos sigan acompañando os seus trazos neses recortes que redescubrimos como sinais máxicos en libros lidos hai anos.

Debía ler a miúdo o Quixote: a súa palabra certeira e precisa, tanto se era castiza como barroca, delatábao “xactamente”. Pero tamén era inventor de palabras, melodiosas e suxestivas -igual que os seus “forgendros-, que pronto circularon pola rúa coma se nacesen por xeración espontánea. A conxunción de palabra e debuxo foi moitas veces tan certeira que iluminou máis que a maioría de columnas sesudas. O resultado -”portentoso”- é que se se xuntan temáticamente as súas prolíficas creacións, dámonos conta de que non só soubo cazar ao voo, con gran perspicacia, o meollo do que acontecía; non só nos animou e fixo sorrir por captar mellor que os máis agudos. Ademais, agora dámonos conta do moito e ben que nos ensinou a mirar.

O máis atractivo é que, se se poñen xuntos e se repasan seguidos os recortes que fomos acumulando, legounos unha enciclopedia de referencia ben distinta das que xa ninguén quere, plenamente consultable e lúcida para afrontar o que veña. Contan que debuxou unhas 250.000 viñetas que, a ollo, en máis dun 80% son aplicables a situacións que seguirán a repetirse. A maior parte aínda parece que fosen creadas para algo que acaba de suceder e inquiétanos. Soubo tocar con medio aparentemente tan leve, as actitudes profundas que, durante moito tempo, seguirán connosco coma se dun “universal” se tratase ao que houbese que moralizar para que non se desmandara.

Por se non houbese ter tempo para deixar algo sobre as disquisicións da ministra Báñez sobrea das pensións e os pensionistas, por exemplo, quen abra ao azar o seu primeiro libro, O libro de Forges, de 1972 (Edicións 99), poderá atopar múltiples referencias que, logo de 45 anos, parecen premonicións, como aquela de un subsecretario ou similar que, en conferencia de autobombo proclamaba: -”e para finalizar esta disertación titulada ´Cara aos dous mil per cápita` aquí o meu secretario vai pasar a gorra”. Desde detrás do preboste di este: “É xusto e necesario”. E replica de novo aquel noutro bocadillo: “Máis alto”. Tamén podería valer, entre moitas outras, a viñeta final dese mesmo libro, en que Blasillo, cal pequeno españolito soñador do tardofranquismo, dille ao seu eterno colega: “Aí a tes; bailaa”.

Que tería explicado, debuxado e apostilado, de ter tempo de escoitar a Trump proclamando que armar aos profesores é unha gran medida para deter os masacres periódicos que teñen lugar nos colexios americanos? Entre outros moitos, aquel en que Blasillo confesa ao seu amigo: “Hoxe hei ir á biblioteca municipal para pasar o rato, pero resulta que xa lera o libro”; ao que o outro replica: “Eu tres veces”. Slagherthy, Flagherty, Flanagan ou calquera outro personaxe dos moi tenros que creou, incluídas Concha e as anciás de pobo manexando informática, ou talvez algún náufrago do “proceloso” mundo, terían moito que dicirlle a este extraterrestre engreído que tan ben conecta cos yuppis descerebrados, fillos de papá e prepotentes reaccionarios, que tanto poboan a paisaxe de fondo das creacións de Antonio.

Reler algunhas en que a “ardua problemática” da educación española é evidente ou moi posible tampouco é mal exercicio para compensar algo a súa indubidable vontade de que mellor nos iría se enfocáramos as cousas de xeito máis convincente e solidario. “¡Gensanta!”, na páxina 94 dese mesmo libro -de fai 45 anos, cando escribía e debuxaba para Informaciónes- hai unha viñeta “stupenda” en que dous obreiros con casco na cabeza están modernizando a que parece tribuna do Congreso. Un deles traballa mentres o outro, cuns papeis nunha man, subido á tribuna grítalle ao outro: “Deixa de farfullar, só son unhas cuartillas”, ao que o seu compañeiro replica: “É que me tes de análise da problemática ata o casco”. Esta viñeta podería apostilar os efluvios que desprenden os traballos da Subcomisión parlamentaria para o Pacto educativo.

Particularmente actuais resultan outras dúas da súa Forgescedario (letra J). Publicado por Bruguera en 1980, permite observar -logo de 38 anos- as obsesións que perseguía a LOECE, aquela lei orgánica da UCD que, con algúns retrocesos máis son advertibles na LOMCE de 2013 e que pesan aínda, de xeito “impasible” e xerando “un mar de confusións”, neste momento. Como síntese do grado de cumprimento a que se encamiñaba o art. 27 da Constitución, non ten desperdicio esta mirada amable de FORGES apenas dous anos despois de asinada a Carta magna. A paisaxe das dúas é similar: un aula con pupitres dispostos a modo de anfiteatro, como nalgunhas facultades, e con alumnado de fala afectada; e en fronte, sobre tarima elevada e ante mesa barroca, un conspicuo profesor encorbatado, cuberto cunha especie de toca monxil. O momento é contestatario: só falan os alumnos. Na primeira, di un: “Ou cambiamos pronto o regulamento ou a min dáme algo”; e engade outro: “Eu o do Ánxelus pase, o do uniforme tamén; pero o que non aturo é o dos pololos para ir ao bar”. E na segunda viñeta, “as criaturas” non poden ser máis lúcidas respecto das liñas vermellas en que se move o seu sistema de ensino. Un estudante protesta: “E como proba evidente de que se acabaron os consensos, se a excursión é a Lourdes nós imos a Fátima”; replícalle outro colega: “Moi ben, Romerales”; e remata o primeiro: “Si é que xa está ben de contemplacións”.

“Xactamente” aquí é onde nos atopamos, no que a carátula deste indispensable tomo do Forgescedario anunciaba: “Algún día, meu fillo meu, tampouco ti te comeras unha rosca”; a desesperanzada iniquidade era evidente nos debuxos que acompañaban tan educadora como experimentada advertencia. Mil grazas, querido FORGES, polas túas mil ironías, de tan lírica e honesta sensibilidade que aínda nos seguirán orientando.

Manuel Menor Currás

Madrid, 25.02.2018

TEMAS: Forges, Pacto educativo.

Volve a moral do aforro como solución dos graves problemas sociais

Rajoy e o seu Goberno intentan desviar a nosa atención do seu desinterese polas prestacións do Estado de Benestar. Como no século XIX, cargan a responsabilidade exclusivamente sobre os asalariados.

Consciente ou non, Rajoy xa nos reeduca ao sincerarse -desde os tópicos do seu suposto “sentido común”- sobre do presente e futuro do Estado de benestar. No Foro ABC, e baixo patrocinio de Deloitte -empresa quenon se decatou de qué ía a dirección de Cajamadrid e as súas tarxetas opacas- pediulles aos españois aforro para complementar pensións e educación. Curiosamente, ademais, ligouno a unha suposta situación de bonanza: “agora que as cousas van ben é momento de ser previsores”, tomando como deber “incentivar que o aforro pense no longo prazo”. E co pensamento posto en que os aforradores practiquen a moral do aforro cunha orientación finalista: “como complemento da pensión pública pero tamén doutros plans vitais, como a educación dos fillos, un proxecto persoal ou superar calquera revés que nos pode traer a vida”. Non podía faltar neste caso, como noutros das contrarreformas conservadoras, o apoio no consello da OCDE, co seu ranking ao parecer bastante malo nisto do aforro a longo prazo, similar ao que provocan sempre as recomendacións a conveniencia que provocan os seus Informes PISA desde 2002 sobre educación: todo é bo para o convento da economía neoliberal.

O revival do aforro

Exactamente igual e con idéntico razoamento previsor expresáronse as variantes do liberalismo decimonónico español respecto ao aforro que debía procurar todo asalariado se quería subvenir a calquera dos imprevistos que a vida lles traer e, en particular, a vellez. O aforro que fixese ao longo de toda a súa vida laboral -no caso de que a tivese- era o único subsidio de que podía botar man. O que puidese vir doutros, mediante caridade ou beneficencia, ben explicou Concepción Arenal que era insuficiente, a máis diso discriminatorio. En torno á moral do aforro e a previsión xestouse por tal motivo “unha vez que foi evidente que os problemas dos pobres crecían en alcance político- unha dinámica educativa moralizante de grandes proporcións en que participaron a burguesía, a aristocracia e a Igrexa. Ese peculiar xeito de atender á “cuestión social” “como chamaron ás demandas que os obreiros urbanos empezaban a suscitar a unha sociedade autosatisfeita, utilizou todo tipo de medios para estender a mensaxe: libros devocionais, lecturas escolares, leccións de economía doméstica, contos exemplarizantes como o de “A camisa do home feliz” e, ata, máis dunha canción pegañenta. Pola súa banda, as Caixas de Aforro, que en España empezaran a súa andaina en 1835 (Orde de 03.04) a imitación doutros países, tiveron nas voces da sociedade aburguesada unha extraordinaria propaganda. Poucas deixaron traslucir unha visión crítica. Rajoy -ou quen o aconsellou- tampouco. Sexan ou non conscientes da deslealdade cos aforradores de moitos xestores do “benéfico” aforro, volven a que que o Estado aforre -a conta deses recursos- o que en prestacións ben xestionadas desde os orzamentos xerais debía gozar a clase traballadora.

Mesonero Romanos, promotor da idea moral do aforro e das súas Caixas, xa albiscou o atractivo negocio que era, de nulo risco para supostos benefactores, a xestión do aforrado polos asalariados. En 1880 (Art. 4 da Lei de 29 de xuño), dentro dun reformismo de baixo custo, a moral e a práctica do aforro chegaron, ata, á escola. Como adoutrinamento, non só moral senón tamén operativo, volvería repetirse tal presenza en 1911, nesta ocasión como proposta do incipiente Instituto Nacional de Previsión ou, segundo nomenclatura da época, unha “previsión de segundo grao” orientada ao retiro laboral. Sete anos máis tarde, en 1919, repetiríase de novo a instancia a que o aforro escolar difundise o aforro, nesta ocasión, con carácter obrigatorio para escolas e mestres, nos ambientes familiares a través do alumnado. Andando os anos, e dada a lentitude que tiña o número de obreiros que se adscribían á previsión da súa xubilación, aínda no art. 8 da lei de Educación Primaria de1945 volveríase a insistir de novo na obrigatoriedade que tiñan as escolas de fomentar, entre os “hábitos sociais adecuados”, “aos alumnos no aforro, a previsión e o mutualismo”. As catro disposicións comparten unha persistente confianza no poder simbólico -e práctico do aforro-, similares expectativas e instrumentos parecidos. O discurso de Rajoy recupéraa, coma se non tratase de reemprazar con tan barato remedio as políticas sociais, e nada pasase nestes 73 anos últimos.

Sacrosanta propiedade privada

Este sistema moralizador partía de varios supostos. Por unha banda, a sacralización do dereito de propiedade, intocable ata o punto de que nin lexislación de expropiación por razóns de utilidade común existiu durante moito tempo. A teoría económica clásica recoñecíalle máis valor que o que lle concedeu Tomás de Aquino en plena Idade Media e, en 1891, cando León XIII tratou da situación social, fíxoo de maneira que, mentres no seu modo de dirixirse aos propietarios donos dos empregos se mostrou moi comedido, deferente e circunspecto, nas mensaxes que dirixe aos asalariados, dependentes daqueles, perde a moderación, dadas as formas de desenvolvemento que, a esas alturas, cobrara o movemento obreiro, supostamente contra a orde vixente. As primeiras páxinas da Rerum novarum son especialmente significativas nese sentido, como o é así mesmo o ofrecemeentos que lle fai aos poderes económicos e políticos de que a Igrexa intermedie na xestión dos arranxos que -na tradición da caridade, pero non da xustiza social- haberían de solucionar os conflitos entre as dúas grandes clases sociais, a burguesía propietaria e os traballadores, únicamente donos -e non moito- da súa capacidade laboral dentro dun panorama de libre concorrencia e sen protección legal ningunha.

Esa sacralización da propiedade dentro do funcionamento económico e social, xa estaba posta en cuestión para entón. O realismo literario -o de Zola por exemplo- denunciouna en sucesivas novelas; a intelectualidade socialista viña fixando nela as súas críticas máis profundas, especialmente desde 1948, e, ata dentro da propia Igrexa católica, había grupos proclives a moita máis radicalidade no seu posicionamiento. Pero fora sobre todo desde a vertente política que se desestabilizou o ben pensar: fundamentais foran as decisións de Bismarck na década de 1880, en plena fase de unificación de Alemaña. Para reducir a atención que suscitaba o socialismo entre os traballadores -e para frear a pretensión de superioridade das igrexas fronte ao Estado prusiano-, sentou as bases do Estado de benestar. En 1883, creou o Seguro da Saúde dos Traballadores con recursos para subsistir en caso de enfermidade; en 1884, o Seguro de Accidentes, para axudar aos lesionados no traballo; e, en 1889, o Seguro de Invalidez, que tiña especial incidencia na vellez.

Todo iso implicou detraer recursos tradicionalmente pertencentes aos propietarios das empresas, limitou o seu dereito exclusivo de propiedade sobre o valor producido polo traballador, pero contribuía á estabilidade ou “seguridade social”. A solución, estraña para os prohomes do noso país, fixo que na Real Academia de Ciencias Morais e Políticas houbese un pequeno terremoto. Melchor Salvá, nun debate sobre os límites da propiedade, confesou as súas dúbidas ante aquel intervencionismo estatal que tamén aquí se abriría camiño, aínda que moi lentamente a partir de que en 1883 se crease a Comisión de Reformas Sociais:

“Debe concedérselles aos obreiros ese dereito de obter auxilios no caso de que a concorrencia non lles ofreza traballo, e tamén na ancianidade, ou cando lles impidan traballar os accidentes da fábrica”

Estado mínimo e escola ínfima

Naquel Estado mínimo -propiedade dos poucos homes con dereito a voto antes de 1890- a difusión do aforro, que debía substituír a ausencia de leis sociais que atendesen os inevitables problemas vitais e laborais, fiouse a unhas ínfimas escolas, ás que poucos nenos e menos nenas asistían. Mariano Carderera, prestixioso pedagogo da época, anotaría na terceira edición do seu Dicionario da Educación a súa perspectiva reacia a esta medida. Entre outras razóns, pola conveniencia de “quen se empeñan en encomendar á escola, e á pobre escola popular, a curación de todos os males”. A escola -dicía- “non é omnipotente; é só un factor na nosa vida social, un factor cuxo exercicio dificultan, á vez que lle impoñen tarefas a que están obrigados outros factores”. Por exemplo, que os salarios dos traballadores apenas lles chegasen a moitos para satisfacer as súas propias necesidades alimenticias, razón pola que era obrigado na maioría de familias obreiras que mulleres e nenos traballasen para remediar a deficiencia. E por tal motivo, cando a Comisión de Reformas Sociais lle pide a opinión sobre o aforro aos obreiros, un dos informantes, argumentando fronte aos que culpaban á clase obreira por ter poucos ou nulos aforros, dicía en xaneiro de 1885:
“Como ha de telos se é materialmente imposible? Eu, estudándome a min mesmo, vexo que levo trinta e seis anos traballando, e non puiden facer outra cousa que vestir, comer, pagar a habitación e vestir como puiden aos meus fillos. Eu non gañei xamais, desde que tiña trinta anos, menos de seis pesetas, e non puiden ter nunca aforros, malia que non fumei e non teño gastos, porque á taberna tampouco entro. Non pidades a eses seres que aforren, porque non poden”.

Rajoy e o seu Goberno non mostran inclinación algunha por esa historia dos nosos antepasados, nin piden desculpas por unha xestión tan atrabiliaria do aforro popular como tocou vivir a tantos cidadáns. Volven sen máis ao vello discurso de que as prestacións sociais as paguen individualmente cada cal. Ignoran o que supuxo en Europa a creación do Estado de Benestar e o seu bo funcionamento entre os anos 45 e 73 que era a envexa dos nosos emigrantes de entón? Tampouco lles importa que, en España fose moi tardíamente, nos anos oitenta, cando se logrou alcanzar -moi mediatizado- un nivel de recoñecemento relativamente homologable en canto a dereitos e prestacións sociais que os nosos veciños habían ter durante aqueles 30 anos “gloriosos”?. Era unha chapuza, pero cren que, con que, por exemplo, a lenta escolarización total ata os 14 anos se logrou entre 1964 e 1989 xa fora suficiente; levaron moi mal que a UE pedise en1990 que había que ampliala ata os 16. Pouco se preocuparon, en consecuencia, de que aquela homoxeneización escolarizadora ampliada leve a que moitos nenos e nenas ao abandono escolar temperán ou ao fracaso escolar. Xa estaba ben con que houbesen ter acceso a unha escolarización improvisada, aínda que só fose aceptable para unha selección pouco ou nada democrática: coma se a escolarización conlevara a equidade educativa. Igual sucedeu coas improvisacións continuas na Seguridade Social, logo dunha inmensa lentitude na súa aplicación, a partir da creación do INP o 27.02.1908 Non é a Lei 26/ de 1985, coas súas medidas urxentes pola racionalización daestrutura e acción protectora da Seguridade Social -impopular ata chegar a unha folga xeral en xuño dese ano polo endurecemento que supuxo para moitos e moitas traballadoras- a que a estendeu a todos os españois? E non foi dous anos máis tarde que a fraxilidade das pensións achaiou o camiño para a súa privatización e xestión por bancos e empresas?

O futuro que xa estamos facendo

O futuro daquelas mediocres aproximacións ao estado de Benestar que habían ter os europeos non necesitou propiamente da caída do Muro berlinés en 1990, causante da ampliación desa fenda ao neoliberalismo contrario a todo o público. Xa se estaba facendo coas reconversións industriais (1982), as reformas laborais (1984) e outras moitas que, aínda que supuxeron avances nalgunha carencia, tamén significaron a estabilización de solucións regresivas. A propia LODE e a LOXSE, en educación, foron obxecto de forte contestación por parte de expertos da socioloxía nos mesmos anos en que foron publicadas no Boletín Oficial do Estado.

Hoxe é o futuro de entón. Non é o que pasa o que máis importa senón o que ese pasar xa está facendo. Rajoy, encantado de estalo realizando de xeito máis descarado, completa aquelas contrarreformas cunha volta desvergonzada á disciplinaridade social do século XIX. A súa LOMCE é un gran símbolo da irrelevancia democratizadora da súa xestión elitista, reverente co poder. Aí están as denuncias dos sindicatos e cidadáns fartos de como “despois do paso deste bulldozer desde 2011- está quedando a Sanidade, as pensións, os salarios, a dependencia dos maiores, a atención á infancia, a violencia de xénero, a propiedade dos bens comúns do Estado ou a utilización clientelar dos orzamentos xerais. Os seus intentos de adozar o seu tránsito autocompracente e fachendoso polas institucións son patéticos. Se a suba do 0,25 % das pensións estalle estoupando na cara con misivas dos agraciados, o xogo co MIR educativo é unha expresión sarcástica do seu esforzo ímprobo para que todo quede moito peor e sen financiamento. Para mofa, a súa permanente creatividade co PIB nunca di a costa de quen vai ben. E para remate -cando Save the Children e moitos outros recordan como subsiste a pobreza, como se consolida a degradación de todo proxecto de igualdade, ou fenda salarial entre homes e mulleres- devólvenos ao programa de aforro dos nosos tataravós, cando nada do Estado de Benestar existía nin, menos, lei social ningunha que rexese as relacións duns con outros: só o Código Penal, para protección censitaria dos propietarios. Non estaría mal que, antes de que cheire máis a eleccións xerais -entre tanto cheiro a podrecido de tanto irresponsable-, decatásese, polo menos, do que un dos ilustres conservadores de outrora, Cánovas del Castillo, propugnaba no Ateneo madrileño, o 10.11.1890, a propósito de que a Economía política cedese o paso á Política económica: “Vaian, pois, concertadas, que é inevitable, a Economía política e a Moral na Política económica das nacións, baixo a inexcusable inspección do Estado, como boas compañeiras e para todo aquilo a que a caridade cristiá e o seu remedo, o altruismo, non abonden”.

Mellor irían este presente e o seu futuro se polo menos entendese que a disciplina aforradora que quere reintroducir como sistema de atención social xa suscitou agres contestacións de cantos se sentían fóra de xogo na sociedade hipócrita que aquel liberalismo doutrinario patrocinaba e que Galdós tan ben soubo retratar. Fronte a aquela cerrazón individualista, que se empeñaba en suplir con pedagoxía do aforro o que non quería facer políticamente, Pablo Iglesias Posse -o de Ferrol- xa explicara ante os comisionados de Reformas Sociais, o 11.01.1885, a imposibilidade de que o soño burgués dun aforro “benéfico” a costa dos asalariados fose a solución dos graves problemas que había:
Que queredes que aforre un desgraciado que gaña seis ou oito reais de xornal? [...]. Por contestar á pregunta da Comisión, eu direi que o aforro é imposible. Ademais, de qué servirían eses pequenos aforros coa crise que nos angustia? Se se sabe que o obreiro vive en déficit constante, que cando deixa unha peza de vestir é porque xa non serve para nada, como é posible que falen de aforro, sobre todo os que teñen o estómago quente e van ben vestidos?”.


TEMAS: Aforro. Estado mínimo. Estado de Benestar. Sanidade. Educación pública. Segregación social. Democratización educativa. Crise económica. Crise política. Pacto educativo. LOMCE.

Manuel Menor Currás

Madrid, 18.02.2018

O sistema educativo español simboliza e reproduce as asimetrías sociais

No canto de arranxalo, Méndez de Vigo mantén esa simboloxía ao cargar sobre profesores e mestres escolares toda a responsabilidade democratizadora. O resultado seguirá tendo un gran déficit emancipador.

Algunha vez tiña que pasar. A tentación de sacarlle máis rédito ás palabras do que realmente teñen. Descoxuntar o seu sentido habitual, ata que expresen o que, en discordancia cos demais, queremos que signifiquen. Levalas ao terreo da nosa conveniencia. Son hábitos sofistas trufados de escasa vontade para remover os problemas con solucións pertinentes. Shopenhauer dedicoulles un tratado inconcluso, Dialéctica erística ou a arte de ter razón (1864) e, tamén, en versión máis informal -e ata insolente-, moitas anotacións ao longo da súa vida que alguén recompilou hai uns quince anos baixo o título: A arte de insultar.

Sofismas e lealdade

As 38 estrataxemas que sinala o filósofo no primeiro destes libros son altamente recomendables para cantos queiran reducir a súa responsabilidade cando non teñan vontade de acordo ou, como sucede co suposto “pacto educativo” en que tanto afán puxo Méndez de Vigo desde que herdou a Wert, ao querer que todo siga como estableceu na LOMCE. Polo que se sabe sobre como se xestou esta lei -para restablecer o que quixera Pilar del Castillo na etapa escurialense de Aznar e o tirón nacionalcatólico-, asistimos estes días a un visado daquel amago de consenso con que entretiveron a Gabilondo.

Non quedan lonxe tampouco as fórmulas escénicas que entre Cataluña e Bruxelas se estiveron intercambiando para representar ante unha cansa cidadanía un acto cumeiro de investidura. A proposta de presidencia "simbólica" non deixa de ser un ensaio chusco da esaxeración das teses democráticas, do uso abusivo da mutación dunha controversia e, sobre todo, a argumentatio ad hominem, ademais de peticións de principio e retorcemento do sentido das palabras. Pero tal cúmulo de prácticas, froito da desconexión coa realidade, está facendo que renda a segunda das artes prefiguradas polo filósofo alemán: o insulto, a inimizade e o enfrontamento en balde, a causa da esgazadura na lealdade debida.

Simboloxía LOMCE

Estraño é, con todo, que, resultando disparatada esta pretensión de duplicar a presidencia catalá, non sexan cualificadas similarmente outras traslacións do simbólico ao corpus legislativo común. Os que sigan os cambios normativos no ámbito educativo, aínda que só sexa de Wert a Méndez de Vigo, advertirían como obxetivarono ambos -de modo menos desabrido o segundo- a súa privada simbolización da educación de todos nunha lei e recursos concretos. Non consta, a cambio, que se arrepentiran de ningún xeito da violencia -non só simbólica- inflixida á igualdade da cidadanía -orixinaria da súa poder político- e, así mesmo, ao cumprimento deste dereito recoñecido no art. 27 da Constitución.

Poucas mostras hai, pese a iso, de que -de modo distinto ao que detecta o CIS respecto de a corrupción ou Cataluña- os cidadáns se lamenten moito deste desaguisado que, de 2010 para acá, vai crecentemente acelerado. Se en 2015, o barómetro do CIS situaba á educación cun 9,5% de persoas preocupadas pola súas situación, en outubro de 2017, só preocupaba ao 8,4%. Verdade é que hai grupos conscientes, algúns preocupados polas políticas educativas, pero no conxunto da sociedade só son un “gran de area”. Os que como o Colectivo Infancia teñen a firme convicción de que a democracia educativa só é homologable se, alcanzada a escolarización -mal recoñecida aínda para a etapa 0-6 anos-, comprométese a eliminar todo ingrediente que -por moi asentado que estea en hábitos, pautas ou crenzas culturais- impida todo tipo de segregación; sen esa transformación non contribuirá á convivencia sa de todos. Nun panorama cansino e con Administracións hostís, estas plataformas cívicas teñen gran mérito pola súa constancia en esixir unha organización do sistema educativo netamente inclusiva. Moitos viviron en carne propia -desde antes da Constitución- como todas esas situacións ambientais serviron para invisibilizar normas e estruturas segregadoras. E seguen vendo como a LOMCE dá cobertura a moitas que xa eran excluíntes naquel pasado.

Exclusión simbólica?

“A calidade” e o “nivel” foron razóns -non só simbólicas- para que as zonas máis débiles -barrios periféricos, zonas rurais ou económicamente máis deprimidas- sexan excluídas do dereito ao coñecemento ou, unha vez escolarizadas -ata os 14 anos desde 1970, e ata os 16 en 1990-, topen con pretextos limitadores do alcance democratizador desa escolaridade ampliada. Á beira de reaccións hostís a estas decisións, en moitos centros -e á marxe de contadas actuacións valentes dalgúns ensinantes- os modos de ensinar e educar, a organización e as burocracias continuaron mantendo lonxe do valor do saber a grandes proporcións de estudantes. Ese fracaso, só comparable ao que, na etapa franquista, foi escandaloso -e máis no tocante á educación de mulleres- fai especialmente emotivas as despedidas dalgúns profesores ao comezo da súa xubilación: son perda importante e de incerto recambio.

O tremendo non é só que o simbolismo da distinción entre colexio ou escola publica -co que implica de diferenza clasista- veña de máis atrás, do propio século XIX en que, con lexislación moi asimétrica e nulo orzamento para atender ao común popular, o analfabetismo só empezou a ser algo cuestionado cando se estendeu o voto “universal” masculino en 1890. O máis rechamante é que, antes de que a LOMCE fose votada en 2013, o actual embaixador ante a OCDE aducise no borrador de anteproxecto desta lei -como xustificación natural da diferenciación que promovía no alumnado- que “todos os estudantes posúen talento, pero a natureza deste talento difire entre eles, polo que o sistema educativo debe contar cos mecanismos necesarios para recoñecelos e potenciarlos [...] cara ás traxectorias máis adecuadas”.

Esta dura consideración inicial -allea a desigualdades socioeconómicas e de toda índole-, edulcorada logo, mostraba a senda que articularía o tipo de alumnos, profesores e centros que hoxe promove a LOMCE. Examinada a eficiencia competitiva do emprendemento que promove e como deberá ser a elección de centro, os itinerarios, as avaliacións externas e as probas de selectividade, a educación diferenciada de nenos e nenas ou o papel da Relixión, se explicitan os valores -máis que simbólicos- que pretende impoñer nesta sociedade logo de equiparar xuridicamente o status dos centros públicos e privados, coma se fose o mellor modo democrático de cumprir co art. 27.

Non menos desolador é o que o empeño en facer respirar realidade a esta simboloxía carrexou. Os recursos económicos foron reducidos desde 2009 ata un punto en que só temos detrás aos países máis pobres de Europa. Só nos cinco primeiros meses de Goberno de Rajoy, os recortes case chegaron aos 5.000 millóns de Euros. A Educación pagaba o déficit naquel momento e non se nota que recobre o nivel que tiña: respecto ao PIB, seguimos baixando neste ano, pese á suposta bondade que se atribúe á produción desde hai algún tempo. O programa simbólico de sociedade que explicita a LOMCE, tomou corpo coa crise, que proporcionou o pretexto de executar un proxecto preestablecido de desmantelamento da escola pública e a crecente exclusión dun terzo da poboación en idade escolar. Case somos campións dun ranking moi dubidoso: ser un dos países da UE que máis segrega co seu sistema educativo, e ter na Comunidade de Madrid un dos modelos de segregación máis eficaces, onde se ensaia con máis fervor a inspiración privatizadora que estimulan a OCDE e o FMI. A derivada deste soño -con repercusións máis que simbólicas- é que quen máis sofre os seus efectos é o o 80% do alumnado con dificultades que se concentra nos centros públicos, onde os recortes suprimiron máis profesorado e eliminaron case todos os instrumentos que había para dar algunha cobertura á igualdade. É dicir, que, como sinala Agustín Moreno, é nas zonas de maior dificultade socioeconómica -as da clase obreira estritamente tal- onde máis están repercutindo esta política educativa de selección, que “converte en espellismo a igualdade de oportunidades”

Cara a un inmobilismo máis que simbólico

E mentres o paradigma da LOMCE segue aí como símbolo de inmóbil democratización social, Méndez de Vigo está a piques de culminar a súa particular contribución a enchela de sentido cunhas cantas medidas que, asemellando un pacto, induzan a pensar que tanto a simboloxía invocada para facela como a súa realización cambiaron sen que sexa preciso remover os seus elementos estruturais de segregación máis significativos. Mentres tanto, o papel da Relixión, a divisoria entre privada e pública, o abaratamento e a externalización de moitos elementos organizativos ou curriculares e, posiblemente, unha carreira docente desmotivada, ademais da segregación de xénero, seguen sendo mostras principais de violencia simbólica no leal cumprimento dos dous dereitos principais recollidos no artigo 27: universalidade e liberdade educativas.

Sobre unha aparente apertura do sistema -cunha escolarización homoxénea low cost-, priviléxiase unha cada vez máis exclusiva cualificación integral, capaz de emancipar aos cidadáns. Esa é a tendencia que o herdeiro de Wert pode, en liñas xerais, acabar potenciando coa súa achega estrela de MIR educativo, mentres o individualismo medra exponencialmente e outras violencias nada simbólicas -como as que seguen sufrindo as mulleres ou moitísimos nenos- amoréanse nos nosos telediarios nunha manipuladora escalada mediática proclive á resignación , pero sen recursos para a súa atención debida.

Nada que ver, en todo caso, coa urxencia existente de contrarrestar o relato do prestixio que acumulan a simboloxía da excelencia, o emprendemento e a competitividade que, desde a infancia, estase mercantilizando á calor da LOMCE, cando é máis apremante unha democratización do saber reflexivo e da honestidade intelectual que limite os riscos do narcisismo crecente. Será posible preparar a tempo un número suficiente de profesores e mestres que prestixien a fondo todo o sistema educativo facéndoo relevante na democratización desta sociedade? Máis parece que siga habendo motivos para seguir alerta ante o que, en 1712, escribiron Jonathan Swift e J. Arbuthnot na A arte da mentira política:

“Non existe ningún dereito á verdade política: o pobo non ten dereito ningún a pretender ser instruído na verdade da práctica de goberno, como tampouco o ten a pretender posuír grandes patrimonios, terras ou casas señoriais. Ademais, os nenos nada poden pretender nesta materia, por iso é polo que rara vez se lles contan verdades”.

TEMAS: Pacto social de Educación. Democratización da educación. Educación infantil. Segregación/Inclusión. Retallos. LOMCE. MIR educativo.

Manuel Menor Currás

Madrid, 11.02.2018

O MIR de Méndez de Vigo pode ser a clave do pacto, pero de qué pacto?

É outra variación máis na retórica sobre o prestixio do profesorado. Sen explicación mellor, nin a historia minúscula chega nun territorio moito máis grande, que mantén a distancia.

Do significado da palabra “cambio” saben moito os da inmediata postguerra. Exceden os 70 anos e liberáronse da inútil incerteza de se algo pode cambiar ou non; o tempo do embobado optimismo fóselles. Cando oen esa palabra e similares -sobre todo, nalgunhas bocas- entenden que o que tiña que suceder xa sucedeu ou non verán que vaia a suceder.

O “eixo” do sistema

Moitos xa eran mestres ou profesores antes de 1978, e seguírono sendo -dun ou doutro modo- logo da Constitución. Toda a vida nas aulas, como estudantes ou profesores, dálles competencia sobrada para distinguir, no tocante ao seu traballo, entre o gran da palla. Nas Administracións, a eses aparellos con parasitos rubidores de xestores, conselleiros e recadeiros empeñados en contradicir a boa sintaxis da palabra educación. E no substancial, como case todo se fixo con escasos medios e abundante ilusión dos empeñados en que houbese cidadáns mellor preparados para entender o mundo e convivir. Esta diferenza entre forma e fondo ponos en alerta ante os que máis presumen, pouco coñecedores do traballo co xiz.

Para estes vellos profesores e mestres non foi sorpresa que volva a escena esta parodia. Esta vez Méndez de Vigo pregoando a súa proposta do MIR educativo, que serviría -dixo- para “prestixiar a profesión”. Se niso cree -preguntáronse- non se entende como aceptou ser ministro deste Goberno en xuño de 2015. Menos se explican que sexa ese “prestixio” cando, desde 2011 ata hoxe, o orzamento do seu Ministerio para formación pasou de 52 millóns en 2011, a tan só2,6 nas contas de 2017. Responsable de deixación na súa procura, na parte alícuota dos dous anos e medio que leva no cargo, este ministro móstrase fiel herdeiro dunha vaidosa tradición nesa carteira ministerial: dicir do profesorado unha cousa e facer outra moi distinta.

Esta fachenda vén de antes da lei Moyano en 1857. Ata que o 31.12.1901 un crédito extraordinario posibilitou que o Ministerio de Instrución Pública o pagase, o soldo do magisterio -o seu “prestixio” real- foi absolutamente aleatorio. E ata moi entrados os anos oitenta, por moitas salvidades que se fagan non foi moi distinto. A proporción de estima que representan os salarios dos docentes apenas se distingue do de calquera oficial da construción non ben pago. O notable, pese a todo, é que houbo bos profesionais - “vocacionados”, como adoitou dicirse-, pero a conta dun alto grado de voluntarismo para exercer mellor as súas responsabilidades. Pode dicirse, xa que logo, que, en xeral, o mellor do sistema puxérono os seus docentes, pese a que non tivesen moitos incentivos. Pero tamén ha de engadirse que un sistema educativo con 695.598 profesores -un 70,68% na pública e un 29,28% na privada-, non pode funcionar ben a conta dun grupo voluntarista máis ou menos extenso. En consecuencia, se a Méndez de Vigo lle preocupa o “prestixio” profesoral, é mágoa que non explique qué entende por tal, en qué consiste por dentro a súa proposta de MIR e, sobre todo, en qué funda que de adoptarse vaia incrementarse ese “prestixio”.

Cara a que “prestixio”?

Empece polas nocións e, a continuación, dea argumentos, porque a memoria dos malos grolos doe. Algúns profesores aínda recordan o selo de correos de 1939 en que aparecía un debuxo de Castelao: A derradeira lección do mestre. 

Oitenta anos despois, “doer” segue sendo un verbo tan irregular como a calculada novidade desta preocupación por “o prestixio” dos profesores futuros, aínda non en exercicio. A estima dos xa mortos ou xubilados non entra neste proxecto, nin tampouco -o que é máis grave- a que deberían merecer os que están en activo. Son moitas as reformas que viviron as cohortes de mestres e profesores que estiveron recibindo ou impartiendo clase desde antes de Ruiz Jiménez en 1953. Os textos legais de cada unha mencionaban sempre o papel primordial dos profesores para que o que se quería reformar saíse adiante. Fai moito, pois, que advertiron que tales alusiones eran retóricas, sen consecuente respecto á dignificación do seu traballo. Coma se entre o Ministerio e as aulas houbese unha distancia sideral, a vivencia de acompañamento no seu traballo con frecuencia foi nula. Por cantas folgas e manifestacións pasaron os traballadores do ensino para que o esforzo dos máis responsables non fóra en balde? Tantas diferenzas hai entre as que tiveron que vivir antes de 1978 ou despois, en datas como 1988, 2011 ou 2017, como para valorar moi alto as aplicacións do art. 27?

Sempre cabe a desmemoria e o finximento, pero, logo de tantos anos de traballo escolar, algúns logros e o valor de ensinar en constante litixio, a incrédula inmobilidade non pode ser un obxectivo. A aparencia de cambio neste novo ensaio retórico co profesorado esixe que os fautores deste MIR expliquen ata que punto o anceiado “prestixio” vai depender estrictamente de el. A formación a que decida prestar atención Méndez de Vigo cínguese únicamente a ese tempo estrito de formación titorada? Só se dixo que se parecería ao de Medicina en canto a duración e pouco máis. Non hai garantía, con todo, de que vaia a perdurar no prestixio que, supuestamente, ten aínda este MIR, cando a privatización dos estudos universitarios e da propia Sanidade pública é crecente. Doutra banda, Educación e Medicina teñen traxectorias moi distintas: a definición profesional dos médicos veu moi estruturada polos estudos universitarios previos. Non sucede así coas profesións escolares nin coas as Facultades de Educación, que, na comparativa interna do "prestixio" das carreiras universitarias, teñen débil valor. Nada transcendeu, por outra banda, sobre da formación previa aos másteres regulados que precede ás fases de selección, nin sobre a mellorable calidade destes. E tampouco se aclarou o relativo á formación permanente dos que traspasen o filtro do MIR. Quedará a expensas da voluntariedade -incentivada- dos futuros profesores ligándoa co salario e a avaliación estandarizada na aula?

É evidente -e ninguén contradirá a Méndez de Vigo por dicilo- que se se quere unha boa educación é precisa unha “sólida formación” do profesorado, sempre que se refira a cantos ensinan en todos os niveis educativos e nas diversas redes do sistema. As gradacións de necesidade son tan obvias como dicir que profesores e mestres son o “eixo” do sistema. O problema é que sen aclarar o implícito que conleve este MIR docente, as razóns para a incredulidade son fortes. De inmediato cabe preguntarse se o MIR vai ser só obligatorio para o acceso á función docente no ensino público, ou se vai selo tamén para a privada e concertada. Está por ver: as equiparacións de ambos grupos de profesores resultarán desagradables, nun terreo enlamado por unha historia pouco respectuosa coa democracia educativa. Pero, independentemente de como quede esa cuestión no ansiado pacto, o gran problema será como se desenvolve o novo proxecto de selección mentres o groso dos case setecentos mil profesores existentes no curso actual seguirán sen ter esa formación supostamente motivadora de prestixio:

Como se canalizará este necesidade? A arraigada tradición do CAP (Curso de aptitude pedagógica), que implantou a LXE de Villar Palasí en 1970, vixente ata 2009 en que se prescribiu como mestrado, con máis duración e limitado prestixio, é mal precedente. E tamén as obrigacións de formación posteriores ao acceso a un posto docente -tan diminuídas- parece que vaian incrementar a socorrida voluntariedade que cada profesor ou mestre sexa capaz de engadir, pero agora en directa competitividade cos seus pares. Internet e o volume de datos (Big Data), estruturados ou non, que cada profesor do sistema sexa capaz de acumular deixando constancia do seu traballo e os seus cursos de formación, presenciais e on line, poida que sexa máis decisiva en diante. Hai moitas empresas privadas interesadas en vender as súas innovacións neste apetecible territorio triangular.

Que MIR?

O MIR non o arranxa todo. Ben desenvolvido, só solucionaría un breve tramo da profesionalidade docente que, nas etapas escolares, ha de ser ademais capaz de educar. Duraría dous anos dunha preparación que, como mínimo, debería iniciarse cinco antes e que, despois, exercerase probablemente durante outros 30 ó 35. A hipotética garantía que poida ofrecer un acceso á función docente máis complicado, só potencialmente máis acorde cunha actualizada xustificación meritocrática, coincide con escaseza de traballo e máis candidatos posibles. Pouco máis pode ofrecer. É urxente, en todo caso, saber antes de nada que significará “traballar”, quen “traballará” e quen non, e a que parámetros ou avaliacións se encomendará a determinación do bo traballo e, xa que logo, con que tipo de eficiencia se medirá esa calidade laboral.

A documentación contextual xa se expuso antes de que este ministro entrase a substituír ao Wert. A axenda do PP neste asunto é anterior á LOMCE, onde se fixou o tipo de profesores da súa predilección. Antes de que esta fose votada, no Boletin Oficial das Cortes Xerais presentouse o 26 de abril de 2013, en formato de proposición non de lei, o proxecto de estatuto docente e seguimiento do labor do profesorado. Esa proposta -orientadora da acción política deste Goberno- permaneceu latente ata este MIR. Premiado o Sr. Wert coa embaixada ante a OCDE, veu logo a secuencia do Sr. Marina, ao que Méndez de Vigo encargou aquel Libro Branco sobre a profesión docente, moi ilustrador desta proposta. E pronto suscitou de cheo o seu Pacto Social e Político. En aparente contradición con xestos anteriores do seu partido, valeulle para animar a Subcomisión parlamentaria creada ao efecto. No centro dese hipotético consenso debía estar a atención á selección do profesorado, mentres deixaba fóra cuestións principais, pero máis cuestionables, que ao sistema educativo español lle viría ben considerar. Nese contexto, mostra agora a súa proposta do MIR, plenamente concordante coa secuencia documental anterior. De saírlle adiante este exercicio malabar, faría mérito suficiente para que, a imitación do seu antecesor, se lle outorgue algunha embaixada de relumbrón.

Como cumprimento do programa do PP, o camiño seguido por este MIR é revelador, pero como achega á mellora substancial do tratamento do profesorado, este proxecto sitúa a Méndez de Vigo como acredor do pai da LOMCE, cuxos principios estruturais protexe. Tampouco en canto a formación modificou o panorama deixado por Wert. A súa particular dignificación dese “eixo do sistema” consistiu en rebaixarlle os recursos e, coa reposición do profesorado á baixa -sen apenas rectificar o que estableceron as instrucións do 04.07.2011-, encomendouna case exclusivamente ao aumento da súa carga de traballo.

Ao final, esta proposta de MIR poida que sexa unha ocorrencia máis. Está na xenética de moita lexislación española. De ser así, a pretensión do suposto “prestixio” a través seu é de curto percorrido. Con todo, xa está servindo para xustificar as razóns do enleado pacto, razón pola cal poñería case toda a énfase no continente sen amentar o seu contido; sería unha lea definilo e peor lle sería se tivese que acompañalo dun Estatuto da función docente. Pode, no entanto, que este MIR vaia a converterse na súa pedra filosofal. Con pouco gasto, atopou a solución máxica dos problemas que ten entre mans e, de paso, a xustificación do seu paso por Educación. Tan risoño está que o estilo de educación que pretende desenvolver nin o menciona, mentres impón gran parte do proxecto e as súas derivacións ao peto dos profesores.

Clave do pacto

Tal como vai este momento de aparente inactividade deste Goberno equívoco, para os profesores -maiores ou en activo- é preocupante que se rifen a primacía deste MIR entre o PP, PSOE e Cidadáns. É un problema menos para o posible pacto. Os matices diferenciais virán da importancia que concedan aos silencios sinalados. Responsables serán de que este MIR poida moi ben ser outro cabalo de Troia baixo o que se coen máis riscos no sistema -sobre todo na súa rede pública-, sen que se alteren as directrices da LOMCE. As cuestións de diñeiros -condicionantes sempre das políticas educativas- poden ser outro matiz diferenciador entre partidos: os recortes son diñeiro, o aprecio do traballo do profesorado é diñeiro e o afán de control crecente e máis sofisticado -con avaliacións externas-, diñeiro é igualmente, de dirección reversible cara aos negocios da privatización. Desafortunadamente, aínda que os outros partidos non concorden estritamente nestes aspectos, todos coinciden en que o MIR sexa determinante para a “calidade” docente. Poida que a este diplomático ministro non se lle escapou esta concordancia. Para aproveitala mellor xa deslizou Maroto o irresponsables que serían os que non estivesen por este proxecto limitándose a “dicir non a todo”.

Se Méndez de Vigo descubrise realmente que o seu profesorado é o “centro” do sistema educativo, atoparía xa o modo de convencer aos escépticos. Non cabe dúbida de que fixo un gran descubrimento ao fixarse na formación, pero se cre que basta con enunciar o seu MIR sen máis, e equivocouse. Sen explicitar o antes e o despois, e sen aclarar a que modelo de “prestixio profesoral” aspira, exponse a que entendan que quere dar gato por lebre. Nas partituras previas a este MIR que case acaba de sacar da chisteira, hai músicas que xa provocaron moi fortes críticas antes de ser importadas de EEUU. Entre outras cousas, porque anceian que os profesores non pasen de peóns.

Pacto social?

Moitos medios fanlle a onda a este modo de “mellorar” o actual sistema educativo. Detrás, tamén o encirran instancias moi ben financiadas por grandes intereses, multinacionais, eclesiásticos ou ambas cousas. O Banco Mundial, a OCDE ou a “Nova educación” de Trilema ou Ashoka teñen postos os seus afáns sobre o noso sistema educativo: significativa é a nova orientación de Cuadernos de Pedagogía, unha das revistas máis importantes neste campo desde 1975. Pero democraticamente falando, o ministro quedaría mellor se, de entrada, empezase por falar deste MIR e as súas implicacións cos sindicatos dos profesores. Non ía este pacto de “social”, ademais de “político”?

Entre os que se fartaron de oír que os profesores son o “eixo” do sistema hai moitos que xa daban clase antes de 1978. A ningún lle gustará -poida que tampouco a algúns dos que acaben asinando o pacto que sexa- que, por medio do MIR e os seus ingredientes implícitos, se acabe dando a volta ao sentido da educación pública para o puro negocio, empresarial ou sectario.

TEMAS: Pacto Social e Político. MIR educativo. Art. 27 Constitución. Formación e selección de mestres e profesores. LOMCE. Prestixio e autoridade docente.

Manuel Menor Currás

Madrid, 04.02.2018