“Liberdade ou comunismo”: un lema de vellos frontismos

Ayuso empeza a súa campaña electoral facendo reverdecer enfrontamentos dos anos 30: o seu caprichoso trumpismo non repara en posibles danos.

Primeiro, foron as eleccións catalás; despois, como nalgúns xogos de sorprendentes derivacións en fervenza, os asuntos de Murcia e Madrid. Neste momento, trala conmoción sufrida polas combinacións de partidos en distintas alianzas e coalicións, toda a paisaxe política entrou en proceso de reconfiguración. O adianto das eleccións na Comunidade madrileña o próximo día catro de maio conmoveu canto pode acontecer ata o catro de maio; estes días últimos induciron a pensar que, no entreacto, non debe existir outra cousa no horizonte das preocupacións dos cidadáns, e é previsible que o resultado que mostren as urnas altere moito máis o actual panorama, igual que xa marca non poucos acontecementos no seo do propio Goberno central.

En canto aos cidadáns e os seus problemas, os líderes actuais e as súas formacións partidistas serán invocados calorosamente estes días e, como noutros rituais similares, pediranlles que reflexionen sobre quen lles convén máis. Ao parecer, se a cadea de acontecementos en que andamos metidos foi polo ben cívico, todos tratarán de contar con eles e contaranlles que son magníficos; cada un poñerá o seu mellor sorriso e quedarase á espera de que a súa cara, o seu nome e, máis lonxe -en letra pequena- o seu programa político lle soe a cada posible votante en vésperas de escoller a papeleta que decida meter na urna.

Na Comunidade de Madrid, xa levamos uns días en campaña electoral e, no propio anuncio destas eleccións anticipadas, quedou nas ondas o lema da candidata do PP: “Liberdade ou Socialismo”, que, desde que o candidato de Podemos fixo outro xesto teatral para poñerse á fronte dos seus seguidores, converteuse en “Liberdade ou Comunismo”. O tamén previsible é que, a continuación, vaian aparecendo, en diversos medios e redes sociais, as amplificacións de que queira dicirse co simplista e desacougante eslogan dos do PP nesta campaña.

A Comunidade de Madrid vai ser estes días un relevante foco de atención e de ensaio; todas as apostas son posibles neste momento e non precisamente do modo desexable para a mellora democrática. Desde hai bastantes anos, sobre todo desde 2003 en que o “tamayazo” levou a Esperanza Aguirre a esa presidencia, foi un laboratorio das políticas máis agresivamente conservadoras, ademais de propiciar moitos dos líderes e situacións que, neste momento, están entre os ilícitos penais á espera de xuízo. Nas políticas educativas e nas sanitarias, igual que nas que teñen que ver con servizos xeriátricos -os tres capítulos centrais das competencias autonómicas- sempre deron o cante polo lado das privatizacións, á vez que erosionaron crecentemente os sistemas públicos que o noso endeble Estado de Benestar lograra levantar. Concretamente, en canto ao seu sistema educativo, poucas rexións de Europa poden competir con Madrid en indicadores de privacidade e, menos aínda, se se ten en conta o breve tempo en que o lograron; e en canto ás atencións primarias do sistema sanitario, día si e día non arrecian as protestas dos seus profesionais, por riba dos cantos laudatorios oficiais.

Ninguén debería botar en saco roto, de todos os xeitos, que nada nestes asuntos adoita ser novo do todo. Cando se asinou a CE78, transixiuse co que viña de atrás: os privilexios, subvencións e demais artiluxios de “función social” a que, por exemplo, se encomendou o ensino privado -católico na súa maior parte-, e que en 1985 atoparon acomodo nunha lei de matriz socialista, a LODE, han ir a máis e deben terse en conta para entender onde estamos. O eficaz lema que o PP usou contra o ensino público, desde os anos 90, foi o de “a calidade”, os “selectos” e, sobre todo, a “liberdade de elección de centro”, coma se fose posible a cantos non están nos percentís máis altos das rendas deste país; hoxe, para moitos, é un signo de demostración social o mostrar aos seus veciños que levan aos seus vástagos a estes centros e non a un público. Igual que cando nos anos cincuenta, os nosos pais tiñan que elixir entre que fósemos “á escola” ou poñernos a “estudar”.

É de supoñer que o mesmo pase coa “liberdade” que acaban de suscitar como lema xeral, e que nos vaiamos afacendo  a pensar que só eles son quen de garantirnos ese ben tan principal. Agora, os cidadáns -e en especial os madrileños por máis inmediatamente concernidos- se anceian expresar o seu voto farán ben en aparcar as intensas emocións que xa desbordan os medios e que, inundaron a sesión de control parlamentario, a de censura na autonomía murciana e, ata, alcanzou aos parlamentarios que -como TVE ha ter amosado- suscitaron cuestións ao Sr. Bárcenas nunha comisión de investigación.

Esta época de confinamentos e desconfinamentos non é boa conselleira para a reflexión; empeza a roldar a cuarta onda, as vacinas tropezan con inconvenientes, e todo propicia o cansazo. Pero non está mal recordar que o modelo madrileño exemplifica extraordinariamente ben os derroteiros da suposta liberdade que se empeza a vender. A disxunción co Socialismo ou Comunismo é falsa, ademais de torpe e frontista -como tantos maniqueísmos históricos, inventados para estorbar toda convivencia-, pero o significado correspondente a esta “liberdade” non o é menos. Compróbeo cada cal coas políticas desta autonomía durante este ano de pandemia; á marxe de dimes e díxomes díxomes duns e outros, os datos do cinco de marzo son ilustrativos. En Madrid, vive o 14,2% da poboación española; con todo, o que o trato dos responsables desta Comunidade coa COVID-19 mostraba ese día é que tiña o 19,8% dos falecidos, o 27,8% dos hospitalizados e o 22, 7% dos ingresados en UCI e, ademais, pelexaban por que os madrileños fosen máis libres que ninguén de Comunidades veciñas na cuestión vital do ir e vir alegremente. Mellor reflexionar agora que lamentarse máis tarde, non?

TEMAS: Eleccións Comunidade de Madrid.- Crise política.- Covid-19.- Liberdade democrática.- Pacto constitucional.

Manuel Menor Currás

Madrid, 17.03.2021

    

Adoutrinamiento e “verdade obxectiva” andan en liza

Ensináronnos que para ter algunha “veracidad” no que dicimos era imprescindible romper cos nosos prexuízos previos.

Parece que non, como proclaman acontecementos relacionados co 8-M e partidarios da a verdade “obxectiva”, que estes días teñen defensores, dispostos a facer valer o que sexa. Por exemplo, na Casa de Windsor, grazas ás confesións de Harry e a súa esposa,netos da raíña, acóllense a que non teñen “iguais recordos”. Máis preto, na rúa Xénova, testemuñas implicadas no pasado do PP acolléronse á doutrina de non contestar a preguntas que teñan que ver con ese tempo histórico, cando arrecian as dúbidas. Uns e outros están no seu dereito, a cambio de quedarse sen presente entre cantos prefiren a autenticidade sobre a impostura.

A doutrina do Adoctrinamiento

A novidade máis recente é a teoría do “adoutrinamento” que, para tapar un episodio non menos chusco, lanzou o alcalde madrileño, e afecta ás políticas educativas. A reserva de Almeida respecto da posible asistencia dun persoeiro político a un centro público, para que lle preguntasen sobre cuestións de xénero, parécese ao minucioso afán dos equipos modestos para embarrar un encontro cando os visita un dos grandes: os seus xogadores exhiben todo tipo de enganos, máis ou menos regulamentarios, para que ningunha xogada saia adiante: os italianos foron artistas en tácticas do catenaccio, invento futboleiro dos anos 30. Habilidades como a deste alcalde voceiro dos sofismas do seu partido son, ademais, encirrados enseguida por unha ampla inchada mediática, verdadeiros árbitros das ciencias morais da verdade e o ben públicos. ADOUTRINAMENTO está a piques de pasar neste momento ao Ficcionario da senrazón política, partidaria de que o disentimiento sexa o sistema ordinario de canto nos afecta e, por suposto, de canto poida acontecer, posto que o que importa é ir improvisando e saíndo dos barullos como se poida.

 O problema é que o pasado case nunca pasou do todo e segue estando aí, por moito que o agachemos. Si aplicamos a doutrina Almeida á maioría dos defectos que teña o noso sistema educativo, atoparémonos con que os pactos orixinarios, que dalgún modo acolle o art. 27 da CE78, e as propostas de novos pactos máis precisos que desde os anos noventa foron un clamor para cantos vían na dinámica do consenso unha necesidade urxente e incontrovertida -como aínda tratou de promover Méndez de Vigo-, verase que son imposibles, e todos os cidadáns cansarán ao non ver modo de cambiar o improcedente. A doutrina do “adoutrinamento” deseguida percorre as filas dunhas e outras trincheiras da verdade e, como na I Guerra Mundial, os adeptos á guerra de posicións se estancan na crenza de que teñen a verdade e toda a verdade: non lles fai falta para nada contar cos outros para que podrezan os problemas reais. Maquiavelo, aínda que nunca dixo que “o fin xustifica os medios”, fiaba máis fino nas situacións de desencontro e, polo menos, introduciu en 1513 máis elegancia e finura nas tácticas políticas para moverse ante un suposto ben que todos din perseguir.

Adoutrinamientos varios

Teñen un problema coa memoria; Almeida e os seus siareiros talvez deberían pensalo mellor e non que os seus adversarios dean en someter o BOE, a CE78 e ata os Acordos co Vaticano de 1977-79 -sucesores dos Concordatos de 1851 e 1953- a este criterio do “adoutrinamiento”. De súpeto, haberían de suprimir a maior parte da historia educativa española, especialmente a que máis gusta á súa bancada -empezando polos libros de texto que a acompañaron- e canto aínda persiste en “adoutrinar” a todo tipo de cidadáns, de diverso modo e con variable intensidade. En fin, que isto do cristal con que se miran estes asuntos desde este Madrid que, co confinamiento, quere parecerse á aldea gala de Ásterix e Óbelix, empeza a rezumar crecentemente sabores de vila acordes co que din os terraplanistas, os negacionistas e os partidarios do PIN parental; estes sabores e saberes á carta, que non excedan a asepsia instruccional e o que contaba o “sentido común” e a súa avóa a preguiza mental, quedan moi epatantes nos territorios chieiros e similares, pero destrúen o esforzo de coñecemento acumulado desde a nosa tataravoa Lucy cando decidiu ser bípeda hai 3,2 millóns de anos no Rift etíope.

“Ministerio da verdade”

Sempre hai persoas dispostas ao que sexa con tal de ir tirando, pero, incluso contando caos dificultados para atopar traballo, vai ser tarefa imposible atopar ese tipo de docentes que saiban ensinar de modo tan neutralmente “obxectivo”, “natural” e “como Deus manda”, que non se contaminen nunca de subxectividade ningunha, e que, ademais, non se sintan obxecto, dunha ou outra forma, da censura aleatoria dun distópico Ministerio da Verdade. O propio Almeida, por máis que desde o século XVIII sexa barato confesarse de restricción mental -o gran subterfuxio para mentir sen remordemento ningún-, debería examinarse seriamente antes de seguirse aproximando ao extremo dereito do campo de xogo, non sexa que a viga que leva no ollo lle cause un bo descalabro: os métodos da depuración de disidentes son imparables cando se poñen en marcha. Doutra banda, quéirao ou non, na súa posición de voceiro e alcalde fai Pedagoxía social e, como tal, está obrigado a dar exemplo aos cidadáns; embarrando o campo de xogo réstase a si mesmo credibilidade e razón ilustrada. Actuar permanentemente pro domo sua nótase moito cando os cidadáns só se satisfan si ven bo deporte, non cambadelas continuas á súa convivencia intelixente e democrática.

Manuel Menor Currás

Madrid, 10.03.2021

TEMAS: Adoutrinamento.- Veracidad informativa.- Obxectividade/Subxectividade.- Convivencia democrática.- “Ministerio da verdade”.

A nosa liberdade anda en xogo estes días

Non todo o que leva tan prezado nome é digno de ser contemplado nas decisións que afectan ao ben común.

Fai un ano do confinamiento por mor da primeira onda da Covid-19, houbo outras dúas máis e case 70.000 mortos. Non é doado este tempo; o cansazo que produce e os problemas que ha ir xerando non son bos conselleiros para valorar cómo proceder. O fácil é deixarse cegar para distinguir e, que nos seduzan as ocorrencias chieiras dos máis iluminados. Algunhas non pasan de repetición interesada de vellos prexuízos.

Da liberdade parental

Entre os riscos do momento, o máis vapuleado é, unha vez máis, o da liberdade, sinal de que non está ben asentada e que pode ser tratada de modo que se nos quede en nada como dereito e deber fundamental en democracia. O cómputo de situacións en que se cuestiona é case tan longo como a mesma historia da humanidade, pero no que toca á coxuntura actual, non estará mal observar algunhas. Por exemplo, a insistencia que os de Vox en esixir o Pin parental, supuestamente para defender “a liberdade dos pais” para decidir sobre propostas educativas en que se susciten cuestións que din delicadas, como poidan ser as relacionadas coa educación sexual ou, por extensión, as que teñan que ver con problemas sociais específicos no currículum.

Por este portelo, baseado nun conxunto de tabús hexemónicos na nosa historia, ábrese outra boa fenda á facultade do Estado de organizar, do modo máis conveniente á igualdade de todos, unha educación universal que abarque os asuntos máis relevantes da aprendizaxe individual e social dos seus cidadáns. Dáse prevalencia non só aos pais, senón a que se consagre a que organizacións e institucións particulares han ter en definir os intereses xerais de todos, no ronsel marcado por Concordatos que limitaron todas as leis xerais de educación desde 1851 e que, actualmente, segue nos Acordos co Vaticano de 1979 baixo o paraguas dun oxímoron xurídico de difícil encaixe nun país democrático como da suposta “aconfesionalidade” do Estado.

A reivindicada liberdade parental non salva, de todos os xeitos, a enorme cantidade de problemas que arrastra a educación de moitas xeracións en cuestións de carácter estritamente individual como nas concernentes ao trato social. Á marxe doutras moitas carencias, os datos que proporcionan diversas institucións atentas á violencia de xénero e á sufrida por nenos e adolescentes, non deixan lugar a dúbidas. No que vai de ano, levamos xa varios crimes no primeiro destes capítulos, signo de que temos un problema coa educación de homes e mulleres en igualdade de dereitos como persoas. E en canto á segunda fronte, basta seguir o trámite inicial, de febreiro de 2019, do Anteproxecto de Lei Orgánica de Protección integral á infancia e a adolescencia fronte á violencia. Logo da CE78, España apuntouse a como na Unión Europea e en distintos tratados fixeron ao neno suxeito de dereitos; con todo, o preceptivo informe previo do CES (Consello Económico e Social) sinalou -a falta de datos globais, fiables e sistemáticos sobre a envergadura do fenómeno da violencia contra a infancia e a adolescencia-, o seu “aumento espectacular” desde 2009, e a dificultade de protexer “o dereito dos nenos e nenas á integridade física e moral”, cando hai un “problema grave e de crecentes dimensións”: os datos dispoñibles dicían que, soamente en 2017, houbera 38.433 vítimas dalgún ilícito penal dos contemplados no Anteproxecto. Este é un bo indicador de que tamén temos neste aspecto un problema -non só ligado a inaceptables comportamentos detectados en institucións de control eclesiástico, supuestamente educadoras- e que non basta con encomendalo á suposta liberdade parental; segundo indicaba o pasado 23 de febreiro a Fundación Anar, os abusos de índole sexual cuadruplicáronse entre 2017 e 2021, sendo cometidos en gran medida na contorna familiar das vítimas; fallan moitas cousas nos ambientes familiares -especialmente ao lado paterno, pero non exclusivamente- e aumentan, ademais, novas modas de agresión, como as “mandas”.

Salvar a Semana Santa?

Imos camiño da cuarta onda do coronavirus sen ter ben definidas as defensas respecto do que pasou ata agora; non parece, con todo, que aprendamos nada. Algúns con influxo mediático e político seguen abusando da liberdade de movementos; agora mesmo, entenden que hai que “salvar a semana Santa” -como quixeron salvar o Nadal e antes o verán- e, segundo transcende neste momento, farano deixando “liberdade” aos movementos dos seus cidadáns en nome do ben común, económico. De xeito evidente, a sagacidade semántica fai prevalente o duns poucos, mentres esta falsa porta da liberdade fai que quen discrepen desta turistificación da vida colectiva se expoñan, de novo, a ser declarados inimigos do pobo. Mentres este debate entrelázase co noso cansazo cotián, non estará mal repasar o que Ibsen teatralizó, en 1882, Un inimigo público. Aquel Dr. Stockmann detectara que as moi rendibles augas do balneario do pobo eran “peligrosísimas para a saúde” e convertíano en “sepulcro blanqueado”, un “crime contra a sociedade”, pero o alcalde, ante o inconveniente de que habería que tardar dous anos en facer un saneamiento adecuado e caro, ditaminou que “o benestar público require que non se saiba”. Na obra de Ibsen, facer o debido era “imprudente” e “comprometía” o benestar do pobo, ao ser os baños “o único porvir” daquela cidade: o pobo “está mellor servido coas boas ideas vellas que lle son familiares xa”. Nas nosas vidas, entre abril e xuño veremos que depara esta variable da liberdade, especialmente ás persoas maiores que, neste momento, son case a metade das falecidas ata agora. SAÚDE e SORTE: volvemos empezar…

Manuel Menor Currás

Madrid, 03.03.2021

COVID-19.- Liberdade democrática.- Intereses privados.- PIN parental.- Mobilidade turística.

O desgastar de palabras como “liberdade” é arriscado

 Tras un ano de pandemia, a fraxilidade anímica é grande; sen sólida exemplaridade democrática, o recordo do 23-F non é suficiente.

É o momento oportuno para reler Unha princesa en Berlín, novela de Arthur Solmssen ambientada na Alemaña de 1922, en que se poden advertir notables paralelismos co momento actual. A pandemia daquel momento era a inflación, tan alta que os que entraban nalgún establecemento hosteleiro, segundo pagasen ao principio ou ao final da consumición, podían verse obrigados a dobrar o prezo do consumido. As outras pandemias que circulaban ao seu aire, alimentábanse do descontento, do hipernacionalismo, do medo á liberdade e do odio ao inmigrante, un conglomerado poderoso que, cando apareceu alguén con capacidade de movelo a gusto, foi a base máis adicta á obediencia nazi.

Editada en España en 1986, esta novela contén avisos notables para navegantes deste presente, desnortados entre as dúbidas e a metafísica. Os tacticismos duns e outros políticos, incapaces de dar a seguridade conveniente nas institucións, só favorecen a inestabilidade. En nada desaparece a inquietude, por exemplo, con renegar do pasado, exacerbar os límites da liberdade de expresión e seguir dicindo, porque si, que canto dicten os xuíces é dogma inquebrantable.

Pasado e presente

A estas alturas de suposta maioría de idade democrática -e, segundo nos insisten, dunha das democracias máis completas do mundo-, non coa que un partido como o PP, que tanta historia ten detrás, diga agora que non ten nada que ver co seu pasado e que reinvente o presente. Parece indicar unha forte conversión, pero cun arrrepentimento tan indefinido entre a atrición e a contrición ten un inclasificable mérito para o perdón da cidadanía votante. Todos terán moi presente que detrás de Bárcenas xa foi Naseiro, ao que non condenaron por unha minucia técnica que os xuíces atopan cando queren salvar a alguén. Está por diante, ademais, unha inoportuna ristra de débedas e xuízos que fan difícil a crenza de corte radical coa corrupción que poida representar o dicir que xa non sairán á fiestra de Génova 13 a saudar.

Nin se sabe, de momento, que vaian ter ocasión pronta para poder facelo noutro lugar; e mentres, vanse sabendo moitas outras cousas, nada interesantes para o fortalecimento da democracia, relativas ao rigoroso proveito dos que usaron este partido como exponente dos seus moi privados intereses. Cando nos viría moi ben alegrarnos de que sempre habemos ter aí un necesario partido liberal, razonablemente conservador, este PP di renunciar ao seu pasado, coma se fose posible actuar sen memoria. Ilumínase así máis a actitude que seguen sostendo ante situacións de estrita memoria histórica deste país, e fan moi desacougante saber en que brazos se van deixar caer sen pasado.

Judicatura independente

Pásanos tamén con moitas sentenzas ás que sempre dicimos “respectar”; non faltaría máis, pero a necesaria independencia que atribúe a Constitución aos xuíces non conleva que nos creamos o fervor do universo político pola tutela do seu soporte organizativo e prescriptivo; nin conleva, por suposto, que creamos a suposta equidade das súas sentenzas, coma se sempre fosen independentes de xuízo e que, con máis frecuencia da conveniente, non fosen ditadas amparadas nos seus propios prexuízos. O que sociólogos como Bourdieu chamaron “ruptura epistemolóxica” con saberes preestablecidos, non parece inquedar a moitos xuíces nas súas cavilacións, e ampáranse na técnica procesual como garante de imparcialidade cando pode ser unha trampa de desatinos prexuizados. Estes días, é representativa unha sentenza que dará que falar aos que anden por despachos administrativos en que haxa superiores pedindo aos seus subordinados trampas de xeito evidente discriminatorias coa suposta equidade democrática. O dos mestrados é o chocolate do loro, pero por este buraco desínchase a confianza no pacto constitucional, e acelérase a picaresca do sálvese quen poida, de que tan pouca exemplaridade adicional vimos con motivo a vacina anti-Covid.

Liberdades

Esta pedra de toque está sendo sacudida estes días de xeito insensato, non menos, con todo, que outras veces en que se lle deu leña a rabiar. O caso deste rapeiro catalán, xusto logo das eleccións na súa terra, nin parece fortuíto nin menos debería ser indiferente. Trátese da expresión de ideas, da educación dos fillos, da ampliación de calquera dos dereitos recolleitos na Constitución, ou da liberdade é un dos significantes que poden resultar máis danados se a racionalidade democrática -e non o balbordo máis audaz- non é quen de atopar o ton adecuado. Antes de impoñer cada razón particular como insuperable, cabe recordar que, como sucede coas cereixas, case sempre son varias as que se arrastran ao coller unha; e tampouco se debería esquecer que, como estudou Erich Fromm, o medo á liberdade é o causante de precipicios insospeitados, como o corte das máis prezadas.

TEMAS: Liberdade/liberdades.- Independencia xudicial.- Pasado e presente histórico.- Democracia.- Memoria histórica.

Manuel Menor Currás

Madrid, 22.02.2021

A máis democracia, máis dependen as palabras do seu contido real

Estará incompleta sempre, pero máis na medida en que haxa contradicións entre a música e a letra do Pacto que lle deu existencia.

As eleccións catalás do 14F volveron a mostrar a fraxilidade das palabras fronte á realidade cambiante. Indiferentes a que só vote un 55% do censo electoral, todos din gañar e, mentres a ultradereita entra no Parlament con 11 escanos, o resto dos concorrentes seguen en disputa por quen teña máis razón. Maquiavelo dicía, en 1513, que “Moitos imaxinaron como existentes de verdade a repúblicas e principados que nunca foron vistos nin coñecidos; porque hai tanta diferenza entre como se vive e como se debería vivir, que aquel que deixa o que se fai polo que debería facerse marcha á súa ruína no canto de beneficiarse, pois un home que en todas partes queira facer profesión de bo é inevitable que se perda entre tantos que non o son” (cap. 15)

Os bizantinismos esencialistas só adoitan ter mala prensa entre cantos para vivir apenas poden saírse do hiperrealismo das limitacións cotiás; aqueles que ante todo teñen que ocuparse de atopar o imprescindible para subsistir, non adoitan ter tempo para darlle voltas a canto non sexa perentorio. Chama a atención, con todo, que pese a que os necesitados de asistencia crecen exponencialmente desde fai un ano, o que máis atractivo suscita nas audiencias proclives ao voto ten o aire de abstracción evanescente. Os debates recentes en que nos ocuparon teñen en gran medida ese calibre, unido ao costume de coller o ravo polas follas. Dá igual que se fale de se este PP ten que ver co que era hai nada, que se traia a colación que a princesa Leonor vaia ao estranxeiro para facer o seu Bacharelato hiperprivado, que no País Vasco un xuíz veña a negar practicamente a existencia da Covid-19 -porque a liberdade de movemento é primeiro-, que en EEUU recoñezan que Trump tivo culpa no asalto ao Congreso pero non quere xulgaalo…, ou se os españois fixemos xa o percorrido democrático que deberiamos.

Todo nos enzarza e enreda; case dá igual calquera cousa con tal de presentala ben, repetila moito e facer que os oíntes se queden cunha música virada cara ao secundario e colateral. Nun continuado prime estafe amarelo, a base de insistencia no mesmo pronto pasamos a ver como natural o que nos din e damos por válido o que sexa; non temos tempo para pensar, nin medios para informarnos adecuadamente e, ao final, deixámonos ir co que nos digan. Ao ritmo que imos, atafegados pola cantidade de opinións que nos chegan polas infinitas terminais sociais a que estamos conectados -e aburridos adicionalmente da inmobilidade que impón esta pandemia-, énos indiferente que todo siga igual aínda que pareza que cambiaron moito as cousas. Viuno o Gatopardo cando aquela Italia do Antigo Réxime estaba sendo removida polo recentemente estreado nacionalismo burgués dos anos sesenta do XIX.

Witgenstein xa entrou nisto en 1921 cando, ao final da IGM (Primeira Guerra Mundial), publicou o Tractatus; os seus límites da ética, os seus criterios do baleiro de significado e da lóxica empezaban porque non se pode afirmar algo sen aprehenderlo ben, porque a linguaxe “disfraza o pensamento” e fai “insensatas” moitas proposicións; sobre o que non se pode falar sería mellor “gardar silencio” -dicía-, pero as prédicas que circulan na nosa contorna, indiferentes ao que importa para ben das nosas vidas, non pasan de tautoloxías e contrasentidos: os problemas profundos non son o seu problema.

Observar que destacan cando din que nos informan a diario e que palabras non aparecen nunca leva a ver que os silencios falan, e non é que indiquen ignorancia, senón que tratan de acentuar a nosa. A Educación adoita ser un bo campo de observación, pero tamén a Sanidade, a Economía, as relacións de poder..., as Autonomías, o tratamento que estamos dando a un problema tan grave como a Covid-19. A distancia entre o que nos contan e o que realmente sucede indica o grado de ignorancia que desexan conservemos e, de paso, a quietude e aceptación que queren mostremos, listos para a seguinte convocatoria electoral.

Manter alerta a atención aos bizantinismos solemnes con que nos distraen é un bo indicador para aclararnos co que non sucede e debería suceder. Maquiavelo, gran mestre nestas lides moito antes de que Goebbels aparecese para manipular a conciencia, xa nos deixou advertidos: “Así pasa nas cousas do Estado: os males que nacen con el, cando os descobre a tempo, o que só é dado ao home sagaz, os cura pronto; pero xa non teñen remedio cando, por non telos advertido, déixallos medrar ata o punto de que todo o mundo os ve”. (cap. 3).

TEMAS: Covid-19.- Linguaxe electoral.- Información relevante.- Manipulación informativa.- Problemas sociais.

Manuel Menor Currás

Madrid 15.02.2021

Este ano da peste é crecentemente aleccionador

Ninguén nos examinará das súas leccións, nin en modo on-line nin presencialmente, pero non nos libraremos dunha avaliación do que aprendamos.

Especialistas como Aguado, na Comunidade de Madrid, melloran moito a interpretación do liberalismo clásico. Certo que unha Comunidade autonómica non é o Estado, pero si parte substantiva deste (segundo a CE78); sexa como sexa, é unha plataforma perfecta para que algúns políticos se sintan “varóns”, eufemismo aristocratizante que podería traducirse como “reiciños”, de carácter máis ou menos absolutista segundo talantes e na medida que dicte un guión que alguén escribe entre bambalinas. Este vicepresidente confirma, desde a tarima profesoral do seu cargo oficial, que son partidarios do “Estado mínimo” decimonónico, tan pequeno que, ata nunha situación grave como a actual, decidiron non facer nada e que o pouco que fagan redunde en beneficio dos que os levantaron a protexer os seus intereses.

O orzamento

Mentres, en leccións anteriores, aprendemos que o 50% do orzamento de Sanidade madrileño que administran vaise a entidades privadas, descapitalizando o que resta de Sanidade pública; e nos decatamos de que, dado o déficit de prazas para atender aos enfermos que se acumulan, contrataron hospitais privados a uns prezos que parecen de suite hoteleira de cinco estrelas. En Madrid -punta de lanza do neoliberalismo máis rancio- a lección maxistral que acaban de proporcionar -exemplarizada a modo de power-point moi gráfico con actuacións colaterais- se sintetiza en que “non queremos tomar máis medidas”. Se a situación empeorase, entendemos que é o Goberno de España o que ten que tomar cartas no asunto. Adicionalmente, para que quedase máis claro, na propia Asemblea de Madrid -teóricamente a aula magna da democracia autonómica- a presidenta do lugar chamou “lerchos” aos que se manifestan ante o seu hospital estrela por afearlle a mala xestión e o schock que, nos asuntos sanitarios, está producindo. Podía ser o mesmo se de Educación se tratase, porque o explicou outras moitas veces ante a teimosía da metade do alumnado.

A conclusión, como alumnos oíntes, é pensar que moi ben, estano facendo moi ben; dan moi ben na foto da tarima, sobre todo cando se pelexan ante as cámaras para mostrarnos o afoutos que son para mostrar que, porque nos queren, están dispostos a pelexarse de continuo con quen sexa; uns segundos narcisistas nos twits dos amiguetes están divinos, aínda que ao resto do alumnado esas cuitas mediáticas nos fagan  bocexar.

A peste

É propio da escola dogmática e berrona o aburrimiento, porque nos fai conscientes de que non pintamos nada nesta historia salvo como paganos. Coidado co silencio! No patio de recreo deste colexio crece a sensación de que estes homes de palla son unha estafa. Ninguén se explica que, nin nunha situación tan grave como esta, os patrimonios duns poucos sigan medrando, por máis que esta pandemia estea levando por diante máis xente que calquera guerra convencional; recordan o que lles mandaron ler en Defoe, quen ao final de O ano da peste, di en 1722: “Terrible peste…, cen mil almas levou, ¡pero eu sobrevivo!”.

TEMAS: Sanidade pública.- Sanidade privada.- Estado mínimo.- Neoliberalismo.- Medidas anti Covid-19.

Manuel Menor Currás

Madrid, 29.01.2021

O trumpismo tardará en marchar aínda que se fose Trump

Boa parte do mundo celebra a toma de posesión de Biden como presidente de EEUU, á vez que se alegra con que se fose o seu antecesor.

A satisfacción medra na medida en que se van coñecendo os primeiros decretos e decisións do novo presidente, especialmente as relativas á reversión de políticas sobre o cambio climático, a cooperación coa OMS e, no interior, as que reconsideran diversos aspectos da inmigración e a pelexa coa Covid-19. Outra cousa é que vaia a cambiar a política exterior americana, especialmente ás súas relacións con Europa.

Trumpismo

O risco, no entanto, está en que non diminuíu automaticamente o número dos partidarios dos xeitos, xuízos e prexuízos, de que fixo gala o anterior presidente. Hase de recoñecer que ese estilo xa estaba aí e que Trump chegou á presidencia americana fai catro anos, en boa medida, porque aproveitou o seu potencial para gañar as eleccións anteriores. Nin foi a primeira vez na Historia -nin seguramente sexa a última-, en que alguén sen reparos morais abuse da manipulación informativa para que o seu relato segado propicie criterios para dirixir asuntos públicos; a liberdade, a democracia e os seus mellores atributos éticos, poden ser retorcidos ata propiciar intereses absolutamente sectarios, con total desprezo do interese cidadán.

Sempre hai atrevidos capaces de poñer en funcionamento xeitos dogmáticos, excluíntes e autoritarios para organizar a vida común. No que incumbe a EEUU, máis dun 80% dos votantes de Trump cre que lle roubaron estas últimas eleccións e que debería ser el o que repetise na Casa Branca; e aínda é máis relevante que o 45% dos votantes americanos o votou. O gran reto da política de Biden -nestes dous primeiros anos do seu mandato- será soldar a división profunda que ten a sociedade americana; convencer á metade de EEUU de que o supremacismo branco non é o camiño adecuado para un país que ha ter a gala ser o gran propulsor do etnocentrismo americano, sobre todo nos últimos setenta anos. Ese trasfondo cultural, tan asentado, será moi difícil de remover, xusto agora cando creceron os que, sen razóns posibles, están convencidos de ser donos de “a verdade”, e difunden constantemente -en nome da súa liberdade- opinións que o campo científico desmontou hai moitos anos.

Empacho e farta

Cando hai uns días Iñaki Gabilondo renunciaba a seguir escribindo a súa cotiá columna sobre o panorama político español, en boa medida tivo presente a crecente presenza desta tendencia tamén en España. Hai un importante pasado de trampas coa Historia española que nos impuxeron como única, especialmente na etapa franquista; e desde 2003, o ano do “Tamayazo”, producíronse personaxes moi celebrados por determinados medios e, estes mesmos días, son moi visibles comportamentos tan pouco democráticos dalgúns, incapaces de aterse á lealdade e a verdade, para os que os protocolos que igualan a todos para vacinarse están para xogar a saltarlos privilexiadamente. Entre as aprendizaxes que deberiamos non esquecer estes días de cansazo pandémico, está o non deixarse seducir polos que máis falan de “valores” neste mundo actual sen cambiar as vellas normas. Como estuda Peter Mertens (Los olvidados, Atrapasueños), moitos dos que controlan a produción, cren que o mundo é seu e ocultan o traballo real dos que traballan para producila -sexan médicos, profesionais, mestres, albaneis ou bombeiros-, por imprescindibles que sexan para que isto funcione. En España, e en Europa, tamén hai trumpistas con moitísimo poder, conferido polos seus seguidores.

TEMAS: Trumpismo.- Tamayazo.- Traballo.- Verdade histórica.- Liberdade.

Manuel Menor Currás

Madrid, 22.01.2021.

Sociología y Literatura son excelentes observatorios da la sociedad

Fernando Álvarez-Uría, sociólogo y catedrático de la Complutense enriquece nuestra capacidad lectora, a través de algunas novelas.

¿El libro que acabas de publicar qué aporta? -No soy un especialista en sociología de la literatura, territorio que ha sido explorado de forma original, en Francia, por Pierre Bourdieu, especialmente en Las reglas del arte y, en nuestro país, por Luis Mancha, autor de Generación Kronen. Una aproximación antropológica al mundo literario en España. Ambos tratan con especial agudeza el campo literario como un terreno acotado en el que se desarrollan luchas por ocupar posiciones de prestigio, luchas por el éxito y la visibilidad, lo que implica rituales de consagración, casas editoriales en pugna, premios, críticas, entrevistas y comentarios en suplementos literarios, etc. El campo literario es un terreno social y jerarquizado en incesante cambio, poblado de coronas de laurel, pero también de arenas movedizas en las que se mueven como pez en el agua los caimanes pues es un espacio específico del mundo cultural en el que se juega prestigio, dinero, poder...

            Soy un admirador de estos trabajos de Pierre Bourdieu y de Luis Mancha sobre el campo literario, pero me pareció que esa perspectiva podía ser enriquecida analizando los contenidos de determinadas obras para poner de relieve las regularidades discursivas que existen entre ellas y sus disonancias; esto ayuda a objetivar determinados problemas sociales desde perspectivas que los sociólogos tendemos a ignorar. Creo que mi libro (Sociología y literatura, dos observatorios de la vida social. Lecturas de un sociólogo, Ed. Morata, Madrid 2020) se centra en los contenidos y abre la vía a una sensibilidad que complementa la perspectiva de otros estudiosos del campo literario.

¿Qué ámbitos de la vida social analizas en tu libro? -He abordado problemas del presente sobre los que existe una demanda social de clarificación. Los títulos, en siete capítulos, son los siguientes:

1.       Sicilia como metáfora política. El nacimiento de una nación.

2.       Rusia en las tinieblas. Los nihilistas rusos y la búsqueda de una nueva moral social.

3.       Asesinatos en la intimidad. La literatura de misterio, espejo de la sociedad victoriana.

4.       Los aventureros del espíritu. La literatura del yo, refugio en un mundo despiadado.

5.       Trabajadores nómadas. Estrategias de resistencia contra la explotación laboral en la América profunda.

6.       Republicanas. Mujeres españolas en la guerra, la revolución y la paz.

7.       El sociólogo y el poeta. Erving Goffman y Ezra Pound en el manicomio de Saint Elizabeth.

No abordo problemas sociales aislados, sino que trato de responder, con análisis sectoriales, a un problema de fondo que afecta a la naturaleza de nuestra sociedad: ¿Cómo avanzar hoy hacia sociedades más democráticas, vertebradas por la solidaridad y la justicia?

Los libros que sirven de demostración a tu libro son, en proporción importante, libros consagrados, “buena” literatura. ¿Qué es lo que hace “buenas” a las obras elegidas? -La mayor parte de las novelas sobre las que trabajo, aunque no todas, están integradas en lo que Harold Bloom definió como el canon literario; gozan, tanto para buena parte de lectores como de escritores y especialistas en literatura, de reconocimiento social y cultural. Y aunque el canon dista de ser aséptico, inamovible y definitivo, pues constantemente hay obras y autores que son re-descubiertos o se ven estigmatizados, las novelas que he trabajado están ya integradas por méritos propios en el patrimonio literario de nuestras culturas. He trabajado sobre archivos literarios en función de la clarificación de problemas; buena parte de las obras forman parte de la llamada cultura culta, pero no he renunciado al estudio de obras más ligadas a las culturas populares.

 

¿Qué pasa con la “mala” literatura? Al margen de si merece la pena que se invierta tiempo en ella, ¿qué puede aportar a la mirada sociológica? -Creo que en el terreno de la literatura, cada vez más internacionalizado, se podría escribir un libro de sociología del campo literario paralelo al de la sociología de las ciencias de Thomas S. Kuhn, que se podría titular en honor a él “La estructura de las revoluciones literarias”. Existen novelas consagradas y un cierto consenso sobre la “buena” literatura conquistado por el pensamiento laico frente a las definiciones de lo bueno y lo malo, así como frente a las censuras promovidas por los poderes eclesiásticos. No olvidemos que, durante el siglo XIX y XX, los jesuitas y otras órdenes religiosas trataron de definir en España el canon literario en función de la moral católica; ahí está, por ejemplo, el libro Lecturas buenas y malas a la luz del dogma y de la moral, del jesuita Antonio Garmendia de Otaola, o el de Pablo Ladrón de Guevara sobre Novelistas buenos y malos, que conoció numerosas reediciones e  incluía una lista de más de dos mil autores; si buscabas en la “G” a Galdós, decía: ˝Véase en Pérez cuan malo es este autor ». Se puede uno imaginar lo que opinan de La Regenta de Clarín, o de AMDG de Ramón Pérez de Ayala.

            Durante demasiado tiempo la novela policial o la novela negra han sido relegadas a los márgenes como “malas” novelas. En la actualidad, autores como Dashiell Hammett o William Riley Burnett han entrado ya a formar parte de los autores clásicos. En todo caso, yo no seleccioné mis materiales definiendo a priori su presunta calidad literaria, sino que he tratado de analizar novelas que abordan un mismo problema desde distintas perspectivas y que proporcionan puntos de vista susceptibles de contribuir a construir lo que Michel Foucault denominaba una problematización. He tratado, también, de que en el análisis se escuche el eco de la fuerza de la literatura, pero en último término son los lectores quienes decidirán críticamente sobre el interés y la utilidad  de mis propuestas.

TEMAS: Sociología crítica.- Literatura.- Calidad literaria.- Problemas sociales.- Democratización social.

Manuel Menor Currás

Madrid, 14.01.2021