A medida que se achega o final medran as dúbidas

Non só é que o económico vaia a dar un envorco. Moitas vidas non serán o mesmo. O problema é se non van ser libres para decidir sobre as súas vidas.

Imos camiño do mes de maio e no túnel empeza a albiscarse a saída á luz: a desescalada está cerca. Namentres, medra entre os viandantes deste buraco a inquietude do que haberá despois.

Mensaxería

A escuridade e o aparente parón do tempo fixeron o seu traballo. O móbil e internet axudan a comunicar cousas, enviar mensaxes e consellos, redefinir os modos de facer magdalenas ou cultivar os xeranios na alféizar da fiestra. Todos dan sinais de que existen, sobrepuxéronse á peste ou de que os rozou ou pode rozalos; moitos han ter algún achegado que se foi e nin sequera puideron despedirse del. Todos se senten aflixidos por algunha ou outra razón, porque houbo un corte brusco na súa vida “normal”, porque “a curva” pasoulles por riba ou porque a sorte estalles dando as costas.

E a anormalidade fixo abrollar a teima de pensar; todos pensan máis no túnel. E todos se mandan os seus pensamentos pola vía virtual, senten necesidade de contar o que pensan, afixéronse á prótese do móbil e móveno con gran intensidade: 20, 30, 1000 mensaxes diarias. É un non parar de mensaxes que tratan de atopar parella: a ver se este pensa como min, a ver se eu penso coma os outros, a ver se medra a tribo dos que pensamos o mesmo. O móbil e o iPad estanlle gañando ao ordenador a partida da eclosión do pensamento. E da educación, claro; todos nos educamos ou pretendemos educar os outros co que pensamos que debe saber, e os demais intentan o mesmo.

Educación Online

Os ministros de universidades e dos outros niveis educativos, os conselleiros autonómicos dos asuntos educativos, pensan que o sistema online é a solución a moitos dos problemas que lles suscitou o parón deste túnel.

E se tivésemos xa no peto a proximidade do campus universal, sen necesidade ningunha de ir ás instalacións físicas de colexios ou universidades, ás aulas, aos profes e departamentos, aos libros e bibliotecas manoseables? E se as materias, programas, plans de estudos, bibliografías, presentacións de traballos académicos, textos, anuncios, consignas, recados, proxectos de fin de carreira ou do que sexa, só se fixesen en diante Online? Sería mellor ou peor, máis barato ou máis caro, merecería máis a pena ou menos? Sería máis accesible e máis económico? Prepararía ben á xente que necesitan as empresas para que puidesen acreditar as súas ganas de traballar no que lles digan? Terían estas que complementar aquilo con outro cursiño adaptado ao posto? Necesítase máis? É definitivamente inútil o demais, sen que nos rifar a todos Nuccio Ordine? Onde está a modernidade? ... Podería reducirse todo o ensino a puro teletraballo? Pero, sobre todo, Non se solucionaría dunha vez a constante carencia de medios, recursos e pouca preparación que moitas veces teñen os sistemas que actualmente temos en funcionamento analóxico e presencial? Podería o ensino público dunha vez ser público, gratuito e de gran nivel de esixencia para todos? Acabaríanse as protestas de mareas que marean aos responsables da xestión porque sempre fallan? Protestar será en diante algo só virtual? Haberá que protestar por algo?

Ben. Vaia vostede a saber que nos depara a saída do túnel. De momento, alégase que, igual que din que se fixo un bo traballo Online -vaia vostede a saber-, boa parte do inmediato, exames, acreditacións dos niveis educativos que quedaron no aire quérense encamiñar por aí. A aprendizaxe real que se obtivo non parece que interese moito: é difícil de evaluar como é difícil de construír. A tradición educativa é que case sempre interesou máis o contido, o saber recitar o que hai que saber e punto, porque todo o demais non interesa: Sabes os reis godos?, pois xa sabes Historia. Non nos sabes?, suspenso. Coa asepsia que hai que ter estes días de pandemia, xa nos estamos adestrando en que para que o rozamento diario, o ver que cara pon alguén cando atende e entende, como reacciona fronte ao que descoñece e quere pescudar, que pinta ten o profe e por onde leva a súa área de coñecemento, que merece a pena pescudar e que non, se ten ou non interese a curiosidade por saber algo, solucionar unha dúbida e cousas así. Interésalle algo a alguén ou só interesa repetir o que xa parece que sabemos e que se non o repetimos somos ignorantes?

Os sanadores

Tamén, floreceron os sanadores virtuais no noso móbil. Hainos de moi diversa transcendencia oportunista. Desde os emprendedores que aproveitan as nosas baixas defensas para coarnos un anuncio do seu: un seguro, un coche, unha crema, un banco, ou o que sexa da vida diaria; todo en plan de arranxarche as necesidades que teñas e mándancho por mensaxería. Non fai falta que os vexas e saibas  a pinta que poida ter aquilo que che queren vender; nin fai falta que mires a letra pequena do que che ofrezan: total para o que serve?

Os mellores son os dos telepredicadores a domicilio que se quedaron con ganas de ser predicadores con púlpito físico para botar o sermón cada semana. Teñen a vantaxe de que, en plan virtual, poden largar todos os días; os amigos do chat, do blog ou da web non teñen máis remedio que aguantar ou facer que o escoitan, ségueno e responden cun imoji ou dous e un gústame, gústame moitísimo, segue así que vas moi ben.

Nesa situación séntense unxidos de verdade e xa nos recriminan. Xa non lles basta con seducirnos con cousas de dereitas ou de esquerdas; saben que non é o mesmo e segundo vexa de que vai a marcha, o telepredicador espabilado sabe por onde ten que levar a prédica: que se contra o Goberno, que se a favor do Goberno, que se non se aclaran os do Goberno, ou que se estivesen os outros non se equivocarían tanto e teriamos un país fetén e que viva España. Hainos máis metafísicos aínda e ata trascendentais. Son os salvadores virais. Atoparon a pedra filosofal e véndennola coa súa reflexión profunda. Agora xa non é só que o COVID-19 sexa unha ocasión inesperada e providencial para cambiar as nosas vidas pecadoras e que, de paso, salvemos ao Planeta e, por suposto, a todos os nenos famentos que haxa no mundo porque xa víramos que polo camiño que andabamos iamos ao precipicio e ao inferno. NON. A súa reflexión tende agora xa a conmovernos por dentro un pouco máis; poñen o grito en que se somos ou non “débiles” e “sumisos”, que se con Goebbels as cousas foron como foron porque a xente é como as ovellas, que se deixan convencer por calquera cousa?

Menos mal que, ao fin, a súa lucidez dinos por onde sae o sol, porque con tanto tempo no túnel, xa nos esquecemos. Polo si ou polo non, estean atentos a tanto vixiante como está florecendo: cando lles dea a luz de verdade ou cando os nenos os acompañen pola rúa, téntense a carteira, non sexa que quedaran sen ela. Nin o virtual será tan virtual, nin o analóxico será o que era.

TEMAS: COVID-19.- A desescalada.- Telepredicadores.- Moralina viral.- Educación Online

Manuel Menor Currás

Madrid, 25.04.2020

Sería necesario o siso, mais son malos tempos para a lírica

Todo indica que a sociedade é favorable a consensos para unha saída solidaria da COVID-19. No Congreso de Deputados estase lonxe.

Mentres se vai facendo rutineiro este parón da vida social e económica con ritmos que non coñeceramos, neste mes que levamos de hibernación van quedando claros algúns asuntos, mentres outros se complican cada día un pouco máis.

Do pasado

A estas alturas da historia da humanidade, todo ten pasado. Ata a Natureza sabemos que o ten e moito máis longo que os humanos. Como tantas veces, nesta tamén hai quen bota man del para atopar orientación nun presente tan intranquilo. Hai recordos de distintos testemuños documentais e varias novelas que viñeron a colación estes días, a de Camus e, a bastante máis antiga de Defoe en primeiro lugar. E hai, inevitablemente a comparación: se é o mesmo ou moi parecido, que foi mellor ou que é peor, e , de paso, a conclusión confirmatoria dunha ou outra teoría. Foi frecuente estes días a interpretación dos que repasando algún destes acontecementos inclinouse por indicar que, pasado un primeiro momento de certa contención, todo volve a donde adoitaba: os humanos non adoitamos ser propensos a aprender nada destes feitos históricos e todo volve seguir pronto as mesmas rutinas. Pode soar pesimista, pero é a condición humana: cambiar, o que se di cambiar, non adoita ser algo tan colectivo e voluntarioso que se note significativamente; é dicir que o máis probable é que visto o futuro desde ese pasado non haberá logo desta pandemia un tempo significativamente distinto en comportamentos e actitudes. O autor de Robinson Crusoe conclúe a súa novela -a comezos do século XVIII- dicindo que “segue vivo” no medio dunha mortandade terrible e entre coetáneos cuxo comportamento foi máis ben horrible.

Ao futuro

Contradiríase, unha vez máis, o tópico da historia como mestra da vida. Non deberiamos esquecer que este dito provén dunha interpretación do que en época de Tiberio (42 a.C.-37 d. C) circulaba como función de “as historias”, contos ou apotegmas didácticos. Entre nós, un exemplo tardío deste xénero pode verse no Conde Lucanor, cuxa estrutura narrativa proviña dos retóricos romanos, as súas mencións e anécdotas nos discursos, para que o público atendese ese fixase no que se quixese ensinarlle; é o que adoitamos facer cando contamos unha anécdota para exemplificar unha conduta desexable ou reprobable. Pero esas “historias” non eran “a Historia” como disciplina e con metodoloxía apropiada para atopar unha explicación razoable dun feito, un proceso ou un conxunto de acontecementos determinado.

Na Rede, con todo, circulan vídeos, comunicados e construcións visuais máis ou menos ben intencionadas cuxos autores renovan a perspectiva das desgrazas como detonante de conversións masivas ou caídas do cabalo de Saulo ao grande. A hibernación que estamos padecendo -coas súas causas e consecuencias-, sería para estes Xeremías contemporáneos unha providencial ocasión para a reflexión e o cambio de vida. O Covid-19 funciona, entre tanto, como situación propicia á salvación en moitos niveis de publicidade, de moi diversos tons e calidades, tamén con estas expectativas pragmáticas, reconversoras de pautas problemáticas. A suma de virtudes que sacan a relucir uns e outros predicadores nestas homilías é infinita e, de remediarse tanto mal como pretenden erradicar coas súas mensaxes, o coronavirus da Covid-19 pasará aos Anais da Humanidade como a gran panacea universal. Desculpen o escepticismo, pro tampouco estes milenaristas son os mellores instrumentos de análises para o futuro que a humanidade necesita; en particular, a porción que vive nesta área da Península Ibérica que chamamos España.

E ao presente

Este tempo verbal tampouco é que estea brillando por sensatas actitudes de cambio; o que se puido ver e oír na Sesión 17 do Pleno do Congreso de Deputados este mércores 15 de abril, non é para estar tranquilos. Os nosos políticos actuais afixéronse a darnos espectáculo desprestixiándose a si mesmos e facéndonos ver que se lles dan moi ben os desacordos, coma se así estivesen facendo unha sa achega crítica á vida democrática. Doutro xeito non se entende a paixón que mostran por que vexamos o curtos de miras que son, o ben que se insultan e xogan ao escondite, sen enteirarse de que non están nun patio de colexio non moi ben atendido. É coma se lles encantase que o sector menos democrático deste país se acabase convencendo máis pronto que tarde, de que a representación democrática é un invento caro e anticuado. Co que hoxe se viu e oíu, van camiño de conseguilo, cando todos esperabamos que os eliximos para que se ocupasen de atender en serio os problemas que temos e os que nos veñen enriba.

Os representantes da dereita e ultradereita que nos tocaron en sorte non nolos merecemos: dan o cante sempre que abren a boca para falar de España e os españois. E non queren chegar a Moncloa 1977 e ó seu pacto; vailles máis a Praza de Oriente anterior a 1975 . Ao ritmo que van, furoneando no que este coronavirus xera como residuo problemático, non paran de confundir o patriotismo coas ansias de poder, unha paixón nada inocente, da que non son únicos detentadores, pero que lles vén de lonxe. Sempre nese sector sociopolítico e cultural, entenderon que a patria e as súas esencias eran exclusiva súa. Por iso viven con especial desamaño de sintaxe e de educación neste momento en que son outros os que están nos sillóns  azuis.

Con este ritmo, máis o dalgúns siareiross de aplausos inmerecidos -que se abren paso a miúdo entre os moi sinceros das oito da tarde-, máis a serie de reaccións que nalgunhas comunidades de veciños empezaron a mostrar tan raras ansias de convivencia que só toleran incontaminadas esencias únicas no universo da súa casa, mal cariz ten a necesidade que existe de actuar en unidade e solidariedade. Parece que fosen ganas de amolar a sacrosantos intereses, absolutamente privados. Segundo estes activistas, que non paran de bombardear as redes e a prensa consorte, volve estar de moda: homo homini lupus. Para a zooloxía montaraz vai ben; para a posición que o humano debería alcanzar na escala evolutiva, é un claro retroceso. A ver se vai estar sucedendo que, o que de verdade está poñendo en evidencia este coronavirus é o sistema de carencias que padecemos?, algo crónico probablemente

TEMAS: COVID-19. Crise económica. Unidade política. Congreso de Deputados. Moncloa-77.

Manuel Menor Currás

Madrid, 15.04.2020.

Con ou sen Moncloa, si debera haber un gran pacto

Que chegue a facerse será complicado. Pero sería un bo modo de afrontar o que virá logo desta corentena.

A referencia aos Pactos da Moncloa, en 1977, saltou este venres á palestra política con certo entusiasmo e corremos o risco de volver á taumaturxia para resolver problemas serios. Esa mención podería facer errónea a perspectiva dunha necesaria concertación.

Pacto da Moncloa hoxe?

As circunstancias non son as mesmas, o escenario é moi diferente e a mensaxe que o conxunto de partidos emite non parece que vaia a favorecer algo similar. Non dá a sensación de que o Goberno se asegurase antes de lanzar a idea, de que tivese suficiente respaldo social fose do seu propio ámbito. E entre os partidos da dereita -fundamentais para apoiar a idea-, hai quen non parece terse decatado aínda de que vai este problema e as súas consecuencias; hai quen se lle desen presenza mediática máis intensa talvez cedería; e hai quen toda esta historia, desde fai xa máis dun mes, élle campo propicio para a súa mensaxe milenarista, en termos de hai oitenta anos. Ninguén parece moi propicio nesa contorna a facilitarlle ao Goberno que acuda a Europa este xoves cunha forte unidade interna. Tampouco parecen dispostos a facilitarlle unha especie de lavado de culpas e fallos na xestión dos pasos dados en días pasados. Todos deberían entender, e o primeiro o grupo gobernante, que o traballo que hai por diante non é dun partido ou dous tan só, senón que require connivencia de base en todos.

Alguén debería explicarlles aos cidadáns, ademais, que o de 1977 non foi un arranxo gratuíto; conlevou sacrificios xerais aos que deberemos prepararnos. Por exemplo, incremento impositivo e limitación de salarios; intervencionismo para derivar atención e recursos cara ao prioritario; e, por suposto, delimitación de obxectivos sociais e económicos preferentes para a súa rendibilidade. Algo similar sucede coas referencias que estes día se fan a un novo Plan Marshall, conexo en parte ao que en 1945 supuxo o lanzamento en Europa do que se entendeu -ata a Caída do Muro de Berlín en novembro de 1991- como “Estado de Benestar”. O neoliberalismo e o neoconservadurismo pelexaron a matar con el desde os anos oitenta; aqueles “trinta anos gloriosos” -que se estudan no Bachillerato francés- foron o soño dos españois do montón, pero, cando chegamos á mesa europea en xaneiro de 1986, xa estaban retirando o mantel.

Solidariedade ou xustiza distributiva?

Oxalá que con un enclaustramento como o que temos, todos decidísemos esforzarnos na mesma dirección! Algunhas reflexións que circulan polas Redes estes días parece que quixesen converternos a un fantástico espiritualismo virtuoso, unha utopía de tantas como se imaxinaron desde antes de Erasmo. Cada cal é moi libre de idear o mundo como lle praza, pero a democracia é laica e, como tal, non lle sobra a moral dos crentes pero non abonda. Se non se traduce en acordos e pactos concretos de obrigación igual para todos, de pouco vale. Bienvenidas sexan todas as boas intencións, pero segundo o vello refrán -moi de cristiandade política- de boas intencións está empedrado o inferno.

Está de moda nalgúns medios o recurso ás boas obras dalgúns gremios ou traballos, coma se os aplausos que ás oito percorren a xeografía española xa sanaran deficiencias serias. E soa manipulador que, á beira de tan merecidos recoñecementos -polas carencias que algúns profesionais son capaces de suplir-, coa presunta exemplaridade dalgúns filántropos de maior ou menor riqueza demostrada en Forbes, se trate de provocar o esquecemento das patoloxías estruturais que temos. A suposta calidade destes non depende da moralidade individual de ninguén; por moito que nos enfrasquemos en dilucidar o altísimo valor moral dunhas persoas determinadas pouco avanzaremos na calidade xeral, e menos se eses filántropos non teñen responsabilidade directa.

Vaia por diante que é de agradecer que, en momentos cruciais, os responsables dalgúns ámbitos laborais sexan competentes e estean no seu posto cando os cidadáns os necesitan. E que tamén pode estar moi ben que haxa persoas que, en situacións de necesidade, se sintan compelidas pola solidariedade, a caridade ou calquera razón moral para axudar aos demais. Non hai por que poñer pegas a que poidan crecer os donantes ás ONGs, especialmente as que pasan controis homologados de transparencia. Pero todo iso non pode ocultar que unha sociedade forte e ben trabada non se constrúe só con estes voluntarismos, senón con estruturas ben dotadas polos orzamentos públicos progresivos de todos e unha xestión democrática, en que o obxectivo común non se perde de vista ou non sexa trampa para negocios, privilexios e corrupcións particulares.

Política económica ou Economía política?

Non imos arranxar o pasado, pero ensina realismo nestes asuntos, que permita construír futuro. Houbo caridade ao longo de toda a Historia europea, sobre todo, a partir do século IV, e tamén sucedeu que, no século XVIII, cando a xenerosidade dos máis podentes -reis e eclesiásticos incluídos- era deficiente, xurdiron “filántropos” e “benefactores” e que ata o Estado asumiu labores de beneficencia. A nosa Real Academia de Ciencias Morais e Políticas (RACMP) premiou unha Memoria da aínda nova Concepción Arenal que, en 1861, invocaba que todo facía falta, “beneficencia, filantropía e caridade”, para tanta pobreza como había. Empezábase a suscitar, ademais, que a pobreza que preocupaba era a do proletariado urbano -do que se ocultaban carencias salariales e sociais-, ao que se “cuestionaba” porque empezaba a esixir outra orde política e social máis equitativa para unha sociedade aburguesada.

Algúns daqueles académicos empezaron a suscitar que había que crear un “estado social”, con institucións e dereitos garantidos polo Estado. En 1890, o propio Cánovas, falou directamente de que con caridade era imposible e que xa era hora de pasar da “Economía política á Política económica”. Uns oito anos antes, Bismarck xa iniciara -para unha Alemaña recientemente unificada en torno a Prusia- un corpus lexislativo con obrigacións mutualizadas entre empresarios e Estado en áreas de sanidade, educación, vivenda e xubilacións. Moi pronto, un dos académicos da RACMP preguntaríase -cando aquí empezou un lento cambio de paradigma na políticas social- cando tiñan razón: se antes, cando non admitían a intervención do Estado na sacrosanta propiedade privada ou agora, en que empezaba a haber algunha lei contraria á economía clásica.

O debate do pacto

Esa é a urxencia e non o ver se nos chove do ceo algunha solución máxica, gratuíta e ben intencionada. Hai un gran debate ao que teremos que axustarnos, Estamos nunha situación excepcional e, de xeito evidente, moitas cousas nas nosas vidas non serán como antes. Esteamos ou non contentos de como nos haxa ir neste transo: qué Estado de todos queremos construír logo desta situación excepcional? Non podemos dar por suposto que a bondade dalgúns fai, por si mesma, o ben de todos. O que se oe e ve estes días non deixa ver qué en que esteamos dispostos a ceder e perder. E iso é precisamente un pacto social: cesión mutua, para que todos gañemos en forza; iso é a democracia. ¡Ánimo, que falta un pouco menos: co esforzo de todos será posible!

TEMAS: Beneficencia/Caridade/Xustiza social.- Política económica ou Economía política.- Pactos da Moncloa.- Estado de Benestar.- Xustiza distributiva.



Manuel Menor Currás

Madrid,07.04.2020

Paisaxes sonoras do COVID-19

O que máis soa estes días é o silencio. Este Coronavirus ponnos ao alcance profundas sonoridades que arrastramos de moi lonxe.

O silencio sonoro non é un contrasentido. É condición para que os bos poetas saquen a brillar a esencia das palabras e as dispoñan para que soen espléndidas. Iso é a poesía: silencio sonoro. Aos místicos de verdade distíngueos da verborrea cursi pola contemplación que lles permite. Juan de Yepes -San Juan da Cruz- escribiu en prisión o seu Cántico espiritual, que cantaba na inquisitorial soidade carcelaria. Nas súas consideracións sobre a relación profunda que puidese haber do home con Deus e viceversa, o silencio é requisito recorrente: ”non o alcanza o sentido” e é en silencio onde acontece: “As palabras da sabedoría óense en silencio” (LLama de amor viva, 67).

Novidosas paisaxes sonoras

O que di Juan de Yepes parece contraditorio co que estes días vivimos. A miúdo, dá a impresión de que o silencio é sufrimento, chócanos e nos fastía. Probablemente porque nos educaron no ruído e en que camiñemos como burbullas illadas, sumidas nas nosas obsesións individuais, sempre dispostos a incordiar á máis mínima coerción que sintamos sobre o noso solipsismo. Iso explicaría moitas anomalías que percibimos estes días de illamento imposto. Non é un mundo que elixamos á procura de sentido para a existencia. Imos pola cuarta revolución Industrial -a do 5G e da Sociedade do Coñecemento-, pero desde a primeira, o silencio cústanos, é unha experiencia desconcertante para os que vivimos na España non baleirada.

Estes días, contrarios a canto nos parece importante -empezando pola enxordecedora economía- aburrímonos ao estar parados e non saber que facer. Empezamos a amosar signos de neurose; en comunidades de veciños, non é raro que alguén se poña a música a lume de biqueira, que outro lle conteste coa radio a todo volume, ou que haxa quen non se corte montando a súa xolda  ou desentumecendo o corpo coma se estivese só...

Aprendizaxes

E, con todo, tamén o silencio pode facer oír xestos menos competitivos, máis agradables para a convivencia. Sumirse no silencio é complicado, pero pode axudar a fortalecerse agora cando se sae fugazmente á rúa a buscar o pan ou algún analxésico. Co barrio paralizado -coma se un vento xélido o varrese-, pódese aprender moito, aínda que ninguén nos preparou. Igual que non pode haber boa música sen silencios e non hai arquitectura sen espazos baleiros, non haberá boa convivencia se non temos silencio para aprender e compartir. Pódese preguntar un, ata, sobre a educación a que queren conducirnos os que pretenden confiar aos pequenos a tanta tecnoloxía algorítmica sen a proximidade de profesores ou mestres.

Tamén estamos aprendendo a agradecer. Quen invente os aplausos das oito da tarde ha ter unha gran idea para dar sentido ao silencio. Aínda que nos poderá estar sentando fatal este parón, podemos dar algo de nós aplaudindo a esa hora a cantos cumpren e arriscan no seu traballo, en particular aos profesionais sanitarios, pero tamén aos que están ante un público medio perdido, con moi diversos modos de presenza laboral para que poidamos ter certa calidade de vida durante este tempo incerto. Aplaudamos a quen o merecen. Nesta silenciosa sonoridade en que estaremos inmersos, polo menos ata o once de abril, non estaría mal que aprendésemos a distinguir. Sen ruído apréciase mellor que non é ouro todo o que reloce. Non todos os que se arriman á necesidade que se evidenciou son meritorios. As xenerosidades acompañadas de espléndidas notas de prensa publicitaria non arroupan; tampouco os postureos acomodaticios ao telediario, nin as patrioteiras histerias oportunistas, nin os milagreiros crecepelos? Ata no Congreso de Deputados, se se presta atención, esa condición para oír e escoitarse permite distinguir mellor as palabras das voces.

O común

Estes días está en alza o común; ata en Europa, onde os do Norte parecen alleos aos do Sur, que non elixiron ser diferentes. Pero alégrense polo traballo dunhas 300 persoas anónimas que, en escasos tres días, dispuxeron, dentro do pavillón nove de IFEMA (a Feira de mostras de Madrid), un hospital de campaña para 1500 camas con UCI incluída, tomas de osíxeno, etc. O fantástico é que o fixeron en silencio, gardando cola para participar. Esas persoas dispostas a botar unha man no que sabían facer e fixérono sen dar o cante, mostrando gran capacidade de adaptación a unha complicada loxística, son un potencial digno de moitas empresas que ben podemos emprender se nolo propoñemos.

Este criterio do servizo público é moi útil para distinguir e valorar, porque permite apreciar que só no público hai verdadeira intercomunicación social, distribución de bens e riscos por igual, entre todos, sen listiños por medio. Cabe aledarse, xa que logo, de que á Sra. Aguirre e ao seu marido lles fora de proveito o seu paso pola Fundación Jiménez Díaz: Noraboa! O que non se entende -ou alguén sobreentende- é a que veña indicar que os atenderon nun “centro público”. Coñecida é a xestión privada deste centro hospitalario; pasou por tantas mans -e sempre á alza no intercambio da sús rendibilidade- contando sempre con contratos millonarios para a suposta xestión privada, que no canto dun centro público de todos, máis parece que sexa duns poucos. A enxeñería neoliberal das finanzas públicas, tan creativa, debería explicarllo aos sanitarios da marea branca agora, nunha situación de urxencia en que lles falta de todo; logo de 16 anos en que os ningunearon, recortaron e ata perseguiron.

O silencio é estupendo para ver e distinguir. Pódese aplaudir se llo pide  a un o corpo, pero a soidade é fatal se se deixa un camelar polo primeiro que se gabe de ser o estupendo do lugar. Investigue cada cal, pescude as boas cifras de proporción de sanitarios, camas hospitalarias ou de UCI, que lle tocarían en tempo normal; e se o tempo que tiña que esperar para que lle fixesen algunha intervención ou para que un especialista lle lese unhas análises para diagnóstico é correcto. Pronto terá criterio propio para concluír que, se os datos ordinarios da súa Comunidade autónoma son os correctos -respecto dos estándares de calidade que hai internacionalmente establecidos-, non deba ter un pánico especial. Alármese, con todo, se non é así: o que acompaña a este COVID-19 non é especialmente aleatorio; sabe ben onde ten máis probabilidades de éxito: nalgúns hospitais e centros xeriátricos ten moitas máis bazas para saírse coa súa.

Oxalá se libren vostedes! pero que ninguén lles tome o pelo no medio deste silencio obrigado. É fantástico que, de súpeto, xurdan tantos iluminados con máis preocupación e coñecemento que ninguén. Ánimo, de todos os xeitos, e moita sorte!

TEMAS: COVID-19.- Sanidade pública/sanidade privada. Impostos e orzamentos públicos.- Promedios sanitarios por habitante. Silencio sonoro. IFEMA.

Manuel Menor Currás

Madrid, 27.03.2020

A avidez acaparadora do medo é infinda

O coronavirus está poñendo no seu sitio moitos aspectos da nosa vida individual e colectiva. Delimita o superfluo e evidencia como somos. 

Este COVID-19 define os comportamentos e pon no seu sitio as actitudes que desenvolvemos. É un gran avaliador de case todo, porque pon fronte ao espello os límites, torpezas e ignorancias, individuais e colectivas. El mesmo é un depredador que vive a costa de infestar e desposuír, cunha voracidad exponencial que medra día a día. Máis de medio mundo está xa en estado de alerta para tratar de illar as súas posibilidades de propagación; unha soa persoa pode expandir, no contacto con outras, a varias decenas nun só día.

O ano da peste

Sen que cheguemos á metade do que pode dar de si a expansión deste parasito, cada vez máis nos está dando máis leccións e é improbable que aprendamos o suficiente para abandonar as aprendizaxes gregarias con que adoitamos vivir. Pese ás incoherencias que poidan advertirse nas decisións que se están adoptando, merece a pena non perder de vista o descontrol absoluto que se xeraría coa avidez individualista que, para saír do paso a costa de quen sexa, se xeraría. Sería moito máis daniña que o que contou Defoe (1722) en O ano da peste, no Londres da segunda metade do século XVII. Os recontos diarios actuais de afectados parécenselle; son máis perfectos, pero non deixan de ter ángulos escuros. Pero, as respostas que vemos na rúa é dubidoso que non sexan tan pragadas do egoísmo que Don Daniel deixa caer ao final: “Unha terrible peste houbo en Londres/ No ano sesenta e cinco// Que arrasou con cen mil almas/ ¡E con todo estou vivo!”. /

Tamén merece a pena destacar o inmenso papel corrector e protector que ten o público en situacións de urxencia como esta; que sería da sociedade sen a existencia dunha sanidade pública e duns servizos de seguridade públicos, capaces de encauzar a solución coherente do problema. Sen esas institucións e os seus servidores -sobre os que está caendo o peso e o risco maior-, a expansión do problema sería moitísima. Cabe preguntarse, ata, de onde virá a solución médica do problema se non é dos investigadores que, neste momento, traballan en programas que teñen como horizonte o enriquecimiento dos medios, vacinas ou fármacos que temos para facerlle fronte. Prefire alguén que volvamos ás taumatúrgicas imprecacións aos santos protectores como San Roque ou San Lázaro entre outros?

Cando dicimos público referímonos ás prestacións que pagamos cos Orzamentos de todos, non as que teñen como horizonte inmediato a rendibilidade económica directa dun investimento e iniciativa privada; o comercial vai sempre a remolque ou non vai cando de urxencias se trata. Estase vendo na tardía e remolona actitude das seccións privadas de seguros e sanidade privadas que ou non arriscan ou non están porque non lle ven rendibilidade. E pálpase, adicionalmente, nas decisións que, con mentalidad neoliberal, se tratan de seguir poñendo en funcionamento como o máis natural e con xesto de liberalidade benéfica. 

Liberalidade benéfica

En Madrid, por exemplo, estase vendo na posible apertura de hoteis medicalizados para atender os picos de afectados “máis leves” que poidan producirse. Dos outros nin falan, nin de como esta xenerosidade de “servizo” publicítana agora que a crise de turismo é manifesta. Parece que, como en situacións de nacionalizacións históricas, husmearan en non perder a caída de beneficios que lles vai a xerar a desocupación turística durante un tempo. É unha xenerosidade estraña que fai boa a actitude usmia daquel esmoleiro ao que todo lle valía: “todo é bo para o convento”. Poñer ao raposo a coidar galiñas é o que pensaría Isabel Díaz Ayuso, a que di que non sabe como pechar Madrid, e que puxo á fronte da xestión do Coronavirus a un señor que renega do público, encantado de que as consultas de atención primaria  as pagase a xente que tivese dúbidas, e animador dos emprendedores para que vexan na sanidade -a costa da pública, claro- unha contorna estupenda de investimento. Fantástico.

Non dan puntada sen fío. Na súa estratexia non entra o corrixir un contexto educativo que xa veñen deteriorando sistemáticamente desde aquel “Tamayazo” do 20 de xuño de 2003. A desacreditación e empobrecemento do público foi crecente e na Consellería de Educación, o feito de que a escolarización en Madrid na etapa de Educación Infantil sexa do 42%, mentres que a media da OCDE alcanza o 76%, é todo un síntoma. E máis cando, como denuncian desde CCOO-Madrid, as partidas presupostarias para a rede pública de escolas infantís e a de xestión indirecta, mediante convenios con concellos e entidades, son "desproporcionadamente baixas” se se comparan coas que se dedican ao financiamento do "ensino privado". Só un 10% do gasto total para estaetapa é dedicado á gratuidade de Escolas Infantís, mentres que case o 80% (190 millóns de euros) se dedican a financiar concertos educativos: 252 centros da rexión. Marabillosa a “calidade” educativa tan selecta que practica este equipo conservador que rexe na Comunidade de Madrid. 

A guinda póñena, neste momento de suspensión de actividade educativa e illamento correspondente, co despedimento encuberto que pretenden levar a cabo de cuidadoras e profesionais en empresas que xestionan a Educación Infantil en Madrid. Unhas 8000 que se enfrontan a un posible ERTE son todo un exemplo de aforro a conta dos empregos dunhas persoas que en xeral xa tiñan soldos precarios. Máis cousas veremos nos días que se aveciñan, difíciles de compaxinar coas supostas bondades que, segundo non paran de dicirnos, ten “a mellor sanidade do mundo” e, co mesmo canon, “a educación mellor do mundo”. Talvez deberían explicar ben que significan estes tópicos que vemos con buracos imposibles de tapar cando máis falta fai. Seguramente estannos indicando que non nos queixemos, porque podería ser infinitamente peor.

Acaparadores

Case ao final do seu dietario, Defoe di: “Tratarianme de censor e seica se me acusaría de inxusto  se me entregase ao duro traballo que consiste en reflexionar, sexan cales foren as razóns, sobre da ingratitude humana e do regreso ás perversidades de toda especie, cuxa testemuña ocular fun”. Mais hai unha gran avidez por acaparar, o que vai máis aló do que se ve nas colas de alimentación ou de farmacia. ¡Atentos ao virus e a canto lle están colgando!

TEMAS. Coronavirus. Público/ Privado. Egoísmo usmia. Recortes encubertos. Servizos públicos.

Manuel Menor

Madrid, 14.03.2020

O coronavirus e a LOMLOE

Múltiples aprendizaxes deixa a tormenta sanitaria que sobrevoa o mundo. Nin a ansiedade do público, nin unha posible mala praxe dos servizos médicos valerán de nada.

Do impacto crecente deste andazo merecen destacarse algúns trazos. A nivel interno, a sorprendente rapidez dalgúns políticos para sentirse expertos cando nin os epidemiólogos teñen claro o panorama. E en comparecencias dalgúns da oposición -na Autonomía correspondente ou onde sexa- o non menor desenvoltura dalgúns para case culpar a quen estea gobernando ou intentándoo. Na quenda de interpelacións ao Goberno, do pasado 25.02, puido verse algún amago neste sentido, moi tentador, pero pouco “exemplar” cívicamente falando.

Menos baladí resulta a consideración deste coronavirus Covid-19 dentro do panorama global. O campo dos intercambios comerciais, as reaccións da Bolsa, as acusacións e represalias con posibles pechaduras de fronteiras, están no ambiente. Como o están tamén dúas perspectivas das grandes liñas xeopolíticas de futuro: as novas formas de guerra, e as tácticas de control das grandes poboacións. Nun panorama en que o manexo da aldea global ante posibles riscos, como o do moi certo cambio climático que xa frecuenta a nosa meteoroloxía cotiá, é importante este ensaio de reaccións de masas, sobre todo para ver os comportamentos que suscitan as ordes coordinadas de xuíces, médicos e policía. Desde esta óptica, o mapa que en tempo real pódese ter da difusión progresiva deste aínda pouco coñecido virus é de gran interese.
No noso campo educativo, non é que se estea esperando o contaxio dunha epidemia polas decisións que, como en Xapón por exemplo, houbese que tomar. Se non cunde o alarmismo que, nalgunhas reaccións actuais como o acaparamento subrepticio de máscaras resulta bochornoso, alguén debería recordar que, no caso de que fose preciso, non sería a primeira vez. Os nados na postguerra pasaron senllas tempadas, nos anos cincuenta e sesenta, na suposta tranquilidade dos seus domicilios sen ir á escola: “febre amarela”, chamábase aquilo. En todo caso, o fenómeno que estamos vivindo deixa un conxunto de leccións importantes a ter en conta cando o texto da LOMLOE, coñecido desde  hai máis dun ano, volve a primeiro plano político.

A primeira, que -como o coronavirus na secuencia doutros problemas sanitarios- a LOMLOE é unha lei máis, a oitava xa desde a CE78. É unha tradición na historia educativa española. Xa se contou aquí algunha outra vez como o primeiro ministro de Educación que houbo en España a comezos do século XX, el soíño e en menos dun ano que durou o seu mandato, fixo 308 decretos para un sistema que xa nacera eivado e condicionado en 1857. Nestas oito leis orgánicas, ningunha tocou a fondo as cuestións limitadoras da auténtica liberdade e universalidade educativas que a CE78 mandou tivésense en conta. E nesta tampouco se fai.

A segunda é que é consolador que lle quiten a un unha lousa de enriba. Pero co mesmo consolo, e non máis, que o que dan as autoridades dicindo acotío nos noticiarios que hai que ter calma con esta epidemia de orixe chinesa. A da LOMCE era unha carga pesada, recoñecida nalgúns aspectos pola propia xente conservadora pero razoable. Non hai que ser moi radical para borrar, emendar ou corrixir eses excesos do equipo de Wert en 2013, tan encomiado pola parte máis ultraconservadora e máis neoliberal da paisaxe educativa española. Algunhas das emendas que agora se propoñen serán moi ben acollidas máis aló do circuíto de votantes habituais dos partidos coaligados neste Goberno.

A terceira é que, respecto ao coronavirus, non é nada consolador se non inquietante que, pese a unha suposta colaboración de científicos de todo o mundo, non se saiba apenas nada da mutabilidade que poida ter en humanos este virus. Traducida ao campo educativo, a equivalencia podería estar en que, malia os 42 anos de democracia, teñamos certa indiferenza instituida respecto de se o sistema educativo quedará ben con estes acomodos que vai facer a LOMLOE: un anaquiño de redución do papel da Relixión, outro pouquiño de disimulo nos itinerarios educativos, algunha atención máis ás repeticións de curso, e algunhas cousiñas complementarias para que as particularidades autonómicas non se inquieten moito en canto ao currículum. Parece que se redescubrira agora LÓEA e que, desde o 03.05.2006, non houbese ningún cambio nas demandas educativas. A cuestión é se estes cambios non son unha mutación que, no canto de mirar cara adiante, só miran cara atrás, pero moi en curto, coma se dunha mera réplica alternante se tratase, como tantas outras veces.

A cuarta preferiría remitir unha parte substantiva de todo este trafego aos especialistas. Téñase en conta que os inmunólogos expertos no Covid-19 chaman a atención nas súas recomendacións e protocolos sobre unha cuestión básica: de onde procede a contaminación de alguén, se é local ou é sobrevenida por viaxar ou contactado cos focos orixinarios. Determinar esa relación é clave para as recomendacións máis convenientes a seguir. En educación, con todo, o método científico non parece valer se non é para confirmar algunha opinión de alguén, que non unha hipótese. Case sempre é indiferente o labor investigador de multitude de persoas que nos departamentos de Historia da Educación, Políticas educativas ou Socioloxía da Educación, especialmente, non pescudasen nunca nada sobre os males profundos do sistema. Se non serve toda esta bagaxe do escrito e publicado, reivindicado ata por organizacións solventes e preocupadas polo ben público durante longos anos, non é inútil? É excesivamente elástico, por outra banda, que sexa na práctica ser autoridade nestes asuntos e en nome de que se arrogue alguén ese título. Do cansino desfile de xentes e asociacións que pasaron polo Congreso de Deputados con motivo daquel “pacto educativo” de Méndez de Vigo, tanto valían unhas voces como as contrarias.

A quinta -e poderían ser máis- é que, entre natureza e cultura hai unha íntima relación complementaria a condición de que non se pretendan confundir ambos planos deixando a impresión de que enganar é barato. Unha educación de mala calidade é algo tan cultural como unha de boa calidade. Ás alturas deste século, é cuestión de elección política, claro, pois falamos de algo que nos incumbe a todos. Non dar máis pasos na boa dirección e manter o statu quo de moitos problemas, non é senón deixación, comodidade ou pura rutina burocrática, un tipo de comportamento cultural consentido e interesado. Concretando: o propio dunha cultura desenvolvida, universalizadora dos dereitos educativos en plenitude, non pode quedar encomendado nunha lei orgánica a un prólogo introdutorio, máis ou menos guapo pero que non alcanza a concretar a súa dimensión democratizadora en case nada. Case todas as leis educativas -non todas porque algunhas da época do primeiro franquismo eran puro decreto- teñen uns prólogos moi laudables, pero meramente retóricos, indicativos do quero e non podo ou non teño ganas que, como máximo, queda logo articulado nun tempo de desideratas máis ou menos desganadas, hipotéticas, e que nunca se fará nada para cumprilas: o tempo verbal do potencial simple.

En fin, que, se o coronavirus Cavid-19 serve para metaforizar o que lle sucede ao noso sistema educativo, algunha lección deberiamos sacar en limpo. A calidade con que facemos fronte a ambos campos de problemas non se medirá pola palabrería que se xere, senón pola eficacia en profundidade que se teña disponibilidad para activar. Ata que punto o actual Ministerio de Educación siga tendo as mans atadas e de que xeito as persoas e grupos tratamos de solucionar unha epidemia segundo a nosa libre fantasía, son perspectivas que poden conducir ao caos. Podería non ter importancia se os problemas non seguisen aí e os máis débiles non tivesen que pagar o pato. Pero como sufridores, son os primeiros en recordar a hipocresía das políticas que non nos atrevemos a levar a cabo. Se o panorama que teñen diante un de cada tres nenos e nenas en idade escolar é moi duro, desde ese mundo da exclusión e pobreza que non cesan de recordar as institucións do traballo social os cambios que inspira esta LOMLOE na dirección dunha maior igualdade adivíñanse curtos.

TEMAS: LOMLOE. LOMCE. Políticas educativas. Igualdade educativa. Privado/público.

Manuel Menor Currás

Madrid, 03.03.2020

Cambios epidérmicos para ser docente

Anuncian novos protocolos para ser profesor universitario e, tamén, para os candidatos a profesores ou mestres nos niveis escolares.

A xudicialización da vida política prosegue tan alegre. Sempre hai algún motivo a man para intentar parar o tempo e os problemas e, de paso, non mergullarse nos que incumben de contino á vida cidadá. Distraer ao persoal con andanzas ante a Xudicatura pode dar a impresión de gran preocupación cando só é unha estafa ao tratamento serio dos asuntos. Se é cuestión de incompetencia ou de seguir unha vella tradición é opinable, pero moitas veces, no transcurso deste último mes, deu a impresión de que sexa unha conxunción de ambos ingredientes.

Xudializacións rendibles

Debe ser produtivo para que todo siga máis ou menos co mesmo ton amorfo e desaxustado. E máis cando cando un paralelo enfado esaxerado propicia a épica patriótica ante as cámaras. O Executivo, namentres, mentres trata de responder atrasa o que urxe decidir e, ao facelo, adopta medidas que procuren non enfadar moito. Xoga pola banda e non centra nunca o balón. Todo se vai dilatando, entrelazan xogadas que parecen de gran calado, pero que tan só son retoques de aparencia.

A falta de xogo en profundidade é moi probable que siga sendo a tónica da Lexislatura. “España non pode ser duns contra outros. Debe ser de todos e para todos”, dicía o Rei o día tres de febreiro, ao comezo e, teoricamente, estaría ben que fose así. A secuencia táctica do xogo parlamentario dirao. Non pasaron nin os 100 días ritualmente preceptivos para que a confianza poida acreditarse, pero tamén é verdade o que fai algún tempo confesaba Ángel Gabilondo, que o que non se fai nos primeiros compases, nos últimos -a el pilloulle en abril de 2009- xa se fai máis dificilmente ou queda sen facer. Aquel “pacto educativo” que case ía se é posible, e que Mario Bedera (PSOE) e Sandra Moneo (PP) tiveron a punto, veuse abaixo mostrando que, en política, ser de palabra é moi complicado se se aveciñan unhas eleccións con pouca expectativa.

Os asociados

Das varias decisións que en políticas educativas se poden tomar entre tantas que reclaman atención, en Universidades parecen deitárense por poñer orde na contratación de “asociados”. E no que incumbe aos niveis escolares, parece que queren empezar atendendo a algo concernente á selección do profesorado. Consistiría en titorar durante un ano aos candidatos preseleccionados para ser profesores ou mestres. As dúas medidas son interesantes por tratar problemas concretos. Pero pódense quedar en nada se non van acompañados dunha revisión a fondo do contexto, aínda que poidan dar moito xogo para parrafear en faladoiros e en medios coma se fose algo trascendental por si mesmo.

Hai un punto en que as dúas medidas se complementan aínda que pertenzan a dous ministerios actualmente independentes. Entre a mala aplicación en 2009 do EEES -habitualmente coñecido como Plan Bolonia-, e a depresión que a Universidade pública experimentou cos recortes que o pretexto da crise económica aumentou desde 2011, a proporción de profesorado universitario mal pago ha ir en aumento, os asociados e as súas tipoloxías variopintas han ir suplindo carencias e, en moitos departamentos, non se cumpren os mínimos de rigor. Evitar que prosiga a degradación é camiñar na dirección acertada de consolidar un sistema educativo atractivo para elevar o nivel cultural medio da sociedade e, en particular, o dos que vaian ser docentes nos niveis escolares.

Pensar que estes serán mellores porque sexan capaces de superar unhas determinadas oposicións con currículos herdados de fai dous séculos e que, a continuación, vaian traballar como deba facerse en aulas do século XXI é pouco serio. Se viron na Universidade profesores obsoletos e desganados, rutineiros ou pagos do seu autoritarismo como signo de saber, salvo excepcións iso repetirán cando lles toque exercer. Porque non hai docencia que non sexa aprendda, e crerán que o que Paulo Freire xa criticaba como “educación bancaria” é o mellor xeito de ensinar, aínda que en realidade sexa unha deformación do bo sentido do ensino. Atallar, pois, este apaño de asociados que en realidade son como servos da gleba, pode ser un paso na boa dirección. Pero só un paso, que só terá sentido se se está en disposición de dar os que fan falta para que sexa coherente esta decisión.

Titores de prácticas

A outra medida anunciada, aínda que se mira, pouco engade ao que xa era preceptivo desde finais dos anos sesenta e que en 2006 estimouse transitorio e non o foi. O ano de prácticas estivo aí durante todos estes anos, máis que o CAP, envellecido antes de nacer e preceptivo para dar o primeiro paso para ser profesor. Ese ano de prácticas era obrigatorio para consolidar a oposición. Agora, ao parecer, vaise a coidar de que a titoría dese ano sexa efectiva e que a súa avaliación sexa decisiva para dar praza definitiva a un candidato ou candidata. Se así logra ser algo avanzariamos, pero a ver que pasa en cada autonomía. Na de Madrid, por exemplo, cando se suscitou o practicum dos mestrados que empezaron a ser preceptivos en 2009, podía apuntarse calquera e de modo moi ramplón: dáballes igual. Como lles dá igual fartar aos candidatos con longos anos de interinaxe ou nin sequera. Se de eficacia se trata, haberá que ver de onde saen titores que merezan a pena, con que centros educativos se conta, os criterios con que se escolle a uns e outros e como se lles estimula. De ningún xeito será indiferente o tipo de centro a donde vaia a parar o candidato a profesor ou mestre, porque quen educa non é un individuo, senón o ambiente perceptible no centro educativo elixido. Todo candidato a docente ha de percibir como un deber e non como unha voluntariedade aleatoria que é convocado a ser bo educador e bo docente.

E do demais?

Tamén nesta asunto a medida anunciada só é un pequeno aspecto da indispensable formación dos docentes. Antes dela, están o paso pola Universidade e polo máster correspondente e está o proceso de selección mediante oposición ou algún outro sistema, dous pasos que actualmente son ampliamente mellorables. Como está o saber se na rede privada e concertada os procesos e criterios a seguir van ser iguais que os que se propugnan para a rede pública. E está, no itinerario profesional de todo docente, a esixencia e garantía de continuidade formativa e investigadora ao longo do ciclo laboral. Igual que está o sempre demandado Estatuto da Función Docente, tantas veces reclamado e ningunha atendido. En fin, están moitas cuestións colaterais que deberían dicirse canto antes, porque, se non, o risco de ramplonería irá en aumento. Non haberá bos substitutos para os máis de 800.000 docentes existentes no sistema educativo español, sen contar os de niveis universitarios. Os posibles candidatos que merezan a pena non optarán por algo que non estea recoñecido socialmente e que só teña como función reproducir o que xa hai. Ata a data, pouco ou nada oímos senón palabras respecto diso. Como outros moitos asuntos que se aventuran máis custosos, que poida que vaian quedando ad kalendas graecas. Veremos.

TEMAS: Profesión docente. Bo e mal educador. Selección do profesorado. Profesores asociados. MIR educativo.

Unha escola para este século

O sociólogo Rafael Feito acaba de publicar ¿Qué hace una escuela como tú en un siglo como este? nun momento moi oportuno.

Podería ser en calquera outro momento, pois preguntarse polo sentido, recursos e estilo da educación que temos neste país sempre está ben.  Oxalá houbese máis cidadáns -e máis especialistas de recoñecida valía- preocupados polo sistema educador que construímos nos 45 anos últimos! Pero este momento é particular. Unha vez máis estamos nunha encrucillada en que a limpeza crítica desas voces é máis necesaria. Pronto sairá a que pode ser oitava lei orgánica que reforme o que Wert tocou e retocou en 2013, que fora tocado e retocado en 2006. Unha historia repetitiva doutras moitas anteriores, especialmente no concernente ás etapas escolares, desde o principio. García Álix, o primeiro titular do Ministerio de Instrución Pública e Belas Artes, só durou no cargo desde o 18 de abril de 1900 ao 6 de marzo de 1901, pero emitiu 308 normas reguladoras do que lexislara Claudio Moyano en 1857.

Reformar e contrarreformar

Nesta tradición de reformar e contrarreformar tan vizosa, é alentador que un bo coñecedor do sistema educativo se pregunte -case mimetizando a canción de Burning- que ten aínda merecedor de ser sostido, e en qué contradi á época en que estamos. O primeiro motivo de interese deste libro é a propia pregunta, pois sitúa ao lector na dúbida que sempre debe acompañar a toda reflexión coherente. De entrada, dá a entender que pode haber moitos elementos que non se corresponden co que debería achegar á sociedade. E a repasalo vai con calma, datos e referencias de autoridade, para suxerir por onde encamiñar os cambios que se necesitan e desbotar os prexuízos establecidos que, con cada nova lei alternante, se adoita tratar de afianzar e reforzar.

A segunda achega reside en que non se trata de opinionitis gregaria nin de xeremíaco queixume, literatura moi ao uso en asuntos educativos. Razoa, por exemplo, contra corrente como non é posible un “pacto educativo”. Logo de 163 anos de deixación, compadreos e guerras escolares -e das outras-, é case imposible ir moito máis alá do que di o art. 27 CE78: a necesidade de combinar universalidad e liberdade. Facelo con gran equilibrio e respectando o sentido auténtico dos dous términos debería ser -en lealdade- a función do Congreso de Deputados e do Executivo, e non o pugnar por desequilibrar a democracia do sistema cada vez un pouco máis. Este criterio pode axudar a entender como tratar de reverter os grandes desequilibrios que estableceu a LOMCE será un paso importante na boa dirección, aínda que non sexa suficiente para equilibrar un funcionamento xusto e harmónico da pluralidade de redes do sistema. En todo caso, é estéril perseguir un pacto propiamente tal. Para Feito é máis útil en todos os aspectos facer acordos concretos. Non satisfarán todas as ilusións, pero posibilitan un campo de xogo en igualdade para poder medrar e enriquecer conxuntamente a universalidade e a liberdade. Se se eliminasen as contradicións existentes, sería un gran avance.

En terceiro lugar, o autor aposta pola valentía nas decisións e non por que o que hai se manteña porque si, coma se fose inamovible e para sempre, de tan naturalizado que está. Neste sentido, as súas dúbidas van cara ao Bacharelato tal como está, como pretexto burocrático do que veña despois se vén. Non está sobrando ese mamotreto cuxa función principal é ser mera academia preparatoria da proba de selectividade? Non sería máis eficiente que eses dous anos servisen para afortalar as destrezas, competencias e actitudes que a cidadanía necesita para enfrontar este mundo tan acelerado? Esta é a pregunta clave do libro: Non merece a pena aproveitar mellor o tempo escolar e que sexa interesante, atractivo e actual, ademais de promover de verdade as boas prácticas que debe ter o sistema?

Cara a unha escola democrática atractiva

E, en cuarto lugar, por este libro decorren cuestións e preguntas que axudan a pensar -máis aló do que hai- se non merecería a pena tratalas en serio, e non como remendo ou oportunismo. Son asuntos moi pertinentes para a recalificación e renovación eficiente do sistema as súas consideracións sobre a relación dos centros educativos coa Universidade e viceversa, a das redes Pública e Concertada, a formación dun profesorado acorde con este tempo, a reorganización interna dos centros, a colaboración das familias -superando o ser suxeito pasivo ou mero obxecto de manipulación-, o sentido de comunidade que debe desenvolver, que se ensina e que se debería ensinar, como se ensina e como se debería facer, a nota de Relixión, que pasa cos tempos escolares?. En fin, un abanico de materias e problemas que necesitan ser ben resoltas porque interesan a todos. Dalgún modo, Rafael Feito estanos dicindo que, de como coidemos a educación, depende a calidade da nosa convivencia colectiva. É un punto dos máis sensibles para observarnos a nós mesmos: como nos queremos ou como nos odiamos dando renda solta ao primitivismo hobbesiano. Merece, xa que logo, a pena que sexa repensada con criterio e non ao servizo de prexuízos mal aprendidos.

Este libro de Rafael Feito é, doutra banda, unha boa síntese dun longo e froitífero traballo, non só na Universidade Complutense, senón nas continuas reflexións e análises sobre os problemas do día a día. Desde os noventa, estivo pendente de canto aqueixa á educación española. A súa obsesión por “unha escola democrática” levouno a pisar todas as pucharcas noutros libros, artigos, conferencias, debates e en rfeito.blogspot.com experimentou, ata, a implicarse nun dos instrumentos que a Constitución dispuxo para xerar responsabilidade: as ANPAS. Sabe ben de que fala e non é a primeira vez que trata os asuntos.

Estéase ou non de acordo co que di, merece a pena atender os seus documentados argumentos, moi propios de quen está máis pola resistencia que pola pasividade e que prefire a innovación á rutina burocrática. Porque non lle gusta contar a historia tal como non foi, o autor pregúntase -e pregúntanos- polo sentido que debería ter esta educación que tantos parecidos ten, aínda, á que hai moitos lustros nos deron e que ampara, aínda, demasiada obsolescencia decimonónica.

TEMAS: Educación democrática. Calidade da Educación. Convivencia pública. LOMCE. Acordos educativos.

Manuel Menor Currás

Madrid, 14.02.2020

http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/viewFile/895/902