O desgastar de palabras como “liberdade” é arriscado

 Tras un ano de pandemia, a fraxilidade anímica é grande; sen sólida exemplaridade democrática, o recordo do 23-F non é suficiente.

É o momento oportuno para reler Unha princesa en Berlín, novela de Arthur Solmssen ambientada na Alemaña de 1922, en que se poden advertir notables paralelismos co momento actual. A pandemia daquel momento era a inflación, tan alta que os que entraban nalgún establecemento hosteleiro, segundo pagasen ao principio ou ao final da consumición, podían verse obrigados a dobrar o prezo do consumido. As outras pandemias que circulaban ao seu aire, alimentábanse do descontento, do hipernacionalismo, do medo á liberdade e do odio ao inmigrante, un conglomerado poderoso que, cando apareceu alguén con capacidade de movelo a gusto, foi a base máis adicta á obediencia nazi.

Editada en España en 1986, esta novela contén avisos notables para navegantes deste presente, desnortados entre as dúbidas e a metafísica. Os tacticismos duns e outros políticos, incapaces de dar a seguridade conveniente nas institucións, só favorecen a inestabilidade. En nada desaparece a inquietude, por exemplo, con renegar do pasado, exacerbar os límites da liberdade de expresión e seguir dicindo, porque si, que canto dicten os xuíces é dogma inquebrantable.

Pasado e presente

A estas alturas de suposta maioría de idade democrática -e, segundo nos insisten, dunha das democracias máis completas do mundo-, non coa que un partido como o PP, que tanta historia ten detrás, diga agora que non ten nada que ver co seu pasado e que reinvente o presente. Parece indicar unha forte conversión, pero cun arrrepentimento tan indefinido entre a atrición e a contrición ten un inclasificable mérito para o perdón da cidadanía votante. Todos terán moi presente que detrás de Bárcenas xa foi Naseiro, ao que non condenaron por unha minucia técnica que os xuíces atopan cando queren salvar a alguén. Está por diante, ademais, unha inoportuna ristra de débedas e xuízos que fan difícil a crenza de corte radical coa corrupción que poida representar o dicir que xa non sairán á fiestra de Génova 13 a saudar.

Nin se sabe, de momento, que vaian ter ocasión pronta para poder facelo noutro lugar; e mentres, vanse sabendo moitas outras cousas, nada interesantes para o fortalecimento da democracia, relativas ao rigoroso proveito dos que usaron este partido como exponente dos seus moi privados intereses. Cando nos viría moi ben alegrarnos de que sempre habemos ter aí un necesario partido liberal, razonablemente conservador, este PP di renunciar ao seu pasado, coma se fose posible actuar sen memoria. Ilumínase así máis a actitude que seguen sostendo ante situacións de estrita memoria histórica deste país, e fan moi desacougante saber en que brazos se van deixar caer sen pasado.

Judicatura independente

Pásanos tamén con moitas sentenzas ás que sempre dicimos “respectar”; non faltaría máis, pero a necesaria independencia que atribúe a Constitución aos xuíces non conleva que nos creamos o fervor do universo político pola tutela do seu soporte organizativo e prescriptivo; nin conleva, por suposto, que creamos a suposta equidade das súas sentenzas, coma se sempre fosen independentes de xuízo e que, con máis frecuencia da conveniente, non fosen ditadas amparadas nos seus propios prexuízos. O que sociólogos como Bourdieu chamaron “ruptura epistemolóxica” con saberes preestablecidos, non parece inquedar a moitos xuíces nas súas cavilacións, e ampáranse na técnica procesual como garante de imparcialidade cando pode ser unha trampa de desatinos prexuizados. Estes días, é representativa unha sentenza que dará que falar aos que anden por despachos administrativos en que haxa superiores pedindo aos seus subordinados trampas de xeito evidente discriminatorias coa suposta equidade democrática. O dos mestrados é o chocolate do loro, pero por este buraco desínchase a confianza no pacto constitucional, e acelérase a picaresca do sálvese quen poida, de que tan pouca exemplaridade adicional vimos con motivo a vacina anti-Covid.

Liberdades

Esta pedra de toque está sendo sacudida estes días de xeito insensato, non menos, con todo, que outras veces en que se lle deu leña a rabiar. O caso deste rapeiro catalán, xusto logo das eleccións na súa terra, nin parece fortuíto nin menos debería ser indiferente. Trátese da expresión de ideas, da educación dos fillos, da ampliación de calquera dos dereitos recolleitos na Constitución, ou da liberdade é un dos significantes que poden resultar máis danados se a racionalidade democrática -e non o balbordo máis audaz- non é quen de atopar o ton adecuado. Antes de impoñer cada razón particular como insuperable, cabe recordar que, como sucede coas cereixas, case sempre son varias as que se arrastran ao coller unha; e tampouco se debería esquecer que, como estudou Erich Fromm, o medo á liberdade é o causante de precipicios insospeitados, como o corte das máis prezadas.

TEMAS: Liberdade/liberdades.- Independencia xudicial.- Pasado e presente histórico.- Democracia.- Memoria histórica.

Manuel Menor Currás

Madrid, 22.02.2021

A máis democracia, máis dependen as palabras do seu contido real

Estará incompleta sempre, pero máis na medida en que haxa contradicións entre a música e a letra do Pacto que lle deu existencia.

As eleccións catalás do 14F volveron a mostrar a fraxilidade das palabras fronte á realidade cambiante. Indiferentes a que só vote un 55% do censo electoral, todos din gañar e, mentres a ultradereita entra no Parlament con 11 escanos, o resto dos concorrentes seguen en disputa por quen teña máis razón. Maquiavelo dicía, en 1513, que “Moitos imaxinaron como existentes de verdade a repúblicas e principados que nunca foron vistos nin coñecidos; porque hai tanta diferenza entre como se vive e como se debería vivir, que aquel que deixa o que se fai polo que debería facerse marcha á súa ruína no canto de beneficiarse, pois un home que en todas partes queira facer profesión de bo é inevitable que se perda entre tantos que non o son” (cap. 15)

Os bizantinismos esencialistas só adoitan ter mala prensa entre cantos para vivir apenas poden saírse do hiperrealismo das limitacións cotiás; aqueles que ante todo teñen que ocuparse de atopar o imprescindible para subsistir, non adoitan ter tempo para darlle voltas a canto non sexa perentorio. Chama a atención, con todo, que pese a que os necesitados de asistencia crecen exponencialmente desde fai un ano, o que máis atractivo suscita nas audiencias proclives ao voto ten o aire de abstracción evanescente. Os debates recentes en que nos ocuparon teñen en gran medida ese calibre, unido ao costume de coller o ravo polas follas. Dá igual que se fale de se este PP ten que ver co que era hai nada, que se traia a colación que a princesa Leonor vaia ao estranxeiro para facer o seu Bacharelato hiperprivado, que no País Vasco un xuíz veña a negar practicamente a existencia da Covid-19 -porque a liberdade de movemento é primeiro-, que en EEUU recoñezan que Trump tivo culpa no asalto ao Congreso pero non quere xulgaalo…, ou se os españois fixemos xa o percorrido democrático que deberiamos.

Todo nos enzarza e enreda; case dá igual calquera cousa con tal de presentala ben, repetila moito e facer que os oíntes se queden cunha música virada cara ao secundario e colateral. Nun continuado prime estafe amarelo, a base de insistencia no mesmo pronto pasamos a ver como natural o que nos din e damos por válido o que sexa; non temos tempo para pensar, nin medios para informarnos adecuadamente e, ao final, deixámonos ir co que nos digan. Ao ritmo que imos, atafegados pola cantidade de opinións que nos chegan polas infinitas terminais sociais a que estamos conectados -e aburridos adicionalmente da inmobilidade que impón esta pandemia-, énos indiferente que todo siga igual aínda que pareza que cambiaron moito as cousas. Viuno o Gatopardo cando aquela Italia do Antigo Réxime estaba sendo removida polo recentemente estreado nacionalismo burgués dos anos sesenta do XIX.

Witgenstein xa entrou nisto en 1921 cando, ao final da IGM (Primeira Guerra Mundial), publicou o Tractatus; os seus límites da ética, os seus criterios do baleiro de significado e da lóxica empezaban porque non se pode afirmar algo sen aprehenderlo ben, porque a linguaxe “disfraza o pensamento” e fai “insensatas” moitas proposicións; sobre o que non se pode falar sería mellor “gardar silencio” -dicía-, pero as prédicas que circulan na nosa contorna, indiferentes ao que importa para ben das nosas vidas, non pasan de tautoloxías e contrasentidos: os problemas profundos non son o seu problema.

Observar que destacan cando din que nos informan a diario e que palabras non aparecen nunca leva a ver que os silencios falan, e non é que indiquen ignorancia, senón que tratan de acentuar a nosa. A Educación adoita ser un bo campo de observación, pero tamén a Sanidade, a Economía, as relacións de poder..., as Autonomías, o tratamento que estamos dando a un problema tan grave como a Covid-19. A distancia entre o que nos contan e o que realmente sucede indica o grado de ignorancia que desexan conservemos e, de paso, a quietude e aceptación que queren mostremos, listos para a seguinte convocatoria electoral.

Manter alerta a atención aos bizantinismos solemnes con que nos distraen é un bo indicador para aclararnos co que non sucede e debería suceder. Maquiavelo, gran mestre nestas lides moito antes de que Goebbels aparecese para manipular a conciencia, xa nos deixou advertidos: “Así pasa nas cousas do Estado: os males que nacen con el, cando os descobre a tempo, o que só é dado ao home sagaz, os cura pronto; pero xa non teñen remedio cando, por non telos advertido, déixallos medrar ata o punto de que todo o mundo os ve”. (cap. 3).

TEMAS: Covid-19.- Linguaxe electoral.- Información relevante.- Manipulación informativa.- Problemas sociais.

Manuel Menor Currás

Madrid 15.02.2021

Este ano da peste é crecentemente aleccionador

Ninguén nos examinará das súas leccións, nin en modo on-line nin presencialmente, pero non nos libraremos dunha avaliación do que aprendamos.

Especialistas como Aguado, na Comunidade de Madrid, melloran moito a interpretación do liberalismo clásico. Certo que unha Comunidade autonómica non é o Estado, pero si parte substantiva deste (segundo a CE78); sexa como sexa, é unha plataforma perfecta para que algúns políticos se sintan “varóns”, eufemismo aristocratizante que podería traducirse como “reiciños”, de carácter máis ou menos absolutista segundo talantes e na medida que dicte un guión que alguén escribe entre bambalinas. Este vicepresidente confirma, desde a tarima profesoral do seu cargo oficial, que son partidarios do “Estado mínimo” decimonónico, tan pequeno que, ata nunha situación grave como a actual, decidiron non facer nada e que o pouco que fagan redunde en beneficio dos que os levantaron a protexer os seus intereses.

O orzamento

Mentres, en leccións anteriores, aprendemos que o 50% do orzamento de Sanidade madrileño que administran vaise a entidades privadas, descapitalizando o que resta de Sanidade pública; e nos decatamos de que, dado o déficit de prazas para atender aos enfermos que se acumulan, contrataron hospitais privados a uns prezos que parecen de suite hoteleira de cinco estrelas. En Madrid -punta de lanza do neoliberalismo máis rancio- a lección maxistral que acaban de proporcionar -exemplarizada a modo de power-point moi gráfico con actuacións colaterais- se sintetiza en que “non queremos tomar máis medidas”. Se a situación empeorase, entendemos que é o Goberno de España o que ten que tomar cartas no asunto. Adicionalmente, para que quedase máis claro, na propia Asemblea de Madrid -teóricamente a aula magna da democracia autonómica- a presidenta do lugar chamou “lerchos” aos que se manifestan ante o seu hospital estrela por afearlle a mala xestión e o schock que, nos asuntos sanitarios, está producindo. Podía ser o mesmo se de Educación se tratase, porque o explicou outras moitas veces ante a teimosía da metade do alumnado.

A conclusión, como alumnos oíntes, é pensar que moi ben, estano facendo moi ben; dan moi ben na foto da tarima, sobre todo cando se pelexan ante as cámaras para mostrarnos o afoutos que son para mostrar que, porque nos queren, están dispostos a pelexarse de continuo con quen sexa; uns segundos narcisistas nos twits dos amiguetes están divinos, aínda que ao resto do alumnado esas cuitas mediáticas nos fagan  bocexar.

A peste

É propio da escola dogmática e berrona o aburrimiento, porque nos fai conscientes de que non pintamos nada nesta historia salvo como paganos. Coidado co silencio! No patio de recreo deste colexio crece a sensación de que estes homes de palla son unha estafa. Ninguén se explica que, nin nunha situación tan grave como esta, os patrimonios duns poucos sigan medrando, por máis que esta pandemia estea levando por diante máis xente que calquera guerra convencional; recordan o que lles mandaron ler en Defoe, quen ao final de O ano da peste, di en 1722: “Terrible peste…, cen mil almas levou, ¡pero eu sobrevivo!”.

TEMAS: Sanidade pública.- Sanidade privada.- Estado mínimo.- Neoliberalismo.- Medidas anti Covid-19.

Manuel Menor Currás

Madrid, 29.01.2021

O trumpismo tardará en marchar aínda que se fose Trump

Boa parte do mundo celebra a toma de posesión de Biden como presidente de EEUU, á vez que se alegra con que se fose o seu antecesor.

A satisfacción medra na medida en que se van coñecendo os primeiros decretos e decisións do novo presidente, especialmente as relativas á reversión de políticas sobre o cambio climático, a cooperación coa OMS e, no interior, as que reconsideran diversos aspectos da inmigración e a pelexa coa Covid-19. Outra cousa é que vaia a cambiar a política exterior americana, especialmente ás súas relacións con Europa.

Trumpismo

O risco, no entanto, está en que non diminuíu automaticamente o número dos partidarios dos xeitos, xuízos e prexuízos, de que fixo gala o anterior presidente. Hase de recoñecer que ese estilo xa estaba aí e que Trump chegou á presidencia americana fai catro anos, en boa medida, porque aproveitou o seu potencial para gañar as eleccións anteriores. Nin foi a primeira vez na Historia -nin seguramente sexa a última-, en que alguén sen reparos morais abuse da manipulación informativa para que o seu relato segado propicie criterios para dirixir asuntos públicos; a liberdade, a democracia e os seus mellores atributos éticos, poden ser retorcidos ata propiciar intereses absolutamente sectarios, con total desprezo do interese cidadán.

Sempre hai atrevidos capaces de poñer en funcionamento xeitos dogmáticos, excluíntes e autoritarios para organizar a vida común. No que incumbe a EEUU, máis dun 80% dos votantes de Trump cre que lle roubaron estas últimas eleccións e que debería ser el o que repetise na Casa Branca; e aínda é máis relevante que o 45% dos votantes americanos o votou. O gran reto da política de Biden -nestes dous primeiros anos do seu mandato- será soldar a división profunda que ten a sociedade americana; convencer á metade de EEUU de que o supremacismo branco non é o camiño adecuado para un país que ha ter a gala ser o gran propulsor do etnocentrismo americano, sobre todo nos últimos setenta anos. Ese trasfondo cultural, tan asentado, será moi difícil de remover, xusto agora cando creceron os que, sen razóns posibles, están convencidos de ser donos de “a verdade”, e difunden constantemente -en nome da súa liberdade- opinións que o campo científico desmontou hai moitos anos.

Empacho e farta

Cando hai uns días Iñaki Gabilondo renunciaba a seguir escribindo a súa cotiá columna sobre o panorama político español, en boa medida tivo presente a crecente presenza desta tendencia tamén en España. Hai un importante pasado de trampas coa Historia española que nos impuxeron como única, especialmente na etapa franquista; e desde 2003, o ano do “Tamayazo”, producíronse personaxes moi celebrados por determinados medios e, estes mesmos días, son moi visibles comportamentos tan pouco democráticos dalgúns, incapaces de aterse á lealdade e a verdade, para os que os protocolos que igualan a todos para vacinarse están para xogar a saltarlos privilexiadamente. Entre as aprendizaxes que deberiamos non esquecer estes días de cansazo pandémico, está o non deixarse seducir polos que máis falan de “valores” neste mundo actual sen cambiar as vellas normas. Como estuda Peter Mertens (Los olvidados, Atrapasueños), moitos dos que controlan a produción, cren que o mundo é seu e ocultan o traballo real dos que traballan para producila -sexan médicos, profesionais, mestres, albaneis ou bombeiros-, por imprescindibles que sexan para que isto funcione. En España, e en Europa, tamén hai trumpistas con moitísimo poder, conferido polos seus seguidores.

TEMAS: Trumpismo.- Tamayazo.- Traballo.- Verdade histórica.- Liberdade.

Manuel Menor Currás

Madrid, 22.01.2021.

Sociología y Literatura son excelentes observatorios da la sociedad

Fernando Álvarez-Uría, sociólogo y catedrático de la Complutense enriquece nuestra capacidad lectora, a través de algunas novelas.

¿El libro que acabas de publicar qué aporta? -No soy un especialista en sociología de la literatura, territorio que ha sido explorado de forma original, en Francia, por Pierre Bourdieu, especialmente en Las reglas del arte y, en nuestro país, por Luis Mancha, autor de Generación Kronen. Una aproximación antropológica al mundo literario en España. Ambos tratan con especial agudeza el campo literario como un terreno acotado en el que se desarrollan luchas por ocupar posiciones de prestigio, luchas por el éxito y la visibilidad, lo que implica rituales de consagración, casas editoriales en pugna, premios, críticas, entrevistas y comentarios en suplementos literarios, etc. El campo literario es un terreno social y jerarquizado en incesante cambio, poblado de coronas de laurel, pero también de arenas movedizas en las que se mueven como pez en el agua los caimanes pues es un espacio específico del mundo cultural en el que se juega prestigio, dinero, poder...

            Soy un admirador de estos trabajos de Pierre Bourdieu y de Luis Mancha sobre el campo literario, pero me pareció que esa perspectiva podía ser enriquecida analizando los contenidos de determinadas obras para poner de relieve las regularidades discursivas que existen entre ellas y sus disonancias; esto ayuda a objetivar determinados problemas sociales desde perspectivas que los sociólogos tendemos a ignorar. Creo que mi libro (Sociología y literatura, dos observatorios de la vida social. Lecturas de un sociólogo, Ed. Morata, Madrid 2020) se centra en los contenidos y abre la vía a una sensibilidad que complementa la perspectiva de otros estudiosos del campo literario.

¿Qué ámbitos de la vida social analizas en tu libro? -He abordado problemas del presente sobre los que existe una demanda social de clarificación. Los títulos, en siete capítulos, son los siguientes:

1.       Sicilia como metáfora política. El nacimiento de una nación.

2.       Rusia en las tinieblas. Los nihilistas rusos y la búsqueda de una nueva moral social.

3.       Asesinatos en la intimidad. La literatura de misterio, espejo de la sociedad victoriana.

4.       Los aventureros del espíritu. La literatura del yo, refugio en un mundo despiadado.

5.       Trabajadores nómadas. Estrategias de resistencia contra la explotación laboral en la América profunda.

6.       Republicanas. Mujeres españolas en la guerra, la revolución y la paz.

7.       El sociólogo y el poeta. Erving Goffman y Ezra Pound en el manicomio de Saint Elizabeth.

No abordo problemas sociales aislados, sino que trato de responder, con análisis sectoriales, a un problema de fondo que afecta a la naturaleza de nuestra sociedad: ¿Cómo avanzar hoy hacia sociedades más democráticas, vertebradas por la solidaridad y la justicia?

Los libros que sirven de demostración a tu libro son, en proporción importante, libros consagrados, “buena” literatura. ¿Qué es lo que hace “buenas” a las obras elegidas? -La mayor parte de las novelas sobre las que trabajo, aunque no todas, están integradas en lo que Harold Bloom definió como el canon literario; gozan, tanto para buena parte de lectores como de escritores y especialistas en literatura, de reconocimiento social y cultural. Y aunque el canon dista de ser aséptico, inamovible y definitivo, pues constantemente hay obras y autores que son re-descubiertos o se ven estigmatizados, las novelas que he trabajado están ya integradas por méritos propios en el patrimonio literario de nuestras culturas. He trabajado sobre archivos literarios en función de la clarificación de problemas; buena parte de las obras forman parte de la llamada cultura culta, pero no he renunciado al estudio de obras más ligadas a las culturas populares.

 

¿Qué pasa con la “mala” literatura? Al margen de si merece la pena que se invierta tiempo en ella, ¿qué puede aportar a la mirada sociológica? -Creo que en el terreno de la literatura, cada vez más internacionalizado, se podría escribir un libro de sociología del campo literario paralelo al de la sociología de las ciencias de Thomas S. Kuhn, que se podría titular en honor a él “La estructura de las revoluciones literarias”. Existen novelas consagradas y un cierto consenso sobre la “buena” literatura conquistado por el pensamiento laico frente a las definiciones de lo bueno y lo malo, así como frente a las censuras promovidas por los poderes eclesiásticos. No olvidemos que, durante el siglo XIX y XX, los jesuitas y otras órdenes religiosas trataron de definir en España el canon literario en función de la moral católica; ahí está, por ejemplo, el libro Lecturas buenas y malas a la luz del dogma y de la moral, del jesuita Antonio Garmendia de Otaola, o el de Pablo Ladrón de Guevara sobre Novelistas buenos y malos, que conoció numerosas reediciones e  incluía una lista de más de dos mil autores; si buscabas en la “G” a Galdós, decía: ˝Véase en Pérez cuan malo es este autor ». Se puede uno imaginar lo que opinan de La Regenta de Clarín, o de AMDG de Ramón Pérez de Ayala.

            Durante demasiado tiempo la novela policial o la novela negra han sido relegadas a los márgenes como “malas” novelas. En la actualidad, autores como Dashiell Hammett o William Riley Burnett han entrado ya a formar parte de los autores clásicos. En todo caso, yo no seleccioné mis materiales definiendo a priori su presunta calidad literaria, sino que he tratado de analizar novelas que abordan un mismo problema desde distintas perspectivas y que proporcionan puntos de vista susceptibles de contribuir a construir lo que Michel Foucault denominaba una problematización. He tratado, también, de que en el análisis se escuche el eco de la fuerza de la literatura, pero en último término son los lectores quienes decidirán críticamente sobre el interés y la utilidad  de mis propuestas.

TEMAS: Sociología crítica.- Literatura.- Calidad literaria.- Problemas sociales.- Democratización social.

Manuel Menor Currás

Madrid, 14.01.2021

 

A inestabilidade política en EEUU aféctanos perigosamente

Parece unha obviedade, pero precisamente por parecelo, o asalto ao Capitolio de Washington non debería pasar como unha noticia meramente curiosa.

É grave o acontecido; para moitos un golpe de Estado. Contradi que foron os portaestandartes da modernidade política que axilizou un sentido do común con fundamentos distintos dos que rexían o absolutismo do Antigo Réxime; antes mesmo de que en París se proclamase a Declaración de Dereitos do Home e do Cidadán en 1789, a Declaración de Filadelfia en 1774 foi pionera, pero o espectáculo que deron onte -día de Reis en España- pareceuse en exceso á queima do Reichstag en Berlín en febreiro de 1933. Cando se lles escapa a hexemonía mundial, puxeron de manifesto a súa prepotencia de proclamarse a si mesmos como adoutrinadores democráticos dun mundo que controlaron logo da IIGM (Segunda Guerra Mundial).

O contrafactum do té

Os musicólogos utilizan este termo para referirse a cando, nunha canción, se substitúe o texto dunha determinada melodía; isto está sucedendo na política americana e, particularmente, nas pretensións hexemónicas entre os republicáns. Parece que o asunto do té -que fai 240 anos serviu para alentar o sentido democrático das entón colonias inglesas-, investiuse dentro do Partido Republicano ata dar nome a unha das súas faccións máis ultras e acoller os sentimentos fascistoides dalgúns grupos hexemónicos do panorama social americano; son os protectores das fanfarronadas de Trump, personaxe ao que ninguén parou e que seguirá marcando a axenda política de EEUU por máis que hoxe regrese a normalidade formal na sucesión de Biden na Presidencia federal.

Merece a pena atender ás razóns e métodos postos en marcha para que poida producirse este penoso espectáculo. Algunha historia temos detrás para comprender que nada sucede gratuitamente e por casualidade no terreo sociopolítico, onde sempre hai quen trata de pescar aproveitando que as circunstancias de calma vense alteradas por acontecementos incontrolables como pode ser -entre outros, neste caso- a COVID-19.

Política e politiquerías

Este tipo de pescadores, alleos ao uso aristotélico do sentido da “POLÍTICA”, como o concernente á POLIS (a cidade-o Estado) en que todos poden exercer a palabra -non as voces, cousa que os demais animais usan moito mellor- para tratar o xusto e inxusto, o conveniente e útil para todos, abusan do espazo de comunicación e tenden a copalo en exclusiva; segundo din, só eles e ninguén máis ca eles, ten coñecemento perfecto do que convén aos demais; arróganse, ata, como os reis absolutistas do Antigo Réxime -ou como os faraóns exipcios e os emperadores romanos- ser descendentes da divinindade ou, ata, verdadeiros deuses na Terra, aos que ninguén debe replicar se non quere ser considerado como inimigo e, como tal, represaliable.

Actualmente -despois do ben coñecido afinamento desta teoría por Goebbels, e pola publicidade que nos machuca as neuronas diariamente para que compremos algunha cousa inútil-, estes aprendices de bruxos e charlatáns de crecepelos abusan dos medios ao seu antollo, teñen arsenais de colaboradores que lles preparan o camiño dedicándose, entre outras cousas, a que o idioma que usamos en boa lei se desvirtúe. Ao compás de novos marcos lingüísticos que crean, desenvolven estratexias envolventes cos oíntes incautos a base de centrarlles a atención en problemas secundarios para desviar a súa atención do principal e, cando o ven oportuno, colocan no seu parloteo as súas solucións ao problema, sempre adecuadas aos seus intereses e aparecendo eles como salvadores porque a mellor sempre é a súa, segundo aseguran. Hai que recordar, neste momento, A teoría do Shock (de Noemí Klein, 2007) e, logo, Non penses nun elefante (de George Lakoff, 2017).

Liberados para ser obedientes

Esas son as claves para infantilizarnos, dourarnos a píldora e idiotizarnos de paso coas súas mentiras, graciñas e achados e, mentres tratan de conmovernos emocionalmente -e ata pasionalmente- con algún asuntiño que nos distraia, facer que nos sintamos culpables do que sucede por non lles ter votado sendo eles tan intelixentes e audaces; se nos deprimimos por tan mala acción como fixemos, máis idiotas nos consideraremos e esixiremos que sexan eles os que garden a nosa liberdade: eles liberarannos dos que traten de abusar dela -xeralmente outros en situacións peores que as nosas- e de imposicións supostamente abusivas dunha democracia aberta.

Un gran invento deste neofascismo rampante -tamén en Europa- é que nos sintamos adanistas, coma se nada sucedese antes de nós. Por contraditorio que poida parecer xa sucedeu antes e ben preto; cando a II República, os nacionais apareceron para “liberar aos españois” das hordas comunistas e, de paso, priváronnos das mellores intentos da historia española porque todos tivesen un posto escolar digno; Para entón, en Alemania xa estaban en escena os nazis, para liberar aos alemáns da humillación que sufriran na 1ª Guerra Mundial e no Tratado de Versalles e, de modo parecido, os italianos oían entusiasmados a Mussolini desde a marcha de Roma en outubro de 1922. Tamén sería un erro esquecer que sempre tiveron cómplices nese salto cualitativo desde a racionalidade da palabra á irracionalidade da forza, ou que algúns deles sobreviviron para seguir intentándoo.

Desligados de prexuízos, pódese observar con facilidade, así mesmo, que nas “culturas escolares” que rexeron e rexen as nosas vidas, os currículos educativos non son alleos a estes pasos da historia política e social; o sistema educativo que temos, cos seus miúdos, son herdeiros desta historia inacabada. Por iso, é recomendable volver ler a John Dewey -prohibido en España ata que o publicou Morata en 1975-, cuxas advertencias dos anos corenta insistían -para non botar balóns fóra- no que podía estar sucedendo ao redor; sen contar con que acontecementos como o de onte en Washington teñen soñadores entre nós, as institucións democráticas sempre están en risco cando cedemos a nosa liberdade ao autoritarismo de líderes totalitarios. Medo á liberdade, de Erich Fromm (1941), axuda a entender as enormes ambigüidades en que se move esa suposta caracterización do ser humano, e máis cando esta palabra -das máis belas da linguaxe sociopolítica- é sobada por expertos en remover o seu sentido máis iluminador da existencia.

TEMAS: Liberdade.- Democracia.- Golpe de Estado.- Herdanzas educativas.-Adoutrinamiento mediático.

Manuel Menor Curras

Madrid 07.01.2021

Coidado coas trolas! É Día de Inocentes

Tómense estas tres como referencia posible e mudable: non teñen pretensión de valor absoluto nunha listaxe aleatoria

O 28 de decembro, día dos Santos Inocentes, durante moitos anos o peor non era que nos coasen algunha inocentada, senón que se risen porque non caeramos na conta da pifia. Nun presente tan quebradizo como o deste ano que termina, o recomendable é non baixar a garda ante a cantidade de trolas que nos poden estar contando: estas tres son focos tensos do verdadeiro e o falso.

1.- O perigo (da Covid-19) terminou

Cando estes días oímos afirmacións deste carácter, parece que se refiran á vacina. En parte, é válida esta se nos referimos a que hai un inicio de solución para conter a pandemia; a trola consistiría en dar por feito que, posto que ese desenlace xa está aí, podemos baixar a garda e regresar directamente a donde adoitabamos antes de marzo de 2020. Falta moito, probablemente un ano, para que a ansiada normalidade, non a”nova” que uns e outros se apresuran a vendernos, senón a auténtica, sexa posible sen riscos maiores que os que habitualmente ten o vivir.

Esta parte da trola ou inocentada, son propensos a inducila os que se ocupan de rendibilidades económicas de xeito compulsivo, tendentes a ver pexas á súa libre iniciativa en canto é necesario para preservar a saúde de todos; non admiten que a vida e saúde (dos demais) son valores superiores. Deberiamos tomar nota de quen son estes audaces emprendedores, inmunes á dor allea, e, polo mesmo san principio, cortar calquera tipo de relación comercial, transacional ou do tipo que for con eles: non lles importamos nada, salvo como material de desfeita e en condicións flexibles. Liberdade non é isto, e menos cando median decisións políticas que nos incumben a todos; este tipo de utilitarismo moral non é difícil de ver nestes días de supostas festas de Nadal -non só o día de Inocentes-, cando hai tanto candidato ocupado en que non nos esquezamos da falta de sustancia de supostas gabanzas que intentan facer ao noso ego. O que non deberimos esquecer é que o voto é unha prolongación das nosas neuronas, e que non debe ser para quen só saben usalo para rirse da nosa inocencia.

2.- O Brexit xa está arranxado

É en gran medida outra hipérbole que, antes de que veña o día un de xaneiro -e os que falten para que cada sector económico estea encauzado sen demasiada desfeita-, púxose en circulación para que nos esquezamos da hecatombe que supuxeron estes días para os transportistas varados na Canle da Mancha á espera dos trámites burocráticos; a máquina das supostas negociacións para apurar os prazos deixou mil flocos por remendar.

O certo é que esta historia, como outras moitas de marcha atrás, é moi desagradable; será difícil que durante un tempo máis ben longo non siga xerando múltiples inconvenientes a uns e outros. Os resabiados cultivadores da melancolía imperialista da Gran Bretaña seguirán dicindo que o seu Brexit é unha vitoria; nunca dirán que o uso da liberdade non é iso nin para iso. Mentres os deixen funcionar coas súas privilexiadas transaccións internacionais, menos o explicarán os que controlan a autonomía legal da City londinense respecto de a propia Inglaterra, Escocia, Gales, O Ulster e todo o que resta da época victoriana, incluído ese peñasco chamado Xibraltar. Á beira da preservación dese privilexio, o demais, incluída a pesca e o turismo, son cuestións menores, que prexudicarán aos ingleses e europeos do común.

3.- Atacan a liberdade de elección de centro

“Non imos permitir que se ataque ao ensino concertado”: iso dicía aínda fai dous días alguén relevante da Comunidade de Madrid, en cuxa Consellería encabezan -como non podía ser menos desde o Tamayazo- os queixumes por que a LOMLOE cercene, a piques de entrar no BOE, “a liberdade das familias á hora de elixir un centro onde educar aos nosos fillos e proporcionarlle a formación necesaria”. Dino e quédanse tan anchos: que hai máis sagrado que os fillos ou que a liberdade? E, si nolo cremos sen máis explicacións, é outra santa inocentada que nos queren coar; por repetición non queda.

Tamén nisto sucede, con todo, que tampouco en educación a liberdade é iso que din; se non soubésemos  o que calan seríalles máis fácil. A cuestión é que, como adultos, xa maiores e en risco, temos memoria de que, “cando carecía de importancia a diferenza entre o agora e o antes” -como di Antonio Gamoneda nos seus recomendables recordos de infancia: Un armario cheo de area-, sempre querían o mesmo: que os seus colexios privados, de pago, se distinguisen sobradamente do común escolar; xa entón alegaban como “función social” a segregación dos “selectos”, en corraliños particulares cara aos que conseguiran que se decantara unha parte substantiva dos recursos que o “Estado Novo” detraía do gasto público. Os Pactos da Moncloa, asinados 40 anos despois daquela infausta Guerra, contan os déficits que -non só de prazas escolares- faltaban a un cativo panorama educativo de acceso universal en equidade para todos; as facilidades que as sucesivas leis franquistas lle foran dando á “iniciativa privada” -con licenzas, subvencións, exenciones fiscais e outras enxundiosas disposicións para facilitarlles os seus negocios “de pago”-, foron totais, mentres a deficiencia acumulada, con supresión de centros públicos e, sobre todo, coa depuración e exilio de tantos e tantos profesionais, fixeran do sistema educativo un ermo. Hai un Decreto, do día 05.05.1941 (BOE do 17), que explica que, en diante, subvencionaríase ao ensino privado -católico entón en máis dun 90%- cun 50% dos recursos do que se destinase a persoal e material das escolas de primeira creación.

Probablemente estes defensores actuais da liberdade de elección de centro indiscriminada, nos digan que eles non estaban alí; si estabamos os que tivemos que sufrir esa penosa historia e sóanos a burla que digan que esta morixerada LOMLOE  os ataca ou os rouba; ser demócrata -salvo que nos equivocamos ao estudar a Declaración de Dereitos do Home e do Cidadán de 1789- non se compadece ben con soster privilexios inxustificados a conta do diñeiro do común; se o miran ben, o art. 27 da CE78, tampouco.

TEMAS: LOMLOE.- Ensino concertado.- Liberdade e igualdade educativas.- BREXIT.- Vacinas contra a COVID-19.

Manuel Menor Currás

Madrid, 28,12.2020

A libre elección deste Nadal non é libre

Conflúen nas festas deste ano investimentos do sentido que estas festas teñen como acontecemento nas nosas vidas.

As diferenzas veñen propiciadas non só polo que acontece, senón polo que se di respecto diso. O que conta o Evanxeo foi peor, se se  toma ao pé da letra a matanza de Herodes; tan selectiva foi, que o 40% das mortes de maiores no que levamos desde a primeira onda desta pandemia é un mal menor. Dan dabondo feitos e ditos de agora mesmo.

Nadal e Covid-19

Non se levan ben; o que pasa coas festas e o bulicio comercial que xeran é indiferente ao que acontece coa vida da xente ata os datos da primeira quincena de xaneiro. Namentres, a contorna mediático e propagandística teme que non festexemos adecuadamente estes días, e que non compitamos en gastar. Todo propicia que sintamos que seriamos desgraciados se non fixésemos festa e non fósemos a donde haxa que ir. Ao final das mensaxes subliminales deslízase, como na letra pequena de moitos contratos de servizos, que os protocolos de coidados nos sitios son seguros, e non cesan de repetirnos incesantes, en voz baixa, que contan coa nosa responsabilidade persoal; pero, entre tanto ruído, esta “responsabilidade” é un aguafestas; non é bienvenida ao que facer nestes días por obrigación social ou ganas de epatar e non sabemos a que aternos por falta de adestramento.

Tampouco nos axudan moito as antipedagóxicas présas que os nosos políticos se dan nisto da vacina, por exemplo, que é moita mágoa que non estea administrada uns días antes do día 25: que vaia a estar dispoñible uns días despois non é o mesmo. Menos nos incentivan as súas  premuras por disentir cunha hora máis ou menos de penitencia, ou con distintas perimetracións e confinamientos nos seus territorios de taifas; non nos axuda que digan ou deixen de dicir as cifras duns ou outros; máis ben nos aturullan, pois case sempre bailan e interprétanse como enquisas de encarga. A lea que están montando a quen aínda lles queden ansias por facer turismo dunha a outra autonomía, concello ou distrito, fai urxente -para lograr a verdadeira unidade ibérica ou española- unha web en que se poidan ver, actualizados, todos os datos do día a día, un GPS apropiado que orientase ao persoal nada máis saír do portal da súa casa.

Tal como vai a situación cambiante, é un martirio que algunhas das nosas personalidades políticas compitan tanto por mostrarnos o ben que nos queren a base de competir por quen sexa máis listo en contar milongas; total, para ir vendo día a día as súas leas, no canto de liderar a lóxica do importante e o imprescindible.

A libre elección de centro

Vai do mesmo e complementa o que queren e non queren -ou din que non queren- que suceda este Nadal. Cren que non nos decatamos de que vai isto, ou que se nos borrou o que, nos anos sesenta e setenta -por non dicir os anteriores-, tiveron que facer os nosos pais para que fósemos á escola porque o colexio era de pago; xa entón fixéronnos aprender que non era o mesmo ir á escola ou ao colexio e quen estaban chamados ao un -cando se podía, porque moitos non tiveron escola- ou ao outro se se tiñan posibles. Parecen empeñados en repetírnolo e que pensemos que agora é distinto e que cada cal pode ir estudar a donde queira: que iso é a liberdade de escoller que di a CE78. Poida que moitos papás e mamás o queiran crer e que así cumpran os seus soños, pero, logo de oitenta anos de neglixencias deliberadas coa igualdade, esta liberdade de elección de centro séguelle sendo imposible a un 69% da poboación española.

Os Pactos da Moncloa deixaron constatado, en 1977, como, nos corenta anos anteriores, o Estado forrara á iniciativa privada do ensino mentres a pública tiña un déficit abismal, e a “subsidiaridade” desta quedou reflectida en cifras e en moitas dificultades para a racionalidade organizativa do sistema educativo. As leis que viñeron despois, especialmente desde a LODE en 1985 ou a LOE en 2006, tiveran un indescriptible respecto cos avances que había ter o privado a conta do público; e o que prevé a LOMLOE respecto diso, esixindo que se cumpran as condicións contractuais das concesións de concertos, prolonga cesións que veñen desde Recaredo polo menos. O público -o de todos- non conta na historia desta liberdade de elección e, para continuala, coma se non soubésemos nada de nada, este Nadal vén precedida do alarde de blindaxe que a Consellería de Educación quere facer para protexer os excesos por distinguirse e dar envexa coa diferenza.

Un 29% de nenos e nenas madrileños van ser os privilexiados neste Nadal nos orzamentos comunitarios; son os cruzados infantís en prol da civilización occidental: o resto, con que as súas familias vaian de paganos destes custos estraños, bastante ten cun ensino público deteriorado por estes avezados defensores da liberdade. Non cadra, de todos os xeitos, que os seus principais mentores na Conferencia Episcopal sigan proclamando que hai que apoiar o sentir cristián das súas familias; esa iniquidade contradi as Benaventuranzas evanxélicas, polo menos as que deixou anotadas Mateo 5, 1-10, e tampouco é acorde coas enquisas do INE e do CIS á propósito dos crentes practicantes, cuxa ratio actual non chega á metade dos clientes destes colexios concertados que pretextan un ideario confesional para recibir subvención pública.

Esta falcatruada navideña que pretenden perpetrar no corazón de España, como adiantados tardíos de de Reagan&Thatcher&Trump, coincide cos mesmos resquicios legais que no pasado empregaron anteriores alianzas conservadoras e ultras contra instituciones tan prestixiosas como a ILE (Institución Libre de Enseñanza), á que, para preservar privilexios non dubidaron en atacar con mentiras, planfletos e sangue e lume para que non existiran liberdades profundas en educación. Esta fazaña da suposta blindaxe segue no mesmo, y a liberdade de cátedra, a liberdade de conciencia, a liberdade de investigación e coñocemento, a libertad de creación seguen intactas; estes cruzados de última xeración pretenden, en 2020, que o Nadal, a Liberdade e o negocio educativo  se alíen para explotar un pouco máis o Portal de Belén en exclusiva. O Nadal no ía doutra cousa, máis ligada á bondade universal ou algo así?

TEMAS: COVID-19.- Nadal.- Libre elección de centro.- Equidade educativa.- Escola e colexio.

As vacinacións traen un raio de esperanza

Nun panorama no que abundan os motivos desesperanzadores, paga a pena saber que existe unha solución estable á pandemia.

O longo período percorrido desde marzo deu pé a todo tipo de posturas, trazos e xeitos de actuar, con gamas tan diversas como as que teñen cabida nun bo dicionario de anomalías dunha vida corrente distorsionada e atrofiada. Que a Ciencia farmacéutica pareza nesta coxuntura adquirir prestixio e, ademais, valor nos futuros bursátiles -que algúns axentes propagan para captar clientela inversora-, obriga a repensar, en paralelo, algúns indicadores da situación en que andamos.

A información de PISA

Teoricamente, a Educación é o sector máis próximo ao científico; o Ministerio homónimo levou desde os anos sesenta o dobre determinativo: Educación e Ciencia. Hoxe, Educación é algo distinto no organigrama político, mentres o outro ámbito pasou nas últimas lexislaturas a ser dependente da carteira de Universidades, ou de Ciencia e Innovación. No entanto, segue sendo imprescindible unha boa base educadora dos ámbitos estritamente escolares para que ese cumio do sistema educativo -e científico- teña consistencia e sentido.

De pouco vale a entoación de ditirambos a ocasionais proxectos, se o común dos españois se queda noutro mundo galáctico porque o circuíto en que lle foi posible estudar algo, empezando en Infantil -que marca distancias para a Primaria-, e continuando nos tramos da obrigatoriedade ata os 16 anos ou nos de calquera das vertentes profesionalizadoras, só pode percibir que é curto, escaso de recursos, que a súa organización é obsoleta e que, en definitiva, o promedio de doce anos investidos para transitalo non mereceu a pena.

Sen ser partidario de que o pretexto dos informes da OCDE sempre propicie que os gobernos de turno -e os opinadores- nos entreteñamos, unha vez máis, en repetir tópicos máis ou menos agudos, case sempre inclinados a defender posicións prexuizadas, os datos actualizados do 25.09.2020 amosan que, no rendemento do alumnado ao final da Primaria, nas áreas de Matemáticas e Ciencias, hai disfuncións, en que parece ter que ver en grado relevante -segundo consello da propia organización que fai estas avaliacións estandarizadas- a preparación do profesorado nas devanditas áreas, á vez que non sobresae a capacidade de razonamento que mostran os encuestados.

Cousa da LOMCE?

O que en liñas xerais debuxa este informe é o nivel acadado cunha lei orgánica que ha ter moitos detractores. Tería interese por canto que a LOMCE avogaba por ter as claves da “calidade educativa”, e foi defendida polos seus promotores amparándose nun retorcido uso dos datos doutras avaliacións da OCDE logo de relegar un pacto educativo que estaba practicamente concluído e que, de xeito evidente, fose máis rendible; pero once anos máis tarde de que se empeñaron que non fóra adiante -porque tiñan todas as bazas para ter maioría nas inmediatas eleccións-, o mellor que se pode facer con todo ese historial acumulado é non esquecer as súas senrazóns.

Con ese fondo de memoria, non se debería perder de vista que se trata dunha foto fixa, puntual e xenérica, do nivel de destrezas para aplicar coñecementos que teñen os alumnos de 15 anos, adquirido non só na escola ou colexio, senón tamén nas súas outras circunstancias ambientais e domésticas en que están inmersos desde antes de nacer. Nos medios adoita destacarse, case soamente, a listaxe comparativa resultante cos países que están na cabeza, que, neste caso, en ambos tipos de competencias son: Xapón Corea, do Sur, Estonia ou Finlandia, mentres os nosos alumnos, nos datos actualizados do 25 de setembro de 2009, non chegan á media dos outro 38 países (A media é de 489 puntos e España rolda entre 481 en Mat. e 483 en Ciencias).

Ten interese advertir que o problema principal que mostra este Informe é que a proporción de alumnos ou alumnas que están no nivel máis alto é mínima, o que fai que o promedio estatístico baixe. Debería inducir a pensar que as cuestións a que apunta estarían inscritas no sistema que temos de ensino, e a mirar ben que e como se ensina, ademais de observar se reafirma e reproduce -pero apenas corrixe- problemas previos á entrada de cada alumno ou alumna no círculo escolar, os que configuran o capital cultural de que é portador desde antes de pisar unha aula.

Desesperanza?

O informe di reiterar “unha posición estable”, aínda que lixeiramente máis baixa que outras veces, da educación española; é dicir, que indica vellos problemas de equidade e inequidade que o sistema educativo existente debería resolver e que -á luz da súa historia anterior- parece reacio a enfrontar. Todas as preguntas principais para corrixilo deberían dirixirse, pois, cara ao que debería suprimirse, que debería modificarse e que debería innovarse; sería máis efectivo que poñer tanta paixón en novas leis educativas, máis empeñadas en soster alternancias partidarias no BOE, que en emendar con paciencia e constancia o que debe emendarse.

O primeiro informe PISA foi en 2002; pero o primeiro informe da OCDE sobre a educación española -de carácter estratéxico, sobre a política americana no Mediterráneo-, é previo a que, en 1969, se editase o Libro branco que anunciaba a Lei Xeral de Educación en 1970. Talvez non chovera abondo para que moitos dos problemas que alí aparecían fosen erradicados; o certo é que, dentro das diferenzas lóxicas, hai capítulos en que a inequidade segue viva e que, pese á CE78, seguen vivos logo de 42 anos. Non todo se debe á Educación; pero cun equilibrio máis xusto que o que estamos mostrando na súa xestión -igual que en canto incumbe á Sanidade e á Dependencia- non habería tanto persoal empeñado en que nos metamos o dedo no ollo uns a outros.

Atentos!

TEMAS: Vacinas Covid-19.- Informes PISA.- LOMCE.- LOMLOE.- Inequidade educativa.